Национальный доклад «Молодежь Казахстана

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

2011-2012 жылдары ҰБТ орташа баллы 86,7-ден 70,9-ға

дейін күрт төмендеуінен кейін ағымдағы жылы республика

бойынша орташа баллдың 74,5-ке дейін артуының оң

динамикасы байқалды.

«Назарбаев Зияткерлік мектебі» мамандандырылған

білім беру мекемелері іске асыратын орта білім

бағдарламаларының қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін

Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің «Өркен»

білім беру грантын беру мүмкіндігі қарастырылған.

Республикалық комиссияның шешімімен 2013 жылы 1 275

бала «Өркен» білім беру грантының иегері атанды, 1 829

үміткер резерв тізіміне енгізілді [4].

2012-2013 оқу жылында техникалық және кәсіби білім

беру жүйесінде 1 134 018 адам қамтылды, олардың ішінде

14-20 жастағы жастар 1 057 201 адамды құрайды.

Осылайша, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым

министрлігінің деректері бойынша, типтік жастағы

(14-20 жас) жастарды ТжКБ жүйесімен қамту көрсеткіші 2013

жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 55,6 %-ды құрайды.

Алдағы 3-5 жыл ішінде жоғары сынып жасындағы (14 және

одан жоғары) жастар санының азаюы болжанатындығына

байланысты техникалық және кәсіби біліммен қамту

көрсеткішінің төмендеуі күтіледі.

2012 жылы ТжКБ ұйымдары контингентінің негізгі бөлігін

16-18 жас аралығындағы жастар, яғни 9 және 11-сынып

базасында ТжКБ ұйымдарында білім алған жастар құраған.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің

деректері бойынша, бұл жас санатына 913 116 білім

алушы немесе ТжКБ ұйымдарының 14-29 жастағы барлық

контингентінің 80,5 %-ы жатады.

Бұл үрдіс соңғы 5 жыл көлемінде сақталуда. Мәселен,

2007 жылдан бастап республика мектептеріндегі 9-сынып

түлектерінің жартысына жуығы ТжКБ ұйымдарына оқуға

түседі: 2007 ж. – 46,6 %, 2008 ж. – 50,4 %, 2009 ж. – 47,6 %,

2010 ж. – 41,5 %, 2011 ж. – 42,3 %. Қазақстан Республикасы

Білім және ғылым министрлігінің деректеріне сәйкес,

11-сынып түлектері қатарынан ТжКБ жүйесінде шамамен

¼ бөлігі оқуын жалғастырады: 2007 ж. – 24,4 %, 2008 ж. –

25,7 %, 2009 ж. – 23,9 %, 2010 ж. – 25,9 %, 2011 ж. – 26,49 %.

Техникалық және кәсіби білім беру сапасын бағалаудың

негізгі критерийі түлектерді жұмысқа орналастыру көрсеткіші

болып табылады. 2012-2013 академиялық жылында ТжКБ

ұйымдарын 135 773 адам бітіріп шықты, оның ішінде

57 % немесе 77 487 адам мемлекеттік білім беру тапсырысы

шеңберінде оқыған. 2012 жылы ТжКБ ұйымдары түлектерін

жұмысқа орналастыру көрсеткіші 66,7 %-ды құраған, атап

айтқанда мемлекеттік тапсырыс қаражаты есебінен білім

алған түлектер қатарынан 58 527 адам немесе 75,5 %

жұмысқа орналастырылған. Қазақстан Республикасы Білім

және ғылым министрлігінің деректері бойынша, соңғы 3 жыл

ішінде ТжКБ түлектерін жұмысқа орналастыру түлектердің

жалпы санының 5,3 %-ына артты. 2013 жылы жұмысқа

орналастырудың ең жоғары көрсеткіштері Қарағанды

(85,8 %), Ақтөбе (74,9 %), Ақмола (74,8 %), Павлодар

(75,4 %) облыстарында байқалды. Кадрларды дайындауға

мемлекеттік тапсырыс шеңберінде білім алғандардың

қатарынан көбіне ТжКБ мекемелерінің техникалық

(81,1 %), технологиялық (78,8 %), ауыл шаруашылығы

(70,3 %) мамандықтарының және қызмет көрсету

саласындағы кәсіптер (71,5 %) бойынша түлектері жұмысқа

орналастырылады.

Қазақстан

Республикасы

Статистика

агенттігінің

деректері бойынша, 2012 жылы жоғары оқу орындарында

571 691 адам білім алса, оның ішінде 17-24 жас арасындағы

жастар 493 651 адамды құрайды. Осылайша, типтік жастағы

(17-24 жас) жастарды жоғары біліммен қамту 42,1 %-ды

құрады.

Қазақстан

Республикасы

Статистика

агенттігінің

деректері бойынша, жоғары білім беру жүйесінде 2012

жылы студенттер санының айтарлықтай азаюы байқалады.

2011 жылмен салыстырғанда ЖОО контингенті 54 816

адамға қысқарған. Объективті себептер қатарында ТжКБ

мекемелері түлектерінің кешенді тестілеу қорытындысы

бойынша

төмен

нәтижелер

көрсеткендігін

атап

өтуге болады. Мысалы, 2012 жылы қатысушылардың

72,5 %-ы шекті 50 балл деңгейінен аса алмаған. Ең жоғары

көрсеткішке (90-100 балл) КТ қатысушылардың тек 1,6 %-ы

қол жеткізген. Осылайша, 2012 жылы КТ қорытындысы

бойынша мемлекеттік білім беру гранттары конкурсына

ТжКБ мекемелері түлектерінің тек 27,5 %-ы ғана қатысу

мүмкіндігіне ие болған [5].

Студенттер

контингенті

санының

азаюына

ҰБТ

қорытындысының төмен нәтижелері ықпал ететініне

әлеуметтік зерттеу нәтижелері дәлел бола алады. Осы

баяндаманы дайындау алдында жүргізілген жаппай

сауалнамаға 1600 респондент қатысты. Олардың 43 %-ы

– білім алушы жастар, соның ішінде мектеп оқушылары –

13,3 %, колледждер оқушылары – 15,3 %, ЖОО студенттері

– 14,4 % (4.4-сурет).

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, сауалнамаға қатысқан

студент жастардың басым бөлігі күндізгі бөлімде ақылы

негізде білім алады. Студенттердің үштен бір бөлігінен

астамы (34 %) бұл жағдайды ҰБТ/КТ өту кезінде жеткіліксіз

балл жинағандығымен түсіндіреді. Студенттердің ақылы

4.4-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша, %)

“Сіз оқисыз ба?”

Жоқ

Иə

«Біздің жастарымыз оқуға, жаңа ғылым-

білімді игеруге, жаңа машықтар алуға, білім мен

технологияны күнделікті өмірде шебер де тиімді

пайдалануға тиіс. Біз бұл үшін барлық мүмкіндіктерді

жасап, ең қолайлы жағдайлармен қамтамасыз

етуіміз керек».

Қазақстан

Республикасының

Президенті

Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы.

2012 жылғы 14 желтоқсан. "Қазақстан-2050" Стратегиясы

қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

2010 жылдар аралығындағы кезеңде ЖОО санының үш

есе артқанына қарамастан, ЖОО желісін оңтайландыру

және студенттік контингенттің жалпы санын ықшамдау

жағдайында бұл көрсеткіштер бойынша артта қалуды

қысқарту қиынға соғып тұр (4.7-сурет).

Қазақстанда білім берудің жоғары қолжетімділігін

қамтамасыз етудің негізгі тетіктері жастарға әлеуметтік

қолдау көрсету шеңберінде іске асырылады. Мәселен,

білім беру гранттарын алуға, сондай-ақ техникалық және

кәсіптік, орта білім беруден кейінгі және жоғары білімді

кадрлар даярлауға мемлекеттік тапсырыс бойынша білім

алушылардың құрамына алуға конкурс өткізу кезінде

талантты жастарға қолдау көрсету мақсатында:

1) «Алтын белгі» белгімен марапатталған адамдардың;

2) автономды білім беру мекемелерін бітіргендігі туралы

құжаты бар адамдарға;

3) таңдаған мамандықтары олимпиадалардың, конкурстың

немесе спорттық жарыстың пәніне сәйкес келген жағдайда,

соңғы 3 жылдағы халықаралық олимпиадалар мен ғылыми

жобалардың (ғылыми жарыстардың), республикалық және

халықаралық орындаушылар байқаулары мен спорттық

жарыстар жеңімпаздарының, сонымен қатар ағымдағы

негізде білім алуының себептерінің бірі – таңдап алынған

мамандық бойынша кадрлар дайындауға мемлекеттік

тапсырыстың болмауы – 29,7 %. Респонденттердің

26,3 %-ы ЖОО-ға түсу кезінде конкурсқа қатысушылар

санының көп болуын алға тартты. Ауылдық жерлерде

тұратын жастар негізгі себеп ретінде қабылдау квотасы

көлемінің жеткіліксіздігін атап көрсетті (6,6 %). Басқа

себептер қатарында жастар мынадай жауап нұсқаларын

көрсетті: «ҰБТ-ға қатыспадым», «сыртқы бөлімге гранттар

жоқ», «отбасылық жағдайыма байланысты» және т.б.

Алайда, мұндай себептерді көрсеткен респонденттердің

үлесі тым аз және 3,4 %-ды құрайтындығын атап өткен жөн

(4.5-сурет).

Білім беру сапасы туралы сөз еткенде, қазақстандық

жастардың басым бөлігі алынған / алып жатқан білімнің

сапасына қанағаттанатындықтарын білдірді. Жаппай

сауалнама барысында мектеп оқушыларына орта білім беру

сапасын бағалау мүмкіндігі ұсынылды. ТжКБ ұйымдарында

білім алушыларға колледждердегі білім беруге қанағаттану

деңгейін, студенттер мен жұмысшы жастарға жоғары оқу

орындарында алынған немесе алып жатқан білімнің сапасын

бағалау ұсынылды. Респонденттердің жартысына жуығын

(47 %) білім беру сапасын толығымен қанағаттандырады.

Респонденттердің 39,3 %-ы білім беру сапасына ішінара

қанағаттанатындықтарын

білдірді.

Респонденттердің

11,5 %-ын немесе сауалнамаға қатысқан еліміздің

әрбір оныншы жас тұрғынын білім беру сапасы

қанағаттандырмайды (4.6-сурет).

Әлемде жоғары білім алу сұранысының тұрақты өсу

үрдісі сақталып отырғанын атап өту маңызды. Халықаралық

сарапшылар алдағы 15 жылда жоғары білім алуға сұраныс

2,5 есе артатындығын болжап отыр [6]. Сонымен қатар,

бүгінде «25-64 жас аралығындағы жоғары білімді

тұрғындардың үлесі» көрсеткіші бойынша (25 %) Қазақстан

әлемдегі АҚШ (41 %), Оңтүстік Корея (39 %), Ұлыбритания

(37 %) секілді елдерден артта қалып отыр. 10 000 тұрғынға

шаққандағы студенттердің саны бойынша Қазақстан (334)

Германияны (258) және Жапонияны (222) басып озғанымен,

АҚШ-тан (589) айтарлықтай артта қалып отыр [7]. 1991-

4.7-сурет

Жылдар бойынша Қазақстандағы ЖОО саны

101

166

182

176

149

139

133

2013

жылдың

1-жарты-

жылдығы

2012

2010

2005

2001

1999

1995

1991

* Дереккөзі: Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі

4.6-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша, %)

“Сізді алынған / алып жатқан білім

сапасы қаншалықты

қанағаттандырады?”

