Национальный доклад «Молодежь Казахстана

2-тарау. Мемлекеттік жастар саясатын іске асыру

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

мәселелерін қамтитын бірнеше мемлекеттік және салалық

бағдарламаларында, сонымен қатар орталық және жергілікті

атқарушы органдардың стратегиялық жоспарларында көрініс

тапқан.

Сонымен

қатар,

әлеуметтік

зерттеу

нәтижелері

көрсеткендей, қазақстандық жастардың басым бөлігі

мемлекеттің басты құжаты – Қазақстан Республикасы

Конституциясымен (77 %), жастардың 41 %-ы «Қазақстан

Республикасындағы мемлекеттік жастар саясаты туралы»

Қазақстан Республикасы Заңымен танысқан. Керісінше,

жастардың көпшілігі Тұжырымдамамен таныс емес, бұл

жастар саясатын мемлекеттік институттарының ақпараттық-

түсіндіру жұмысының төмен екендігі туралы куәландырады.

Тұжырымдама секілді маңызды құжат әрбір қазақстандық

жас тұлғаның «үстелүсті кітабына» айналуы тиіс (2.1-сурет).

Институционалдық қамтамасыз ету

Соңғы екі жыл ішінде жастар ортасындағы процестерді

басқарудың жаңа институционалдық үлгісі құрылды.

2012 жылғы шілдеде жастар саясаты саласындағы

уәкілетті орган болып табылатын ҚР Білім және ғылым

министрлігі құрылымында жастар саясаты стратегиясын

әзірлеу, оны жоспарлау, нормативтік қамтамасыз ету,

мемлекеттік органдардың қызметіне мониторинг жүргізу және

бағалау, сондай-ақ осы салада бақылау секілді өкілеттігі кең

Жастар ісі комитеті (бұдан әрі – ҚР БҒМ ЖІК) құрылды [8].

Жастар саясатын басқарудың 3 деңгейін белгілеуге

болады:

- республикалық – ҚР БҒМ ЖІК; ҚР Президенті жанындағы,

ҚР Үкіметі жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңестер,

республикалық жастар ҮЕҰ;

- облыстық – Астана, Алматы қалаларының және

облыстардың жастар саясаты мәселелері жөніндегі

басқармалары; Астана, Алматы қалалары және облыстары

әкімдіктерінің жанындағы жастар ісі жөніндегі кеңестер;

жергілікті жерлердегі жастар ресурстық орталықтары, өңірлік

ҮЕҰ;

- аудандық – аудандық ішкі саясат бөлімдері, ауылдық

жерлердегі жастармен жұмыс жөніндегі нұсқаушылар,

қалалар мен аудандардың жастар ресурстық орталықтары,

жастар ұйымдары.

Бұдан басқа, институционалдық құрылымға көрсетілген

кеңестер тұлғасындағы консультативті-кеңестік органдардың

үш деңгейі, сондай-ақ басқа да консультативті-кеңестік

органдар (ҚР БҒМ жанындағы Жастар ұйымдарын дамыту

жөніндегі үйлестіруші кеңес, ШЫО Жастар кеңесі, ТМД

кеңесі және т.б.) енеді.

Мемлекеттік жастар саясатын дамытудағы маңызды қадам

2013 жылғы наурызда құрылған «Жастар» ғылыми-зерттеу

орталығы болып табылады. Оның миссиясы – жастардың

бәсекеге қабілеттігін дамыту және оларды Қазақстанды

жаңғырту процесіне тарту мақсатында мемлекеттік жастар

саясаты институттарын ғылыми-зерттеу, ақпараттық және

консультациялық қамтамасыз ету.

2013 жылы екі жастар саясаты институтының жаңғыруын

атап өту қажет:

− 2013 жылғы наурызда ҚР Президентінің Жарлығымен

Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Жастар

саясаты жөніндегі кеңестің құрамы жаңартылды, сондай-

ақ

оның

жұмысы

қайта

жаңғыртылды;

− «Жас Отан» ЖҚ ІІ

Съезінде Мемлекет басшысы

Астана,

Алматы

қалалары

және

облыстар

әкімдері

жанындағы жастар саясаты

жөніндегі кеңестерді әкімдердің

басқаруына тапсырма берді, бұл

жауапкершіліктің мүлдем жаңа

деңгейінің көрсеткіші болып

табылады.

Осылайша, қазіргі кезеңде

Қазақстанда мемлекеттік жастар

саясатының институционалдық

базасы құрылған (2.2-сурет) .

Сонымен қатар, сауалнама

нәтижелері Қазақстан жаста-

рының жартысынан көбі өңірлік

(жастар саясаты мәселелері

жөніндегі басқармалар – 65 %,

әкімдіктер жанындағы жастар

мәселелері жөніндегі кеңестер

– 64 %), республикалық (ҚР

Президенті жанындағы Жастар

2.1-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз ... танысып шықтыңыз ба?”