Ішінара қанағаттандырады
Жоқ, мүлдем

қанағаттандырмайды
Жауап беруге қиналамын

Иə, толығымен

қанағаттандырады

39,3

11,5

2,2

4.5-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша, %)

“Не себеппен коммерциялық

бөлімде оқисыз?”

Мен таңдаған мамандық

бойынша «гранттар»

болмады
Оқуға түсу кезінде

конкурс жоғары
Ауыл жастарына арналған

квотаның жетіспеуі
Басқа

ҰБТ/КТ жеткілікті балл

жинай алмадым

29,7

26,3

6,6

3,4

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

жылғы Президенттік, республикалық олимпиадалар мен

байқаулардың, ғылыми жобалардың жеңімпаздарының

басым құқығы бар [8].

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің

деректері бойынша, 2010-2013 жылдары 14-17 жас

аралығындағы

жастардың

арасында

халықаралық

олимпиадалардың, ғылыми жарыстардың жеңімпаздары

мен жүлдегерлерінің саны 3 652 адамға жеткен, соның ішінде

3 250 адам немесе 88,9 %-ы қалалық мектептердің

оқушылары. Ауылдық жерлердегі мектеп оқушыларының

үлесі жалпы марапаттардың небары 11 %-ын құрайды.

Халықаралық олимпиадалардың, ғылыми жарыстардың

жүлдегерлері мен жеңімпаздары санының басым бөлігі

О. Жәутіков атындағы республикалық мамандандырылған

физика-математика орта мектеп-интернатының оқушы-

ларына тиесілі (4.8-сурет).

«Білім беру туралы» ҚР Заңына сәйкес, техникалық және

кәсіптік, орта білімнен кейінгі және жоғары білім беретін

кәсіптік оқу бағдарламаларын іске асыратын білім беру

ұйымдарына оқуға түсу кезінде:

1) I, II топтағы мүгедектер, бала кезінен мүгедектер, мүгедек

балалар арасынан шыққан азаматтар үшін – 1 пайыз;

2) жеңілдіктер мен кепілдіктер бойынша Ұлы Отан соғы-

сына қатысушылар соғыс мүгедектеріне теңестірілген

адамдар үшін – 0,5 пайыз;

3) ауылдың әлеуметтік-экономикалық дамуын айқындай-

тын мамандықтар бойынша ауыл (село) жастары арасынан

шыққан азаматтар үшін – 30 пайыз;

4) Қазақстан Республикасының азаматтары болып табыл-

майтын ұлты қазақ адамдар үшін – 2 пайыз;

5) жетім балалар және ата-аналарының қамқорлығынсыз

қалған балалар үшін – 1 пайыз қабылдау квотасы көзделеді [9].

2012 жылы 68 461 студент немесе ЖОО барлық контин-

гентінің 11,9 %-ы қабылдау квотасы бойынша білім алған.

Соның ішінде 575 адам – I, II топтағы мүгедектер, 229 –

18 жасқа дейінгі бала кезінен мүгедектер және мүгедек

балалар, 2 366 – ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған

жетім балалар, 62 644 – ауылдық жерлерде тұратын жастар,

2 647 – Қазақстан Республикасының азаматтары болып

табылмайтын ұлты қазақ жастар [10].

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің

деректері бойынша, 2013 жылы жетім балалар мен ата-

ананың қарауынсыз қалған 10 887 балалардың ішінде

түлектер саны 1 706 адамды құрады. Соның ішінде 1 668

адам немесе 97,7 %-ы түрлі деңгейдегі білім ұйымдарында

одан әрі білім алуды жалғастырды. Атап айтқанда, 278 адам

10-сыныпта оқиды, 1 388 адам ТжКБ және ЖОО ұйымдарына

оқуға түсті. Түлектердің қалған бөлігі жұмысқа орналасты,

шет елдерге қоныс аударды, одан әрі жұмысқа орналасу

мақсатында курстарда оқып жүр.

«Білім беру туралы» ҚР Заңына сәйкес, Қазақстан

Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен жыл

сайын бекітілетін мамандықтар тізбесіне сәйкес оқытудың

күндізгі нысаны бойынша шетелдік жоғары оқу орындарында

жоғары білім алу үшін Қазақстан Республикасы азаматының

конкурстық негізде «Болашақ» халықаралық стипендиясын

алу құқығы бар [11].

«Болашақ» халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ

деректері бойынша, 1994-2013 жылдар аралығындағы

кезеңде барлығы 9 532 стипендия тағайындалған. 2012-

2013 жылдардың қорытындысы бойынша стипендия алған

жастардың үлесі (29 жасқа дейін) 46%-ды құрайды [23].

2012-2013 жылдары 18-29 жас аралығындағы «Болашақ»

бағдарламасы стипендиясы иегерлерінің қатарында ер

балалардың саны шамалы басым болғаны байқалады

(55,6 %) (4.9-сурет).

18-29 жас аралығындағы жастар арасында 2012-2013

жылдары ең көп таңдалған мамандықтар: «Бухгалтерлік есеп

және аудит. Бағалау. Қаржы. Экономика» (120 стипендиат),

«Мемлекеттік саясат. Саясаттану. Мемлекеттік басқару»

(48 стипендиат), «Ақпараттық технологиялар және жүйелер.

Ақпараттық қауіпсіздік. Информатика» (44 стипендиат)

(4.10-сурет).

18-29 жас аралығындағы «Болашақ» бағдарламасының

стипендиаттарының басым бөлігі ағымдағы жылы бакалавр

(867 адам), магистратура (768 адам) бағдарламалары

бойынша білім алуда. 106 адам шетелдік білім беру

ұйымдарында тағылымдамадан өтуде және 23 стипендиат

докторантурада білім алуда (4.11-сурет).

«Болашақ» халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ

деректері бойынша, 2008-2012 жылдар аралығындағы

кезеңде жастар арасында білім алу үшін Австралия кеңінен

таралғанына қарамастан, 2013 жылы 29 жасқа дейінгі

бағдарлама стипендиаттары Ұлыбританияның ЖОО-да білім

алуға ниет білдірген (4.12-сурет). 18-29 жас аралығындағы

«Болашақ» стипендиаттары үлгерімінің орташа деңгейі

71,8 – 100 %-ды құрайды.

4.8-сурет

15-17 жас аралығындағы жастар арасындағы

2010-2013 жылдар аралығындағы халықаралық

олимпиадалар мен ғылыми жарыстардың

жеңімпаздары мен жүлдегерлері саны

17 жас

16 жас

15 жас

Назарбаев

Зияткерлік мектебі

Республикалық

мектеп-интернаттар

О. Жəутіков атындағы

республикалық

мамандандырылған

физика-математикалық

орта мектеп-интернаты

205

* Дереккөзі: ҚР БҒМ деректері

4.9-сурет

2012-2013 жж. 18-29 жастағы жынысы бойынша

«Болашақ» бағдарламасының стипендиаттары (%)

Ерлер

Əйелдер

1010 адам

55,6

44,4

807 адам

*Дереккөзі: «Болашақ» халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ деректері

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

3 есе артық (11 974 адам). Осылайша, Қазақстанда

академиялық шоғырлану сальдосы кері мәнге ие болып,

- 24 620 адамды құрады. Қазақстанмен бірге академиялық

шоғырланудың кері сальдосы Өзбекстанда (- 23 014),

Молдовада (- 12 490), Әзiрбайжанда (- 5 223) және Арменияда

(- 1 759) тіркелді.

Академиялық шоғырланудың оң сальдосы АҚШ

(633 149 адам), Ұлыбритания (366 919 адам), Австралия

(260 901 адам), РФ (80 105 адам), Канада (50 500 адам),

Сингапур (28 593 адам), Қырғызстан (11 974 адам) және

Малайзия (3 940 адам) елдерінде тіркелді.

Қазақстандық студенттердің өте көп таңдаған елдері –

Ресей (24 772), Қырғызстан (3 107), Ұлыбритания (2 054),

АҚШ (1 919), Түркия (711), Германия (702), Чехия (679).

Қазақстанда білім алу үшін Ресей (3 600), Қытай (2 118),

Өзбекстан (2 071), Түркіменстан (1 000) студенттері келген.

Шетелдік студенттер тобының ең аз саны Еуропа елдеріне

тиесілі: 20 студент Германиядан және шамамен 5 студент

Польша, Испания, Латвия елдерінен.

Қазақстанның ЖОО-да Еуропа және Солтүстік Америка

елдері студенттерінің аз болуы қазақстандық жоғары білім

беру жүйесі туралы ақпараттың, сондай-ақ ағылшын тіліндегі

білім беру бағдарламасының жеткіліксіздігіне байланысты

болуы мүмкін. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым

министрлігінің деректеріне сүйенсек, 2013 жылдың бірінші

Қазақстанның

студент

жастарының

академиялық

тұтастығы тек «Болашақ» бағдарламасымен ғана шектеліп

қалмайтындығын атап өту қажет. Қазақстандық жастардың

білім алу мақсатындағы қозғалыстарының барынша толық

картинасын ЮНЕСКО-ның академиялық мобильділік

интерактивті картасы ұсынады [12].

ЮНЕСКО картасына сәйкес, 2000-2010 жылдары әлемдегі

студенттердің академиялық мобильділігі 78 %-ға артып,

3,6 млн. адамды қамтыған. Шығыс Азия және Тынық

мұхит өңірі елдері (Қытай, Үндістан және Корея) шетелдік

студенттердің ірі жабдықтаушысы ретінде танылды, бұл

елдерде барлық мобильді студенттердің 28 %-ы білім алады.

Әлемдегі студенттердің үлкен бөлігін қабылдайтын өңірлер

– Солтүстік Америка және Батыс Еуропа (58 %), Шығыс Азия

және Тынық мұхит өңірі (21 %), Орталық және Шығыс Еуропа

(9 %). Негізгі қабылдаушы елдер АҚШ (19 %), Ұлыбритания

(11 %), Австралия (8 %), Франция (7 %), Германия (6 %) және

Жапония (4 %) болып табылады.

Қазақстанда 2010 жылы шет елдерге оқуға кеткен

студенттердің саны 36 594 адамды қамтыған, бұл көрсеткіш

елге білім алу үшін келген шетелдік студенттердің санынан

4.12-сурет

2013 жылғы білім алу бойынша ең көп таралған елдер

Ұлыбритания

Израиль

Литва

Финляндия

Швейцария

Оңтүстік Корея

АҚШ

Франция

44
2
1
4
1
5
11
11

Дереккөзі: «Болашақ» халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ деректері

4.11-сурет

2013 жылғы білім алу бағдарламалары қимасында

18-29 жас аралығындағы стипендиаттар саны

Бакалавриат

Маман

Магистратура

Интернатура

Клиникалық ординатура

Клиникалық практика

Аспирантура

Докторантура

Тағылымдама

867

768

4
3

106

Дереккөзі: «Болашақ» халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ деректері

4.10-сурет

Жастар арасындағы (18-29 жас) ең танымал

мамандықтар (2012-2013 жж. динамикасында)

Бухгалтерлік есеп жəне аудит.

Бағалау. Қаржы. Экономика

Мемлекеттік саясат. Саясаттану.

Мемлекеттік басқару

Ақпараттық технологиялар жəне жүйелер.

Ақпараттық қауіпсіздік. Информатика

Білім беру саласындағы басқару

Оқыту жəне тəрбие беру теориясы жəне əдістемесі

(салалар жəне білім деңгейлері бойынша)

Құқық. Халықаралық құқық. Бəсекелестік құқығы

Лингвистика. Филология. Аударма ісі

Туризм саласындағы менеджмент.