ҚР Конституциясымен

«ҚР мемлекеттік жастар
саясаты туралы» ҚР Заңымен

Мемлекеттік жастар саясатының
2020 жылға дейінгі тұжырымдамасымен

ИƏ ЖОҚ

Қазақстан

Республикасы

Президенті

жанындағы

Жастар

саясаты

жөніндегі кеңес

Қазақстан

Республикасы

Білім жəне

ғылым

министрлігінің

Жастар ісі

жөніндегі

комитеті

«Жастар»

ғылыми-зерттеу

орталығы

Республикалық

жастар

ұйымдары

Қазақстан

Республикасы

Білім жəне ғылым

министрлігі

жанындағы

Жастар

ұйымдарын

дамыту жөніндегі

үйлестіруші

кеңес

2.2-сурет

Мемлекеттік жастар саясатының институционалдық құрылымы

Республикалық

деңгей

Облыстар, Астана, Алматы

қалалары əкімдері жанындағы

Жастар ісі жөніндегі кеңестер

Қала жəне аудан əкімдері

жанындағы Жастар ісі жөніндегі

кеңестер

Жастар саясаты

мəселелері жөніндегі

облыстық басқармалар

Жастар ресурстық

орталықтары

Жастар

ұйымдары

Жастар ресурстық

орталықтары

Жастар

ұйымдары

Республикалық

жастар

ұйымдарының

филиалдары

Облыстық

деңгей

Аудандық ішкі

саясат бөлімдері

Ауылдық жерлердегі

жастармен жұмыс

жөніндегі нұсқаушылар

Қалалық жəне

аудандық

деңгей

*Дереккөзі: ҚР БҒМ деректері

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

2-тарау. Мемлекеттік жастар саясатын іске асыру

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

саясаты жөніндегі кеңес – 57 %) деңгейде әрекет ететін

уәкілетті мемлекеттік органдардың және құрылған жастар ісі

жөніндегі кеңестердің бар екендігі туралы хабарсыз екендігін

көрсетеді (2.3-сурет).

Сонымен қатар, зерттеу жүргізу барысында жастардың

жартысынан көбі ҚР БҒМ Жастар ісі комитеті туралы

естігендері анықталды.

Осылайша, зерттеу нәтижелері, бір жағынан, мемлекеттік

жастар саясаты институттарының жастармен арнайы

жұмысының төмен екендігін, олардың имидждік, ақпараттық-

түсіндіру сүйемелдеуінің жоқтығын көрсетті. Екінші

жағынан, зерттеу деректері жастардың басым бөлігі өмірдің

белсенді, жасампаз құндылықтарын бағаламайтындығын,

қазақстандық жастардың керенау, қамқоршыл ұстанымдағы

көңіл-күйін куәландырады.

Қаржылық қамтамасыз ету

ҚР Білім және ғылым министрлігінің деректері бойынша,

2013 жылы республикалық бюджеттен жастар саясатын

қаржыландыруға 2,3 миллиард теңгеден астам, соның ішінде

мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс бойынша 612 миллион

теңгеден астам қаржы бөлінген.

Талдау көрсеткендей, жыл сайын мемлекеттік жастар

саясатын қаржыландыру көлемі өсіп келеді (2.4-сурет).

2013 жылы жергілікті бюджеттен мемлекеттік жастар

саясатын іске асыруға 942 миллион теңге қаржы бөлінген

(2.5-сурет).

2.2. МЕМЛЕКЕТТІК ЖАСТАР

САЯСАТЫН ІСКЕ АСЫРУМЕН

БАЙЛАНЫСТЫ БАҒДАРЛАМАЛАРДЫҢ

ОРЫНДАЛУЫ БАРЫСЫН ТАЛДАУ

Жастарға қатысты мәселелер орталық атқарушы

органдардың бірнеше бағдарламаларында көрініс тапқан.

Талдау көрсеткендей, соңғы екі жыл ішінде айтарлықтай

нәтижелерге қол жеткізілген.

ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі

(бұдан әрі – ЕХӘҚМ) ҚР Үкіметінің 2013 жылғы 19

маусымдағы қаулысымен бекітілген «Жұмыспен қамту –

2020» жол картасы әзірленді (бұдан әрі – Жол картасы).

Мәселен, әлеуетті қатысушылардың шеңбері кеңейген:

бағдарламаға жалпы білім беретін мектептердің, техникалық

және кәсіби білім беру ұйымдарының түлектері, балалар

үйлерінің тәрбиеленушілері, 18-29 жас аралығындағы жетім

балалар қатыса алады.