Қонақүй менеджменті. Спорт менеджменті

Технологиялар менеджменті. Операциялық менеджмент

жəне логистика. Тасымалдауды ұйымдастыру

Экономика жəне халық шаруашылығын басқару

(салалар бойынша)

Адам ресурстарын басқару

Сəулет. Құрылыс. Жерге орналастыру

Мұнай-газ ісі.

Мұнай химиясы жəне мұнай химиясы синтезі

Электроника. Радиотехника

Қоғамдық денсаулық сақтау, денсаулық сақтау

саласындағы менеджмент. Эпидемиология

120

38
34
30
27
22

10
10

Дереккөзі: «Болашақ» халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ деректері

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

жартысындағы жағдай бойынша Болон процесі және

академиялық ұтқырлық орталығына шетелдік білім туралы

құжатты қабылдау және нострификациялау рәсіміне әлемнің

37 елінен 3 297 өтініш келіп түскен. Құжаттардың көпшілігі

Өзбекстан, Ресей, Қырғызстан, Моңғолия, Қытай және

Түркіменстан елдерінде білім алған азаматтардан түскен.

Білім алу қолжетімділігін қамтамасыз етуде әлеуметтік

жауапты бизнеске айрықша рөл берілген. Бүгінгі таңда

техникалық және кәсіби, сондай-ақ жоғары білім беру кәсіби

ұйымдары мен «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ еншілес және

тәуелді ұйымдары (ЕТҰ) арасында тығыз ынтымақтастық

орнатылған. 2013 жылдың 4 қыркүйегінде аталған Қор

компанияларының сұраныстарын ескере отырып және

елді сапалы және бәсекеге қабілетті еңбек ресурстарымен

қамтамасыз ету мақсатында «Холдинг «Кәсіпқор» ҰАҚ-пен

техникалық мамандарды дайындау саласындағы екіжақты

ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойған болатын.

Бұған қоса, Қор компаниялары кәсіпорындары топтарында

студенттердің тәжірибеден өтуін ұйымдастыру, ТжКБ және

ЖОО ұйымдарының материалдық-техникалық базаларын

дамыту, стипендиялық бағдарламаларды іске асыру

жөніндегі келісімдерге қол қойылып, іске асырылуда.

«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ деректері бойынша, Қор

компанияларының қатысуымен кадрларды дайындаудың

дуалды жүйесі кеңінен дамуда. Бүгінгі таңда Қор

компанияларының 22 кәсіпорны, республиканың түрлі

өңірлеріндегі 30 колледж осы бағытта жұмыстар жүргізуде.

Техникалық және кәсіби білім беруде 23 мамандық бойынша

1000-нан астам студент қамтылған.

«Қазатомпром» ҰАК» АҚ, «Волковгеология» АҚ Семей

геологиялық барлау колледжінде зертхана және 4 кабинет

(кристаллография, минералогия және петрография,

пайдалы қазбалар, дипломдық жобалау және пайдалы

қазбалар зертханасы) ашып, қолдау көрсетуде.

«Самұрық-Энерго» АҚ Екібастұз кәсіби колледжі

оқушыларының тәжірибеден өтуі кезеңінде 18 660 теңге

(2013 ж.) көлемінде ең төменгі жалақы төлеуді рәсімдейді,

кәсіпорынның озық инженерлерінің қатысуымен колледждің

инженерлік-педагогикалық

қызметкерлерінің

біліктілігін

арттыру курстарын ұйымдастырады.

«KEGOC» АҚ студенттердің тәжірибеден өтуіне талдау

жұмыстарын жүргізіп, базасын дайындады, Қарағанды

политехникалық колледжімен бірлесе отырып кәсіпорындағы

талап етілетін мамандықтар бойынша оқу жоспарын әзірледі

және бекітті.

Жастардың білім алуы мен жұмысқа орналасуына

«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ (ҚМГ) ЕТҰ кеңінен ықпал етеді. 2011-

2012 оқу жылында компания қаржысы есебінен 1 541 студент

білім алды. Бұл студенттердің білім алуы кезеңінде 950 млн.

теңгеден астам қаржы жұмсалды.

Студенттерге бас кеңселерде және өндірістік филиалдарда

оқу-танысу, өндірістік және дипломалды практикадан

өту құқықтары берілген. 2011-2012 оқу жылында 3 196

студент практикадан өткен. Бұл ретте практикадан өткен

студенттердің 75 %-ға жуығы техникалық мамандықтар

бойынша білім алады. Студенттер практикадан өткен кезде

оларға жиналған тәжірибе мен білімді табыстау үшін ҚМГ ЕТҰ

жоғары кәсіби білікті қызметкерлері қатарынан тәлімгерлер

бекітіледі.

ҚМГ ЕТҰ тарапынан бөлінетін қаражат есебінен білім

алатын студенттердің білімін қаржыландыруды ұйымдастыру

барысында түлектерді жұмысқа орналастыру арқылы

жұмсалған қаржыны еңбекпен өтеу шарттары жасалады.

2011-2012 оқу жылында 46 адам жұмысқа орналастырылған,

бұл ҚМГ ЕТҰ бөлген қаражат есебінен білім алған түлектердің

жалпы санының 14 %-ын құрайды.

ҚМГ дарынды мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беруге

және мұнай-газ саласының болашақ мамандарына қолдау

көрсетуге бағытталған дуалды білім беру жүйесін дамытуға,

сондай-ақ кәсіби білім берудің өзекті міндеттерін шешуге,

жас мамандарды жұмысқа орналастыруға және ғылымды

дамытуға ықпал ететін әлеуметтік маңызды білім беру

жобаларын іске асыру мақсатында бірнеше жыл бойы

«KazEnergy» Қазақстан мұнай-газ және энергетикалық кешені

ұйымдарының қауымдастығы» заңды тұлғалар бірлестігімен

табысты ынтымақтастық орнатып келеді.

«KAZENERGY» Қауымдастығы білім беру бағдарламасы

шеңберінде мынадай жобалар іске асырылады:

− Сафи Өтебаев атындағы стипендия;

− «Жас химик» зияткерлік конкурсы;

− ашық сабақтар сериясы: «ҚазМұнайГаз/KAZENERGY».

Мәселен, «Сафи Өтебаев атындағы стипендия»

жобасы ҚМГ бастамасы бойынша Қазақстан мұнайының

110-жылдығына орай 2009 жылы бастап жүзеге асырылып

келеді және кәсіби мамандық бойынша дарынды

студенттерге, сондай-ақ мекеме оқытушыларына, колледждер

мен кәсіби лицейлердің өндірістік оқыту шеберлеріне қолдау

көрсету мақсатын көздейді. Аталған жоба шеңберінде

жоғары оқу орындарының үздік студенттеріне Сафи Өтебаев

атындағы стипендия тағайындалады, сондай-ақ мекемелер

оқытушылары және колледждер мен кәсіби лицейлердің

кәсіптік (инженерлік-техникалық) мамандықтары бойынша

өндірістік оқыту шеберлеріне гранттар беріледі. Төрт жыл

ішінде 61 студент және 18 оқытушы Сафи Өтебаев атындағы

стипендия мен гранттың иегері атанды.

«Ашық сабақтар сериясы» жобасы шеңберінде мектеп

оқушыларын оқытудың жобалық әдісі дамып келеді, оның

мәні – мектеп оқушылары арасында кәсіби бағытпен дуалды

білім беру мақсаты, оларды мұнай-газ және мұнай өңдеу

салаларына тарту, ғылымға және инновацияға танымдық

қызығушылығын арттыру.

«Жас химик» конкурсы елорданың үздік мектептері

арасында өткізіледі. Оны ұйымдастырып, өткізуге

KAZENERGY магистрант стипендиаттарымен бірге ЖОО

оқытушылары да атсалысады. Төрт жыл ішінде ҚМГ

жоғарыда аталған жобаларды іске асыру мақсатында

67 млн. теңгеден астам қаржыға демеушілік көмек көрсетті.

«Білім және кәсіби машық – заманауи білім беру

жүйесінің, кадр даярлау мен қайта даярлаудың негізгі

бағдары. Бәсекеге қабілетті дамыған мемлекет болу

үшін біз сауаттылығы жоғары елге айналуымыз

керек».

Қазақстан

Республикасының

Президенті

Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы.

2012 жылғы 14 желтоқсан. "Қазақстан-2050" Стратегиясы

қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

әзірлеу және меңгеру, сонымен қатар республиканың

өнеркәсіптік және ғылыми-техникалық әлеуетін дамыту

бойынша жұмыстар жүргізілуде. Бұл істе жастарға ерекше

сенім артылады.

Қазақстан

Республикасы

Статистика

агенттігінің

деректері бойынша, 2011 жылы Қазақстанда 412 ғылыми

ұйым қызмет еткен, 2012 жылы – 345. 2011-2012 жылдары

олардың саны 67 бірлікке немесе 16,2 %-ға кеміген

(4.13-сурет). Ғылыми ұйымдар санының қысқаруының басты

себептері – жеке меншік коммерциялық емес секторда

(2 есе) ғылыми-зерттеу құрылымдары санының азаюы.

Ғылыми-зерттеу ұйымдары санының азаюына қарамастан,

ҒЗЖ шұғылданатын қызметкерлердің саны 2011 жылы

18 003 адамнан 2012 жылы 20 404 адамға дейін артқан.

Бұндай өсімге Солтүстік Қазақстан (4,2 есе) және Жамбыл

(2,2 есе) облыстарында тиісті қызметкерлердің айтарлықтай

көбеюі есебінен қол жеткізілді.

ҒЗЖ шұғылданатын қызметкерлер санын талдау

оның барлық санаты санының артқанын да көрсетеді.

Мәселен, статистикалық деректерге сәйкес 2012 жылы

зерттеушілер (1,2 есе), техниктер (1,2 есе), көмекші және

басқа қызметкерлер (1 есе) санының өскендігі байқалады

(4.14-сурет).

Зерттеушілер санын жас ерекшеліктері топтары бойынша

талдау ҒЗЖ шұғылданатын 35 жасқа дейінгі жастардың

үлесі 36,8 %-ды құрайтындығы туралы қорытынды жасауға

мүмкіндік береді (4.15-сурет).

35 жасқа дейінгі жастар қатарындағы зерттеушілер

санының артуына бірнеше мемлекеттік шараларды

іске асыру нәтижесінде қол жеткізілді – Президенттің

бастамасы бойынша дарынды балаларға арналған «Дарын»

мектептерін, «Назарбаев Зияткерлік мектебін» құру,

«Болашақ» бағдарламасы, математика мен жаратылыстану

ғылымдарын зерттеуге көңіл аудару, құрамында ғылыми

орталықтары бар Назарбаев Университетін құру: Ғылым

бойынша орталық кеңсе, Өмір туралы ғылым орталығы,

Білім беру саясаты орталығы, Евразиялық зерттеу орталығы

және т.б.

Ғылыми

кадрлардың

жасаруының

оң

үрдісіне

ғылыми кадрларды дайындаудың жаңа жүйесіне – РhD

4.2. ЖАСТАР: ҒЫЛЫМ

ЖӘНЕ ИННОВАЦИЯЛАР

Соңғы жылдары Қазақстанда отандық ғылымды қажет

ететін өндірісті дамыту, бәсекеге қабілетті өнімдерді алуға

және ұлттық экономикалық қауіпсіздік мүддесін қамтамасыз

етуге бағытталған жаңа ақпараттық технологияларды

4.14-сурет

Санаттар бойынша зерттеулермен жəне талдамалармен

айналысатын қызметкерлер санын бөліп тарату

Зерттеушілер

Техниктер

Көмекші персонал

Басқалар

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

13494

11488

10870

10095

10780

11524

12404

11910

1310

1102

1078

1151

1166

1290

1281

1270

3421

2855

2754

2366

2349

2824

3214

3133

2179

2558

2319

2181

2009

2136

2667

2599

*Дереккөзі:

Қазақстан Республикасы

Статистика агенттігі

4.15-сурет

Зерттеушілердің жас ерекшелік топтары

бойынша саны

1458

3518

2520

2510

2342

1146

65 жас жəне

одан жоғары

55-64

жас

45-54

жас

35 -44

жас

25-34

жас

жасқа дейін

Дереккөзі: Қазақстан Республикасы

Статистика агенттігі

4.13-сурет

Зерттеулер мен талдамалар жүргізетін

ұйымдарды тарату құрылымы

Мемлекеттік сектор

Жоғары оқу орны секторы

Кəсіпкерлік сектор

Жеке меншік коммерциялық емес сектор

2005

2006

2007

7,4

15,3

23,6

22,7

2008

2009

2010

2011

2012

28,9

27,9

28,5

27,8

25,2

20,6

22,4

22,7

38,5

36,2

25,5

26,8

*Дереккөзі:

Қазақстан Республикасы

Статистика агенттігі

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

5) алдағы 15 жыл ішінде еңбекке жарамды тұрғындар

қатарынан ғылыми дәрежесі бар 8 162 адамды жоғалту

күтілуде.

Ғылыми кадрларды дайындауға мемлекеттік тапсырыс

көлемінің қазіргі өсу динамикасының сақталуын, сондай-ақ

ғылыми дәреже иелерінің қызмет салаларын ескере отырып

ғылыми кадрлар жетіспеушілігінің орнын толтыру қиынға

соғып отыр.

«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ тарапынан Назарбаев

университеті студенттері мен ғалымдарының ғылыми

әлеуетін дамытуды қаржыландыру студент жастар арасында

ғылыми және инновациялық белсенділікті арттыруды

маңызды ынталандыру болып табылады.

Қордың өтеусіз гранттық қаржыландыруы мына салалар

бойынша ғылыми және ғылыми-техникалық жұмыстарды

/ жобаларды орындауға арналған гранттар тағайындауды

қамтитын болады:

- мұнай-газ саласы;

- көлік саласы;

- электр- және жылу энергетикасы;

- машина құрастыру;

- химиялық сала;

- тау-кен металлургия саласы;

- ақпараттық коммуникация технологиялары;

- энергияның балама көздері;

- қоршаған ортаны қорғау;

- гуманитарлық ғылымдар.

«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ еншілес және тәуелді

ұйымдары өнертапқыштық идеяларды әзірлеуге жастарды

кеңінен қатыстыруға, компанияның жас қызметкерлерінің

инновациялық белсенділігін ынталандыруға бағытталған

шаралар кешенін іске асырады. «Богатырь Көмір» ЖШС-

де бірнеше жылдан бері LEAN SIX SIGMA халықаралық

жобасына жас, болашағы зор қызметкерлерді қатысуға

тарту, жас жұмысшыларды оқыту бойынша жұмыстар

белсенді түрде жүргізіліп келеді. Бағдарлама өндірістік

проблемаларды шешуге, сату, маркетинг, коммерциялық

ұсыныстарды есептеу, баға белгілеу, тапсырыстарды өңдеу

секілді процестерді реттеуге, сондай-ақ қаржы және еңбек

ресурстарын басқаруға бағытталған. 2011-2012 оқу жылы

кезеңінде аталған бағдарлама бойынша болашағынан

үміт күттіретін 26 жас қызметкер білім алған. LSS ендіру

нәтижелері айтарлықтай: 2012 жылы 33 жоба іске асырылды.

«KEGOC» АҚ-да инновацияларға қатысты корпоративтік

мәдениетті арттыру бойынша жұмыстар белсенді жүргізіледі.

Мәселен, 2012 жылы өнертапқыштық ұсыныстарды жинау

және қарастыру жөніндегі автоматтандырылған жүйе (IT-

портал) ендірілген, осы қызметті регламенттейтін нормативтік

құжаттар қайта қаралған. Нәтижесінде, мақұлданған

және ендірілген өнертапқыштық ұсынымдардың саны

2011 жылмен салыстырғанда 3 есе өскен. Компанияда жыл

сайын «Үздік өнертапқыш» конкурсы өткізіледі.

«ҚТЖ» ҰК» АҚ әрбір сала мен ұжымның жұмысының

докторантурасына ауысу да жол ашты.

Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың

2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына

және «Ғылым туралы» ҚР Заңына сәйкес, жоғары оқу

орнынан кейінгі білімі бар кадрларды дайындаудың жаңа

жүйесіне ауысу 2011 жылы аяқталды. 2013 жылдың

бірінші жартыжылдығындағы жағдай бойынша Қазақстан

Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және

ғылым саласындағы бақылау комитеті 29 жасқа дейінгі

жастағы 50 докторантқа философия докторы (PhD) ғылыми

дәрежесі берілген.

2011 жылы Қазақстанда жоғары білімнен кейінгі білімі бар

кадрларды дайындауға мемлекеттік тапсырыс 2,5 есе артқан

(4.16-сурет). Сонымен қатар, болашақтағы 15 жыл ішінде

1600 PhD докторы жетіспеушілігі мүмкіндігі байқалатын

себептер де бар.

Мұндай болжамдар жасауға мынадай фактілер негіз

болады:

1) ұрпақтар сабақтастығы сақталмайды. Бүгінгі таңда

50-54 жас аралығындағы ғылыми дәрежелі ғалымдардың

саны (2 815 адам) 20-24 жас аралығындағы тиісті

санаттағылардан (1 121 адам) 2,5 есе артық;

2) PhD докторантурасын салыстырмалы түрде докто-

ранттардың аздаған үлесі ғана диссертация қорғаумен

бітіріп шығады. 2007-2011 жылдар аралығында PhD

докторантурасында білім алуға 1 657 адам қабылданған,

олардың 795-і (47 %) оқуды бітіріп шыққан, соның ішінде

диссертация қорғағандары – 488 адам (61 %).

3) 2010-2011 жылдары ғылымның 8 саласы (ауыл шаруа-

шылығы, тарих, философия, география, фармацевтика,

сәулет, мәдениеттану, жер туралы ғылымдар) бойынша PhD

докторларын оқыту жүзеге асырылған жоқ, бұл жақын арада

кейбір салаларда ғылыми кадрлардың тапшылығына алып

келуі мүмкін.

4) республиканың 3 өңірінде 2008-2010 жылдар ара-

лығында PhD докторларын дайындау мүлдем жүзеге

асырылмаған, бұл елдің өңірлері қимасында ғылыми

кадрлардың жетіспеушілігіне алып келуі мүмкін.

4.16-сурет

2005-2012 жылдардағы жоғары білімнен кейінгі

білімі бар кадрларды дайындауға мемлекеттік

білім беру тапсырысының көлемі

2005-2006
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
2010-2011
2011-2012
2012-2013

Жылдар

Дайындауға мемлекеттік

білім беру тапсырысы

Магистрлар

PhD докторы

2550
2550
2500
2500
2639
2719
5159
6809

100
100
100
100
200
200
500
500

*Дереккөзі: Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі

«Білім жоғары сапалы болса ғана, жер бетіндегі ең

ұлы игілік атаулы болуға лайықты. Олай болмаған

жағдайда, ол мүлдем пайдасыз».

Редьярд Киплинг

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

өзіндік ерекшеліктеріне қатысты жаңашылдықты алдына

мақсат етіп қойды. «ҚТЖ» ҰК» АҚ компаниялары

тобы бойынша 2013 жылдың 1-жартыжылдығында

өнертапқыштар саны 883 адамды құрады, соның ішінде

30 жасқа дейінгі өнертапқыштар саны – 65 адам (7 %).

Ендірілген өнертапқыштық ұсыныстардың 2013 жылдың

1-жартыжылдығындағы экономикалық тиімділігі 7,1 млн.

теңгені құраған. 2013 жылдың 1-жартыжылдығында тіркелген

өнертапқыштық ұсыныстардан күтілетін экономикалық

тиімділік 511,7 млн. теңгені құрайды.

Салалар мен өңірлердің инновациялық-технологиялық

дамуы есебінен бәсекеге қабілетті экономиканы арттыруды,

елдің ғылыми және инжинирингтік әлеуетін арттыруды,

кәсіпорындарда жастарды зерттеу қызметіне және

әзірленімдерге тартуды қамтамасыз ететін мемлекеттік

ұлттық инновациялық саясатты іске асыруға әлеуметтік

жауапты бизнестің белсенді атсалысуы уақыт еншісінде

болып табылады.

***

1. Типтік жас ерекшелігі тобындағы орта білімді жастарды

қамтудың жеткілікті дәрежедегі жоғары көрсеткіші

байқалады.

2. Соңғы бес жыл ішінде ТжКБ ұйымдарындағы 9 және

11-сынып базасында оқуын жалғастырушы жастар санының

өсу үрдісі байқалады.

3. Мемлекеттік-жеке меншік серіктестік негізінде білім

берудің дуалды жүйесін дамыту кең етек жайды.

4. ЖОО студенттік контингенті санының, соның ішінде

мектеп түлектерінің ҰБТ тапсыру қорытындысы бойынша

төмен балл жинауы себебінен қысқаруы байқалады.

5. Жастарды білім беру сапасының қанағаттандыруының

жалпы деңгейі тиісінше жоғары (47 %).

6. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің дерек-

тері бойынша (2013 жылғы наурыздағы жағдай бойынша),

ғылым саласында жас қызметкерлер санының тұрақты

өсуі байқалады: 35 жасқа дейінгі жас ғалымдардың үлесі

2011 жылғы 36 %-дан қазіргі уақытта 38 %-ға артқан.

Сонымен қатар, 45 жасқа дейінгі ғалымдардың үлесі

54 %-дан 56 %-ға дейін өсті.

7. Кадрларды дайындаудың жаңа жүйесіне – PhD докто-

рантурасына көшу әсерінен ЖОО ғылыми кадрларының

жасын жасартудың оң динамикасына қол жеткізілді.

8. Кәсіпорындардың жас жұмысшыларын инновациялық,

өнертапқыштық және ғылыми-зерттеу қызметіне тартуға

әлеуметтік жауапты бизнестің қатысуының кеңеюі байқалады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Конституция Республики Казахстан (с изменениями

и дополнениями от 7 октября 1998 года, 21 мая 2007 года,

2 февраля 2011 года), статья 30

2. Закон Республики Казахстан «Об образовании»

от 27 июля 2007 года N 319-III, статья 3, пункт 1

3. Сонда. 8 – бап. 2 – тармақ.

4. ИА www.zakon.kz

5. Оценка результатов комплексного тестирования

(2012 год) Астана: НЦОCО, 2012 - С. 13 - 38 с.

6. Uwe Brandenburg, Diane Carr, Sabine Donauer, Christiane

Berthold Analyzing the Future Market - Target Countries for

German HEI’s. Center for Higher Education Development.

Working paper No 107. May 2008. P. 12-13

7. Статистическая база данных ЮНЕСКО http://stats.uis.

unesco.org/ (2010 ж.)

8. Закон Республики Казахстан «Об образовании» от 27

июля 2007 года N 319-III, статья 26, пункт 5 (с изменениями и

дополнениями по состоянию на 04.07.2013)

9. Сонда. 26 – бап. 8 – тармақ

10. Национальный доклад о состоянии и развитии системы

образования Республики Казахстан Култуманова А.,

Ногайбаева Г., Кусиденова Г., Есинбаева Ж., Садыкова Ж.

- Астана: НЦОСО, 2013 - С. 63 - 166 с.

11. Закон Республики Казахстан «Об образовании» от 27

июля 2007 года N 319-III, статья 26, пункт 4

12. Карта академической мобильности ЮНЕСКО // http://

www.uis.unesco.org/EDUCATION/Pages/international-student-

flow-viz.aspx

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5-тарау. Жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

ресми деректеріне сәйкес, жастардың жұмыссыздық

деңгейі жыл сайын төмендеп келеді (5.1-сурет). 2012 жылы

жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі (4,6 %) көптеген

жылдар бойы жалпы жұмыссыздық деңгейінен (5,4 %) алғаш

рет төмен көрсеткішке ие болды. Жалпы жұмыссыздар

санынан (473,0 мың адам) 57,7 мың адам (12,2 %) 15-24 жас

аралығында болған.

Қалаларға жастар жұмыссыздығының жоғары деңгейі

тән. Бұл ауыл жастарының жұмыс іздеп қалаларға қоныс

аударуына байланысты. Алайда, ауыл жастары көбіне

тиісті біліктілігі болмауы себебімен еңбек нарығындағы

бәсекелестікке төтеп бере алмайды. Олардың бір бөлігі

уақытша жұмыс табады, екінші бөлігі экономиканың жеке

меншік секторында қызмет етеді, үшінші бөлігі жұмыссыздар

қатарын толықтырады.

2013

жылдың

ІІ

тоқсанында,

ҚР

Статистика

агенттiгiнiң мәлiметтерi бойынша, тұрғындар арасында

15-28 жас аралығындағы жастардың жұмыссыздық деңгейі

6,6 %-ды құраған, бұл көрсеткіш ауылдық жерлерде – 5,0 %.

2013 жылдың ІІ тоқсанының қорытындысы бойынша

экономикалық белсенді жастардың саны (15-28 жас

аралығында) 2 407,5 мың адамды құрайды, осы жас

ерекшелігі тобындағы экономикалық белсенді емес жастар

– 1 550,2 мың адам. Халықтың бұл тобының экономикалық

белсенділік деңгейі 64,3 %-ды құрайды. Жалпы,

15-29 жас аралығындағы экономикалық белсенді жастардың

құрамындағы республика бойынша ресми тіркелген

жастар жұмыссыздығының деңгейі 0,9 %-ды құрайды.

Жұмыспен қамтылғандар саны (15-28 жас аралығында)

2 266,6 мың адамды немесе Қазақстанның 15-28 жас

аралығындағы жастарының жалпы санының 60,1 %-ын

құрайды. Жалдамалы қызметкерлер ретінде 1 534,6 мың

адам жұмыс істейді, бұл көрсетілген жас санатындағы

барлық жұмыспен қамтылғандардың 65,1 %-ын құрайды, өз

бетінше жұмыспен қамтылғандар – 732,0 мың адам немесе

осы жас аралығындағы жұмыспен қамтылған жастардың

30,4 %-ы. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің

деректері бойынша, жұмыспен қамтылған жастардың жалпы

санында ерлер 53,3 %-ды, әйелдер 46,7 %-ды құрайды.

5.1. ЖАСТАР ЖӘНЕ ЕҢБЕК НАРЫҒЫ

Осы баяндамада Қазақстан Республикасы жастарының

әлеуметтік-экономикалық жағдайы жұмыспен қамту деңгейі,

жұмыссыздық және жұмысқа орналастыру, жастар арасында

кәсіпкерлікті дамыту, сондай-ақ жастарға әлеуметтік қолдау

көрсету мәселелері кешенінде қарастырылады.

Жұмысқа орналасу қазіргі жастар үшін өзекті мәселелердің

бірі болып табылады. Еңбек нарығы бір жағынан заңнамалық

және нормативтік актілер арқылы мемлекетпен, екінші

жағынан нарыққа қатысушылардың өз іс-әрекеттерімен

реттелетін күрделі жүйе болып табылады.

Жастардың бәсекеге қабілеттілігін қолдау және дамыту

Қазақстан Республикасы мемлекеттік саясатының өзекті және

стратегиялық басымдылығы болып табылады. Президенттің

жыл сайынғы халыққа жолдауларында әлеуметтік бағдарлы

мемлекетті құру және дамытуға басты назар аударылады.

Бәсекеге қабілетті жастарды қалыптастырудың негіз

қалаушы

факторы

және

жастардың

әлеуметтік-

экономикалық табысты бейімделуінің индикаторы ретінде

олардың жоғары біліктілігі мен нарықтық экономика

жағдайында жоғары сұранысқа ие болуы есептеледі.

Қазақстандық жастардың еңбек нарығындағы жағдайын

талдау қажеттілігі екі маңызды фактормен анықталады.

Біріншіден, жастар Қазақстанның жалпы еңбекке жарамды

тұрғындарының шамамен 1/3 бөлігін құрайды. Екіншіден,

жастардың жұмыссыздығы мемлекет үшін кері әлеуметтік-

экономикалық салдарлар туындату мүмкіндігімен қауіпті.

Қазақстан Республикасы Үкіметі жастарды жұмыспен

қамту, оларды әлеуметтік қорғау проблемаларын шешуге

бағытталған жастардың жұмыссыздығын мемлекеттік

деңгейдегі реттеуді жүзеге асырады. Алайда, мемлекеттік

органдардың көлемді жұмысына қарамастан, мұндай күш

салу жеткіліксіз болып отыр. Проблемалық мәселелерді

ғылыми әдістемелік және тәжірибелік зерттеуді пайдалана

отырып,

жас

ұрпақтың

әлеуметтік-экономикалық

мүмкіндіктері мен болашағын міндетті түрде зерделеу қажет.

Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігінің

5.1-сурет

Жастардың жұмыссыздық деңгейінің

динамикасы (15-28 жас), %-бен*

2013 ж.

ІІ тоқсаны

2010

2007

2004

2001

16,1

12,1

9,6

6,6

5,9

*ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің деректері бойынша

5.2-сурет

2013 жылдың 1-тоқсанындағы жастардың

жұмыссыздық деңгейі*

*Халықаралық еңбек қатынастары институтының деректері негізінде

əзірленді, Росстат (http://www.rg.ru/2013/04/16/trud.html),

ҚР Статистика жөніндегі агенттігі

Германия

Қазақстан

ҚХР

Ұлыбритания

АҚШ

Швеция

Румыния

Франция

5
5,9
7,6
14
16
18
19
26

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5-тарау. Жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

облыстарында байқалады, бұл көрсеткіш 5 %-дан аспайды.

Ұсынылған статистикадан қазақстандық жастардың

еңбек нарығындағы жағдайының айтарлықтай оң көрінісі

қалыптасады. Бұл ретте кейбір елдердегі жастардың

жұмыссыздық деңгейін салыстыру арқылы Қазақстанның

көптеген дамыған елдерді басып озғандығын көруге болады

(5.2, 5,3-суреттер).

Әлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыс әлемнің

барлық елдерінде жастардың жұмысқа орналасуы

көрсеткіштеріне кері ықпалын тигізді. Жастар ең осал

әлеуметтік-демографиялық санаттардың бірі ретінде

мұндай ықпалдарға жиі ұшырады. Халықаралық еңбек

конференциясының 101-сессиясындағы (2012 ж.) «Жастарды

еңбекпен қамту саласындағы дағдарыс: әрекет ететін уақыт»

баяндамасында көрсетілген үрдістер сипатталатын елдер

бойынша салыстырмалы деректер келтіріледі [1] (5.4-сурет).

Осы деректер бойынша, Қазақстан дағдарысқа дейінгі

кезеңмен салыстырғанда жастардың жұмыссыздығы

деңгейінің артуына жол бермеген аздаған мемлекеттердің

бірі болып табылады. Бұған Президент пен ҚР Үкіметінің

салиқалы әрекетінің арқасында қол жеткізілді. Ұлттық қорда

жинақталған қаражатпен бірге қабылданған шаралар жұмыс

орындарын қысқартудан сақтап қана қоймай, жаңа жұмыс

орындарын ашуға мүмкіндік берді.

Оң салыстырмалы динамиканы сипаттайтын тағы бір

маңызды көрсеткіш 15-29 жас аралығындағы жастардың

жалпы санындағы NEET үлесі болып табылады.

ҚР бұл контексте де алдыңғы қатардағы орынды иеленеді

(5.5-сурет).

15 және одан жоғары жастағы жұмыссыз жастардың жалпы

санынан 15-28 жастағылар 29,4 %-ды немесе 139,0 мың

адамды құрайды.

Жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі жөніндегі 2012

жылғы деректер ең жоғары көрсеткіштер Ақмола, Ақтөбе,

Шығыс Қазақстан, Жамбыл, Батыс Қазақстан, Қостанай,

Қызылорда, Солтүстік Қазақстан облыстарына және

Астана қаласына тиесілі екендігін көрсетеді. Жастардың

жұмыссыздық деңгейінің ең төменгі көрсеткіштері

Алматы, Атырау, Қарағанды, Маңғыстау және Павлодар

5.3-сурет

15-24 жас аралығындағы жастарға арналған

ЭЫДҰ елдері бойынша орташа көрсеткіштер,

2000-2010 жж.*

*Дереккөзі: ЭЫДҰ-ның «Жастарға арналған жұмыс орындары»

жобасы (www.oecd.org/employment/youth).

ЭЫДҰ-ның 34 еліне арналған бейөлшемді орташа мəн.

Жұмыссыздық

деңгейі (%)

Ұзаққа созылған жұмыссыздық жағдайы

(жас ерекшелік тобына қарай, %)

Уақытша жұмыспен қамтылғандардың үлесі

(жұмыспен қамтылғандардың жалпы санынан, %)

Толық емес жұмыс уақыты жағдайымен

жұмыспен қамтылғандардың үлесі (жұмыспен

қамтылғандардың жалпы санынан, %)

2010

2000

18,9

14,6

22,6

20,1

27,8

19,9

5.4-сурет

Кейбір елдердегі жастардың жұмыссыздық

деңгейі, (%)*

*Дереккөзі: ХЕҰ деректері, 2012 ж.

ОАР

Испания

Ирландия

Иордания

Италия

Португалия

Ұлыбритания

Колумбия

Финляндия

АҚШ

Жаңа Зеландия

Бразилия

Канада

Ресей Федерациясы

Австралия

Мексика

Норвегия

Жапония

Нидерланды

Қазақстан

Тайланд

5.5-сурет

15-29 жас аралығындағы NEET санатының үлесі, %*

*Дереккөзі: Global Employment Trends for Youth,

International Labor Office, 2012 - p.95., ҚР Статистика жөніндегі агенттігі.

Нидерланды

Қазақстан

Норвегия

Швеция

Германия

Канада

ЭЫДҰ елдерінде

Ұлыбритания

АҚШ

Франция

Греция

Оңтүстік Корея

Испания

23,7

19,2

18,3

16,7

16,1

15,9

15,8

13,5

10,3

8,5

8,4

7,2

«NEET» деп аталатын топ (білімсіз, жұмыссыз

және тәжірибесіз) көп жағдайда жастардың кемінде

10 %-ын құрайды және дамыған елдердің білімі

төмен деңгейдегі жастарын қамтиды.

Дереккөзі: Global Employment Trends for Youth,

International Labor Office, 2012, 9 бет

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5-тарау. Жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

орындары мен колледждердің түлектерінен бөлек, жыл

сайын жастар есебінен жұмыссыздар қатарын көбейтетін

жалпы білім беру мектептерінің 9 және 11-сыныптарын

бітіріп шыққан түлектермен де толығады: бір бөлігі

оқуын жалғастырады, екінші бөлігі жұмысқа орналасады.

Жастардың бұл санатына дипломы бар жұмыссыз

жастармен бәсекелестікке түсу қиынға соғады.

Кешегі түлектердің төмен сұранысқа ие болуының екінші

факторы студенттердің оқу орны қабырғасында алатын

теориялық және практикалық білімі сапасының төмендігі

болып табылады. Еңбек нарығы талаптарына деген мұндай

сәйкессіздік оқу орнын аяқтаған соң жастардың жұмыссыз

қалуына алып келеді. Осыған байланысты жұмыспен қамту

органдарында тіркелген жұмыссыздар арасында жоғары,

тіпті екі жоғары білімі бар тұлғалар жиі кездеседі.

Бұл үрдістер әлеуметтік зерттеулердің нәтижелерімен

жанама түрде расталады. Мәселен, жүргізілген әлеуметтік

зерттеуге сәйкес жастардың жұмысқа орналасуына кедергі

келтіретін жайттар арасында: жұмыс өтілінің болмауы

(22 %), жалақының төмен мөлшері (17 %), жұмыс

берушілердің парақорлығы, сыбайлас жемқорлығы (13 %),

алған білім мен еңбек нарығы талабының сәйкес келмеуі

(11 %), жас мамандардың еңбек нарығында бәсекеге

қабілеттілігінің төмендігі (10 %), тұратын аудандарында

жұмыс орындарының болмауы (10 %). Сауалнамаға

қатысушылар гендердік және ұлттық сипаты бойынша

кемсітуді сирек болса да белгілейді (тиісінше 3 % және 4 %)

(5.6-сурет).

Осыған қарамастан, еңбек нарығындағы сұраныс туралы

хабардар болуы деңгейінің төмендігі, жастардың ауылдан

қалаға стихиялық қоныс аударуы, әлемдік экономикалық

дағдарыстың салдарлары, кәсіби ұшқырлықтың әлсіздігі,

жұмыс берушілермен келіссөз жүргізуде практикалық

дағдының болмауы, мамандықтар бойынша бос жұмыс

орындары санының жетіспеушілігі, өз бетінше еңбек етуге

психологиялық дайындықтың төмендігі және т.б. факторлар

қалыптасқан жағдайды күрделендіре түседі.

Осылайша, елде өтіп жатқан әлеуметтік-экономикалық

өзгерістер контекстінде ұсынылған статистиканы талдау

жастардың жұмыссыздығы саласында субъективті және

объективті тұрғыдағы факторларды анықтауға мүмкіндік

береді. Біріншісіне жастардың психологиялық дайын

Алайда, бұл көрсеткіштер орын алған жағдайды толығымен

көрсетпейді. Біріншіден, жастардың жұмыспен қамтылуы

және жұмыссыздық деңгейі ең алдымен 14-29 жас аралығына

тән айрықша бірнеше факторлар қатарымен анықталады.

Мұндай факторлар қатарына, біріншіден, оқудың түрлі

нысандарына қатысу жатады. Екіншіден, жастардың еңбек

нарығы көрсеткішіне жекелеген жыныстардың өзіне тән

факторлары да ықпал етеді: ерлер үшін – Қарулы күштер

қатарында әскери борышын өтеу, әйелдер үшін – босану

(бала туу), себебі әйелдердің босануы коэффициенті

20-29 жастағы жас ерекшелігі тобында ең жоғары

көрсеткішке жетеді. Үшіншіден, жұмыссыздар қатарына

ресми түрде жұмыспен қамту органдарында тіркелгендер

ғана жатқызылады, жоғары оқу орнын бітірген соң жұмыс

таба алмаған жастар өз бетінше жұмыспен қамтылғандар

санатына жатқызылады. Төртіншіден, жұмыспен қамтудың

негізгі көрсеткіштерін есептеу әдістемесіндегі халықаралық

стандарттардың айырмашылықтары. Ең соңында, біздің

статистикамыз еңбек нарығындағы жастар сегментінің

жағдайын толыққанды көрсетпейді. Жастар басқа жастағы

тұлғалармен салыстырғанда еңбек нарығында сирек

тіркеледі. Статистика ашық еңбек нарығының тек ресми

бөлігінің даму үрдісін және мемлекеттік секторда басым

бағалауға мүмкіндік береді. Жұмыспен қамту қызметі еңбек

сұранысының бір бөлігін және жұмыс күшінің ұсыныстарын

ғана қамтиды.

Бұған қоса, қазақстандық еңбек нарығы жоғары оқу

5.6-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіздің қалаңызда / ауылыңызда

жастардың жұмысқа орналасуына

қандай кедергілер бар?”, %

3
3
3

Жұмыс өтілінің болмауы

Айлық жалақының төмен мөлшері

Жұмыс берушілердің парақорлығы, сыбайлас жемқорлығы

Алған білім мен жұмыс орнының функционалдық

талаптарға сəйкес келмеуі

Жас мамандардың еңбек нарығындағы бəсекелестік

қабілетінің төмендігі

Тұратын ауданда жұмыс орындарының болмауы

Этникалық (ұлттық) сипатына қарай кемсіту

Əйел немесе ер жынысына жататындығы бойынша кемсіту

Кішкентай нəрестесінің болуы

Денсаулық жағдайы

Жас мамандардың жоғары менмендігі

Ешқандай кедергі жоқ

«Жастар – бұл кез келген қоғамда болатын және

өмір сүруге қабілеттілік соларға тәуелді болатын

жасырын ресурстардың бірі».

Карл Маннгейм

Әлемнің шамамен 75 миллион жас тұрғыны

жұмыссыз болып табылады, бұл 2007 жылмен

салыстырғанда 4 миллионға артық. 2016 жылы

жастардың жұмыссыздығы осы деңгейде қалады деп

болжанады.

Дереккөзі: Global Employment Trends for Youth,

International Labor Office, 2012, 7 бет

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5-тарау. Жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

ынталандыруды қамтуы тиіс. Қазақстанда 1991 жылдан

бастап ШОБ қолдау және дамыту бойынша алты

мемлекеттік бағдарлама іске асырылды.

Қазақстан

Республикасы

Статистика

агенттігінің

деректеріне сәйкес ШОБ субъектілерінің ЖІӨ-ге қосқан

үлесі 2005 жылы 17,4 %-ды, 2010 жылы 20,2 %-ды құраған.

2020 жылға қарай елдің ЖІӨ-де ШОБ үлесін арттыру

стратегиялық міндетін іске асыру қажет. Деректерге

сүйенсек, елде дамыған елдермен салыстырғанда ЖІӨ-ге

ШОБ үлесінің төмен екендігі байқалады (Германия – 57 %,

Ұлыбритания – 52 %, АҚШ – 52 %, Франция – 50 %).

Қазақстанның жалпы жұмыспен қамту көрсеткіштерінде

ШОБ секторындағы халықтың жұмыспен қамтылу үлесі

дамыған мемлекеттермен салыстырғанда айтарлықтай

төмен. Егер дамыған елдерде бұл көрсеткіш 47 %-дан

(Канада) 70 %-ға (Жапония) дейін болса, Қазақстанда

шамамен 26 %-ды құрайды [5].

Шағын кәсіпкерлік секторында тұрақты жұмыспен

қамтылғандардың үлесін арттыру мақсатында шағын

кәсіпкерлік саласында жүргізіліп келе жатқан мемлекеттік

саясатқа түзетулер енгізу қажет.

Жастар

кәсіпкерлігі

үшін

шынайы

мүмкіндіктер,

ең алдымен, «Үдемелі индустриялық-инновациялық

дамытудың 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік

бағдарламасы»,

«Өнімділік-2020»,

«Бизнестің

жол

картасы-2020», «Агробизнес-2020» секілді маңызды

құжаттарды іске асыру арқылы әлеуметтік-экономикалық

бағдардың ауысуымен байланысты.

Жастар кәсіпкерлігін қолдаудың маңызды сектораралық

шаралары мен құралдары «Жұмыспен қамту жол

картасында - 2020», «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру

бағдарламасында» қамтылған.

Кәсіпкерлік қызметке қатысатын жастардың саны

туралы нақты ресми деректер жоқ. Заңнамалық деңгейде

«жастар кәсіпкерлігі» санаты дербес санат ретінде бөліп

анықталмаған. Сонымен қатар, бүгінгі таңда бұл мәселе

бойынша жүйелі үйлестіру жоқ.

Бүгінгі таңда «Қазақстанның Даму банкі» АҚ, «БРК-

Лизинг» АҚ, «Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ,

«Қазына капитал Менеджмент» АҚ, «Kaznex Invest»

экспорт және инвестиция жөніндегі ұлттық агенттігі» АҚ,

«ҚазЭкспортГарант» АҚ, «Технологиялық даму жөніндегі

ұлттық агенттік» АҚ, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ,

«Аграрлық несиелік корпорация» АҚ, «Қазагромаркетинг»

АҚ, «Қазагроқаржы» АҚ, «Ауыл шаруашылығын қаржылай

қолдау қоры» АҚ және басқаларды қоса алғанда жалпы

кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі институттардың толық қатары

құрылған [6].

Жалпы мемлекеттік қолдау инвестициялық жобаның

кешенді жоспарын әзірлеу және сараптамадан өткізу,

ұзақ мерзімді лизингті қаржыландыруды ұсыну немесе

инновациялық гранттарды ұсыну кезінде көрсетіледі.

Басталған шағын және орта бизнес инвесторлар

үшін, сондай-ақ ірі жобалармен жұмыс істейтін ұлттық

компаниялар мен қорлар үшін қызықты болып табылады.

Негізінен ірі компаниялар немесе «қарқынды» жобалар

қаржыландырылады, ал шағын және орта бизнес шағын

несиелер жүйесімен шектеледі.

«Бизнестің жол картасы – 2020» бағдарламасында

кәсіпкерлік

секторды

дамыту

шаралары

банктен

алынған несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемеде

субсидиялауды, сондай-ақ өсімақысыз бірнеше салықтар

болмауы және төмен еңбек пайымдамасы, білім алу

пайымдамасының жеткіліксіз деңгейі, жастардың болашақ

жұмысқа қатысты артық талаптары секілді субъективті

себептер кешенімен байланысты факторларды жатқызуға

болады. Онымен қоса мемлекеттік менеджментпен, жоғары

оқу орындары ұсынатын білім сапасының жеткіліксіздігімен,

еңбек саласындағы арнайы қызметтердің әрекетсіздігімен

байланысты объективті факторлар да кездеседi.

5.2. ЖАСТАР АРАСЫНДА

КӘСІПКЕРЛІКТІ ДАМЫТУ:

ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ПРОБЛЕМАЛАР

Жаңа ғаламдық экономикалық даму, қаржылық-

экономикалық дағдарыстың салдарларын еңсеру, халықты

жұмыспен қамтудың нашарлауы жағдайында әлем бойынша

кәсіпкерлікке ерекше мән беріледі. Дамыған елдерде де,

дамушы елдерде де бұл секторға жаңа жұмыс орындарын

құруда және жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайын

жақсартуда негізгі рөл беріледі.

Қазақстан «Бизнесті жүргізу - 2012 (Doing Business)»

рейтингісінде 49-орынға тұрақтады [2]. Қазақстанның

инновациялық әлеуетінің бәсекеге қабілеттілігін Дүниежүзілік

Банк әлемнің 183 елінің ішінде орташа деңгейден төмен

деп бағалайды. Қазақстанның экономикасына озық

технологияларды пайдаланудың жеткіліксіздігі, басқару

тәжірибесінің төмен деңгейі, менеджерлердің басым

бөлігінде техникалық дағдылардың шектеулілігі, қаржы

ресурстарына қолжетімділіктің жеткіліксіздігі және түрлі

әкімшілік кедергілер тән [3].

Осылардың негізінде ұлттық экономиканың болашақтағы

басты міндеттері инновациялық-технологиялық саясатты

іске асыру, адам капиталын, шағын және орта бизнесті

дамыту болып табылады.

Әлемдік тәжірибе куәландырғандай, жастар шағын және

орта бизнестің, соның ішінде инновациялық бизнестің

негізгі қозғаушы күші болып табылады және әлеуметтік-

экономикалық проблемаларды шешуде басты рөлді

атқарады.

Қазақстанда инновациялық қызмет қарқын алып келеді

және экономикалық өсу мен еңбек өнімділігін арттырудың

жетекші факторына айналуға тырысуда. Осыған байланысты

жастардың инновациялық мінез-құлқын және жастар

кәсіпкерлігін дамытуға басты назар аударылады.

Сондықтан жастар кәсіпкерлігін дамытуды жеке

толыққанды мемлекет саясаты ретінде қарастыру қажет.

Кәсіпкерлік қызметте экономикалық белсенді тұрғындарды

жұмыспен қамту үлесін 60-70 %-ға дейін арттыру жөніндегі

міндет ел тұрғындарының барынша белсенді және іскер

бөлігі ретінде оған жастардың белсенді қатысуынсыз шешілуі

мүмкін емес [4].

Кәсіпкерлік жаңа жұмыс орындарын құру көзі ретінде

танылғанына қарамастан, жастар кәсіпкерлігінің қалыптасуы

Қазақстанда ШОБ дамыту белгісі ретінде қарастырылып

келді. Алайда, соңғы жылдары мемлекетте жастар

кәсіпкерлігін ынталандыруға және жастардың кәсіпкерлік

белсенділігінен әлеуетті пайда алуға бағытталған шаралар

қабылдануда.

Мемлекеттік қолдау шағын бизнес масштабының өсуі және

оның біртіндеп орта бизнеске айналуы үшін экономикалық

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5-тарау. Жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

төлеу бойынша мерзімін ұзартуды ұсынуды қамтиды.

Жұмыспен қамту жол картасы – 2020 шеңберінде

(кәсіпкерлікті дамыту арқылы жұмыс орындарын құру және

тіректік ауылдарды дамыту) ауыл тұрғындары арасындағы

жиырма тоғыз жасқа дейінгі жастардың жеке кәсіпкерлік

бастамаларын қолдау даму әлеуеті орташа және жоғары

ауылдарда, шағын қалаларда, қалалық әкімшілікке бағы-

нысты аумақта орналасқан кенттерде жүзеге асырылады.

Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты

әлеуметтік қорғау министрлігімен келісілген мемлекеттік

қолдаудың мынадай түрлері көзделген:

- жол жүру ақысы мен мекендеп тұруға материалдық көмек

көрсету мен кәсіпкерлік негіздеріне тегін оқыту, бизнес-

жоспар әзірлеуге көмектесу;

- 5 жылға дейінгі мерзімге 3 млн. теңгеге дейін шағын

несие ұсыну;

- бір жылға дейінгі мерзімге жобаны сүйемелдеуге сервистік

қызметтер ұсыну (маркетингтік, заңдық, бухгалтерлік және

басқа да қызмет түрлері);

- инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымның жет-

кіліксіз объектілерін дамыту және / немесе құрылысын

салу және / немесе инженерлік-коммуникациялық инфра-

құрылымға арналған, соның ішінде отарлық мал

шаруашылығын дамытуға арналған ілеспе технологиялық

жабдықтарды сатып алу.

Жастар кәсіпкерлігін дамыту ісінде «Атамекен» одағы»

ҚҰЭП 2012 жылы мамырда құрған «Атамекен Стартап»

қоғамдық қоры маңызды рөл атқарады. «Атамекен Стартап»

ҚҚ мақсаты – Қазақстанда жастарды кәсіпкерлікке тартуға,

жастар кәсіпкерлігінің жаңа сапалы түрлерін қалыптастыруға

ықпал ететін институттарды құру. Қор өзінің белсенді

қызмет еткен уақыты ішінде жастар арасында кәсіпкерлік

қызметті түрлендіру, кәсіпкерлік ортаны қалыптастыру,

болашағы зор кәсіпкерлік идеяларды іріктеу, сала бойынша

оқыту, жастардың бизнесті жүргізу дағдыларын меңгеруі,

жастардың бизнес-жобаларын іске асыру үшін түрлі

қаржыландыру көздерін тарту бойынша (фандрейзинг)

кешенді іс-шараларды жүзеге асырады [7].

Жалпы тұрғындар арасында және, ең алдымен, жастар

арасында өз ісін ашуды қалайтындар саны жеткілікті. Бірақ

жастардың өз тұрмысын жақсарту үшін тәуекелге бел буған

басым бөлігінің қазіргі уақытта қаржылай мүмкіндіктері

шектеулі.

Қызметтің бір түрі ретінде кәсіпкерлік қоғамда біржақты

қабылданбайды. Сонымен бірге қазіргі жастар коммерциялық

қызметпен айналысуға басқаша қарайды, оны дербестікке

алып келетін мүмкіндік және лайықты еңбекақы болашағы

ретінде қарастырады (5.7-сурет).

Жалпы алғанда, әлемнің шет елдерімен салыстырғанда

Қазақстан Республикасының бизнес-климаты орташа

деңгейде бағаланады. ШОБ өндірістік бағытта, өнімнің

бәсекеге төмен қабілеттілік сипатымен және сектордың

инвестициялық тартымдылығымен елеусіз өсіп дамып

келеді.

Осы жайттарды және халықаралық тәжірибені ескере

отырып, жастар кәсіпкерлігін қолдау, олардың қазіргі қоғам

талаптарына, жастар кәсіпкерлігін дамытуға қолданыстағы

шағын ведомстволық көзқарастарға бейімделуі бойынша

мемлекеттік саясаттың басымдықтарын қайта қарау қажет.

Жастарды кәсіпкерлікке тартудың негізгі проблемалары,

ең алдымен білімнің, ақпарат пен инвестицияның

жетіспеушілігіне байланысты, яғни жастардың ересектерге

қарағанда қолайлылық жағдайы төмен, көбіне олардың

табысы,

қаржылық

активтерге,

ақпараттар

мен

консультацияларға тиісті қолжетімділігі жоқ.

Олар бастапқы капиталдың жетіспеушілігі, жастарға тиесілі

кәсіпорындардың нарықтық төмен құны, қызметтердің шағын

спектрі секілді проблемаларға ұшырасады.

Жастар еңбек нарығында бәсекелес және субъект болуға

дайын емес. Еңбек нарығына алғаш шыққан кезде жастардың

бойында жұмысқа орналасу мүмкін болмайтын жағдайда

еңбек нарығындағы алғашқы қадамдарда жедел өзгеретін

және күрделі әлеуметтік-психологиялық күйдің туындауына

алып келетін (қорқып үрейлену; коммуникативтік қарым-

қатынасқа ықпал ететін және тығырыққа тірелуді сезінумен,

кінәлі түрде жасқанумен көрінетін торығу) болашақ кәсіп,

еңбек және кәсіби мансап туралы идеалистік елестер басым

болады.

5.3. ЖАСТАРҒА ӘЛЕУМЕТТІК-

ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚОЛДАУ КӨРСЕТУ

Жастарға әлеуметтік-экономикалық қолдау көрсету

жөніндегі мемлекеттік саясат елдің одан әрі тұрақты

дамуының негізгі өзегі болып табылады және көбіне оның

болашағын белгілейді. Ел дамуының қазіргі кезеңі мемлекет

деңгейінде жастарды әлеуметтік-экономикалық қолдаудың

ықпалды және ұтқыр жүйесін құру және дамыту қажеттілігін

мойындаумен сипатталады.

Бұл контекстегі мемлекеттік саясаттың маңызды бағыты

жастардың әлеуметтік-экономикалық хал-ахуалын нығайту

болып табылады.

Қазақстандық

жастарды

жұмысқа

орналастыру

проблемалары «Жұмыспен қамту жол картасы – 2020»

аясында шешілуде. Қазақстан Республикасы Еңбек және

халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ресми деректері

5.7-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз кəсіпкерлік қызметпен айналысу

мүмкіндігіне қалай қарайсыз?”, %

Кəсіпкерлік қызметпен айналысқым келеді,

бірақ ақшалай қаражатым жеткіліксіз
Менің бизнес жүргізу қабілетім жоқ
Кəсіпкерлік қызметпен айналысқым келеді,

бірақ оны қалай істеуді білмеймін

Жауап беруге қиналамын

Басқалар

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5-тарау. Жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

бойынша «Жұмыспен қамту жол картасының – 2020» бірінші

бағыты қатысушыларының саны ағымдағы жылдың басынан

бері 9 610 адамға жеткен. Соның ішінде: 1 029 адам жұмысқа

орналастырылған, әлеуметтік жұмыс орындарына 4 235

адамға жолдама берілген, жастар тәжірибесіне 4 346 адам

жіберілген.

Республика өңірлерінде жастарды жұмысқа орналастыру

және жұмыспен қамту мәселелері «Жасыл ел», «Дипломмен

– ауылға!», «Жастар тәжірибесі» әлеуметтік-маңызды

жобаларын іске асыру арқылы шешілуде.

Мәселен, жұмыспен қамту мүмкіндігін арттыру, жұмыссыз

азаматтарды еңбек нарығында қолдау және бейімдеу

мақсатында Астана қаласында халықты жұмыссыздықтан

әлеуметтік қорғаудың белсенді шаралары қолданылады:

лайықты жұмыс іздеуге көмектесу, жұмыссыз азаматтарды

кәсіби дайындау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру,

ақылы қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру, сондай-ақ

жұмыспен қамту саласында әлеуметтік қорғаудың қосалқы

шараларын жүзеге асыру, жұмысқа орналастыру бойынша

www.job.astana.kz порталы құрылды.

Жастарды жұмысқа орналастыру проблемасын шешу

үшін Алматы қаласында «Еңбек ресурстары орталығы»

пилоттық жобасы іске асырылуда. Орталық жұмыссыз

жастарға ақпараттық және ұйымдастырушылық-құқықтық

көмек көрсетеді, олардың еңбек нарығында сұранысқа ие

жұмыс мамандықтары бойынша оқудан өтуіне ықпал етеді,

сондай-ақ

жұмыссыз

жастардың

әлеуетті

жұмыс

берушілермен кездесулері жоспарланған (бос орындар

жәрмеңкесі).

Жұмыспен қамту жол картасы – 2020 және Алматы

облысы аумағының 2011-2015 жылдарға арналған даму

бағдарламасы шеңберінде 1 085 түлекті жастар тәжірибесіне

жолдауға 193,9 млн. теңге қарастырылған, соның ішінде

республикалық бюджеттен 690 жас маманға 123,3 млн.

теңге бөлінбек.

Елімізде жастарды еңбекпен қамтуға қолғабыс ету

мақсатында тұңғыш Жастардың электронды еңбек биржасы

Шығыс Қазақстан облысында іске қосылды. Оның арқасында

бүгінде 1800 жуық адам жұмыспен қамтылды, бұл өз

кезегінде 2013 жылы жастар жұмыссыздығын 4,1 пайызға

азайтуға септігін тигізді.

Маңғыстау облысының жұмыспен қамту уәкілетті

органдарына 1 639 жас өтініш білдірген, соның ішінде

372 адам жұмысқа орналастырылған, 339 адам қоғамдық

жұмыстарға, 181 адам жастар тәжірибесіне жіберілген.

Павлодар облысында жұмыспен қамту органдарына

6 099 жас маман өтініш білдірген. Жұмыспен қамту жол

картасына – 2020 2 527 адам тартылған, 2 875 адам

жұмысқа орналастырылған. Әлеуметтік жұмыс орындарына

техникалық кәсіби білім беру колледждерінің 901 түлегі

жұмысқа орналастырылған; қоғамдық жұмыстарға 14-29 жас

аралығындағы 917 адам жіберілген, 478 жас маман кәсіби

дайындықтан, қайта даярлаудан және біліктілігін арттыру

курстарынан өткен. Жастар тәжірибесінің қатысушыларына

еңбекақы төлеуге 2013 жылы республикалық бюджеттен

79,5 млн. теңге бөлінген.

Солтүстік Қазақстан облысында Аумақты дамытудың

2011-2015 жылдарға арналған бағдарламасын іске асыру

шеңберінде жұмыссыз жастарды жұмысқа орналастыруға

ықпал ету бойынша шаралар қабылданған. 2013 жылдың

бірінші тоқсанында аудандардың және Петропавл

қаласының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар

органдарына 758 жас тұлға өтініш білдірген, бұл өтініш

білдірушілердің жалпы санының 39,8 %-ын құрайды.

Органдар арқылы жұмыс берушілердің өтініштері бойынша

жастар қатарынан 420 адам тұрақты жұмыс орындарына

жұмысқа орналастырылған, 33 жұмыссыз жастың әлеуметтік

жұмыс орындарына жұмысқа орналасуына ықпал

етілген, 402 жұмыссыз жасқа арнап қоғамдық жұмыстар

ұйымдастырылған, 98 адамға еңбек нарығындағы сұранысы

жоғары кәсіптер бойынша кәсіби дайындыққа және қайта

даярлауға жолдама берілген [8].

Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік

қорғау министрлігінің деректері бойынша, «Бизнестің жол

картасы – 2020» бағдарламасы аясында 2013 жылдың

бірінші тоқсанында облыста жастар қатарынан 36 адам

жұмысқа орналастырылған.

2013 жылғы 1 қыркүйектегі мәліметтер бойынша

жұмыспен қамту органдары арқылы 99 061 адам жұмысқа

орналастырылған, соның ішінде жастар саны 42 635 адамды

құрайды. Жұмысқа орналастырылған жастардың жалпы

санынан қоғамдық жұмыстарға 21 286 адам жіберілген,

кәсіби дайындыққа, қайта даярлауға және біліктілігін

арттыруға 4 686 адам жіберілген.

Бизнестің жол картасы – 2020 бағдарламасында әлеуетті

5.8-сурет

Жастардың “Жастар тəжiрибесi” жобасына

қатысуы, қатысушыларды қамту, мың адам

*ҚР Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің

ресми деректері бойынша

2013 (9 ай)

2012

2011

2010

2009

51 000

39 058

25 200

24 918

16 119

Барлық географиялық өңірлерде жастардың

жұмыссыздық

деңгейі

ересек

тұрғындардың

жұмыссыздық деңгейінен айтарлықтай жоғары

көрсеткішке ие, алайда кейде көрсеткіштер өзгеруі

мүмкін. 2010 жылы әлем бойынша жастардың

жұмыссыздық

деңгейі

ересек

тұрғындардың

4,8%-ды құрайтын әлемдік жұмыссыздық деңгейін

бірден басып озып, 12,6%-ға жетті.

Дереккөзі: World Youth Report, UN Department of

Economic and Social Affairs, 2011, 16 бет (International

Labour Organization, 2011a and United Nations, Department

of Economic and Social Affairs, Population Division, 2011)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5-тарау. Жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

қатысушылар саны артқан. Енді жұмыспен қамтудың белсенді

формаларына жалпы білім беретін мектептердің 11-сынып

түлектері, техникалық және кәсіби білім беру мекемелерінің,

оқу орнын бітіріп шыққан соң бір жыл ішінде жоғары және

жоғары оқудан кейінгі білім беру ұйымдарының түлектері,

18-29 жас аралығындағы балалар үйінің тәрбиеленушілері,

жетім балалар мен ата-анасының қарауынсыз қалған

балалар қатыса алады.

«Жұмыспен қамту жол картасы – 2020» шеңберінде еңбек

ресурстарының жұмылдырғыштығын арттыру Қазақстан

Республикасы азаматтарының ерікті қоныс аударуына ықпал

ету және жастардың жағдайын қамтамасыз ету есебінен

жүзеге асырылады.

Әлеуметтік-экономикалық даму әлеуеті төмен тұрғылық-

ты жерлерден әлеуметтік-экономикалық даму әлеуеті

жоғары тұрғылықты жерлерге және экономикалық өсу

орталықтарына қоныс аудару:

- бір ауданның ішінде;

- бір облыс шегіндегі бір ауданнан (облыстық маңызы бар

қаладан) басқа ауданға (облыстық маңызы бар қалаға);

- бір облыстан екінші облысқа жүзеге асырылады.

Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік

қорғау министрлігінің деректері бойынша, мемлекеттік

қолдау мыналарды қамтиды:

- жаңа тұрғылықты жерде жұмысқа орналасуға көмектесу;

- қызметтік тұрғын үй ұсыну;

- еңбек жастарына арналған жатақханадан бөлме ұсыну;

- қоныс аударуға субсидия ұсыну;

- қажет болған жағдайда кәсіби дайындық, қайта даярлау

және біліктілігін арттыру курстарында оқыту.

Жастарды мемлекеттік қолдау шараларының бірі лайықты

бос жұмыс орындарын іздеу және жұмысқа орналасуға,

соның ішінде әлеуметтік жұмыс орындарына және жастар

тәжірибесіне көмектесу болып табылады.

Бағдарлама шеңберінде жастар тәжірибесіне жібе-

рілген қатысушыларға жалақы есебінде жәрдем ақша

төленеді. Жастар тәжірибесіне жіберілген Бағдарламаға

қатысушылардың еңбекақысына бір айға төленетін жәрдем

ақша көлемі 17,2 айлық есептік көрсеткішті (салықтарды,

міндетті әлеуметтік аударымдарды, пайдаланылмаған

еңбек демалысы өтемақысы мен банк қызметтерін қоса

есептегенде) құрайды.

Қазақстан

Республикасы

Еңбек

және

халықты

әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері бойынша,

ағымдағы жылдың соңына дейін жастар тәжірибесіне

19,7 мың адамды жіберу жоспарланып отыр, бұл мақсатқа

3 075, 9 млн. теңге көлемінде қаржы бөлінген. Ағымдағы

жылдың басынан бері жастар тәжірибесіне 16,1 мың адам

жұмысқа орналастырылған. 4 жыл ішінде бағдарламаның

іске асырылуы арқасында 156 295 адам жұмысқа

орналастырылды, жұмысқа орналастырылғандардың ең

жоғары көрсеткіші 2009 жылы байқалды, одан кейін төмендеу

үрдісі байқалады (5.8-сурет).

Талдау нәтижелері жастар тәжірибесінен өткеннен кейін

2-3 ай ішінде тұрақты жұмыс орындарына шамамен 22 %-ы

жұмысқа орналасатындығын көрсетті.

Әлеуметтік жұмыс орындарына жұмысқа орналас-

тырылған бағдарламаға қатысушылардың айлық жала-

қысына төленетін жәрдем ақшаның көлемі салықтарды,

міндетті әлеуметтік аударымдар мен пайдаланылмаған

еңбек демалысының өтемақысын қоса алғанда:

- алғашқы 6 айда жалақының 50 %-ына дейін, бірақ 26 мың

теңгеден аспайды;

- келесі 3 айда жалақының 30 %-ына дейін, бірақ 15,6 мың

теңгеден аспайды;

- келесі 3 айда жалақының 15 %-ына дейін, бірақ 7,8 мың

теңгеден аспайды.

Мемлекеттің әлеуметтік жұмыс орындарына жұмысқа

орналастырылған бағдарламаға қатысушыларға жалақыға

ішінара жәрдем ақы төлеуі 12 айдан аспайтын мерзім ішінде

жүзеге асырылады.

Әлеуметтік жұмыс орындарына 2013 жылдың қорытын-

дысы бойынша 21 мың адамды жұмысқа орналастыру

жоспарланып отыр. Бұл мақсатқа республикалық бюджеттен

3 724,1 млн. теңге көлемінде қаржы бөлінген. Ағымдағы

жылдың басынан бері әлеуметтік жұмыс орындарына

5,6 мың жас маман жіберілген.

Жол картасы шеңберінде қабылданған шаралар жастарды

жұмыспен қамтуға ықпал етеді, ал бұл өз кезегінде

жастардың табысы мен олардың өмір сүру сапасының

артуын көрсетеді.

Ауылдық жерлерде біліктілігі жоғары кадрлардың

жетіспеушілігі өзекті мәселеге айналды. Аграрлық сектордың

экономикалық әлеуетін арттыру мақсатында 2009 жылдан

бастап республиканың ауылдық жерлеріне дипломы бар

мамандарды тартуға бағытталған «Дипломмен – ауылға!»

жобасы іске асырылып келеді. Осы жоба аясындағы

мамандықтар саны тұрақты түрде өсіп келеді, бұл жыл сайын

ауылдық жерлерге кадрлардың келуі көрсеткішін арттырады.

Жоба жүзеге асырылған 4 жыл ішінде шамамен 24 мың

диплом алған жас маман еліміздің ауылдық жерлеріне

жолдама алған.

Соның ішінде:

- 18 164 адам немесе 75 % педагогтар құрайды;

- 4 967 адам (20 %) – денсаулық сақтау мамандары;

- 769 – мәдениет саласының мамандары;

- 225 – әлеуметтік қамтамасыз ету саласының мамандары;

- 268 – дене шынықтыру және спорт саласының мамандары;

- 184 – ветеринария мамандары (2012 жылдан бастап) құ-

райды.

Республикалық бюджеттен 16,2 млрд. теңгеден астам

қаржы бөлінді, соның ішінде 3,1 млрд. теңге – 24 573 маманға

көтерме ақы төлеуге және 13,1 млрд. теңге тұрғын үй сатып

Жастардың табысының төмендігі мен қоғамдағы

теңсіздік арасында тікелей пропорционалды

тәуелділік орын алған. Соңғы уақытта жастардың

жұмыссыздығы өсіп, барлық дамыған елдерде

теңсіздік (Джини коэффициентімен өлшенеді)

4 пайызға және Греция, Ирландия, Италия,

Португалия және Испания елдерінде 8 пайызға

артқан.

Дереккөзі: Tackling the youth employment crisis:

A macroeconomic perspective, Makiko Matsumoto, Martina

Hengge and Iyanatul Islam, International Labor Office, 2012,

1-бет

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2013» - часть 3