ЕХӘҚМ деректері бойынша, осы бағдарлама шеңберінде

2013 жыл ішінде жастар тәжірибесіне 19,7 мың адамды қамту

жоспарланған, бұған 3 075,9 млн. теңге көлемінде қаржы

бөлінген. 2013 жылдың басынан бері жастар тәжірибесі

арқылы 16,2 мың адам жұмысқа орналастырылған,

әлеуметтік жұмыс орындарына жастар қатарынан 5,6 мың

адамға жолдама берілген.

2013 жылғы наурызда негізгі міндеті жастардың еңбек

нарығын реттеуге байланысты ақпараттарды шоғырландыру,

2.3-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз қандай мемлекеттік жастар

саясаты институттарын білесіз?”

Облыстық, қалалық жастар саясаты

мəселелері жөніндегі басқармасы
Облыс əкімі жанындағы Жастар

мəселелері жөніндегі кеңес
ҚР Президенті жанындағы Жастар

саясаты жөніндегі кеңес
ҚР Білім жəне ғылым министрлігінің

Жастар ісі жөніндегі комитеті

Білмеймін / Естіген емеспін

Білемін / Естідім

2.4-сурет

Қаржыландыру көлемі, мың теңге

2013

2012

2011

2010

697 200

991 200

1 159 300

2 306 576

*Дереккөзі: ҚР БҒМ деректері

2.5-сурет

2013 жылы облыстардың жəне Астана, Алматы

қалаларының мемлекеттік жастар саясатын

қаржыландыру көлемі туралы мəліметтер (мың теңге)

Оңтүстік Қазақстан облысы

191 286

103 828

Солтүстік Қазақстан облысы

77,8

11,8

38,7

Павлодар облысы

457 642

79 899

165 701

Маңғыстау облысы

205 259

153 590

35 000

Қызылорда облысы

194 452

39 221

74 905

Қостанай облысы

118 006,8

27 812

41 725,2

Қарағанды облысы

268,1

53,4

42,2

Батыс Қазақстан облысы

32,2

44,8

Жамбыл облысы

343 647

257 429

39,1

Шығыс Қазақстан облысы

264 130,3

134 882

34 091

Атырау облысы

537,3

8,9

Ақмола облысы

141 684

20 021

26 656

Ақтөбе облысы

187 112

27 112

130 643

Алматы облысы

206,1

61,6

Көзделген қаржының жалпы бюджеті
Соның ішінде аудандар мен қалалар бюджетінен
Соның ішінде мемлекеттік əлеуметтік тапсырыс

* Дереккөзі:

ҚР БҒМ деректері

Астана қаласы

318

Алматы қаласы

201 873

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

2-тарау. Мемлекеттік жастар саясатын іске асыру

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

жастарға жұмыспен қамту саласында ақпараттық қызмет

көрсету болып табылатын «Жастардың еңбек биржасы» веб-

порталы іске қосылды.

Осылайша, Жол картасы шеңберінде қабылданатын

шаралар жастарды жұмыспен қамтуға ықпал етеді, бұл

өз кезегінде жастардың табысын және олардың өмір сүру

деңгейін арттыруда көрініс табады.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің

деректері бойынша, Қазақстан Республикасының денсаулық

саласын дамытудың 2011-2015 жылдарға арналған

«Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасының

іс-шаралары жоспарын іске асыру аясында тек 2013

жылдың 1-тоқсанында ғана 960 235 астам іс-шара

өткізіліп (спартакиадалар, акциялар, конференциялар,

фестивальдар, ақпараттық кампаниялар және т.б.),

13 252 484 адам қамтылған, соның ішінде жастар

аудиториясы 9 000 000 адамды немесе 70 %-ды қамтиды.

2013 жылы республика бойынша 9 жаңа жастар

денсаулығы орталығы ашылды, олардың жалпы саны – 67.

Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі

(бұдан әрі – АШМ) 2009-2012 жылдар аралығында

«Дипломмен – ауылға!» қоғамдық жобасын іске асыруды

үйлестірді. Жоба аясында ауылдық жерлерге әлеуметтік

саланың 24 577 маманы жұмысқа орналастырылды.

Талдау көрсеткендей, агроөнеркәсіп кешенінің жас

білікті мамандарын ауылға жұмысқа тарту проблемасы

көкейтесті орын алып отыр. АШМ ресми деректері

бойынша, бағдарламаға бөлінген қаржы көлемі 2013 жылы

8,1 миллиард теңгені құраған. 2013 жылғы қаңтардан бастап

бағдарлама әкімшісі Қазақстан Республикасы Өңірлік даму

министрлігі болып табылады.

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат

министрлігінің ресми деректері бойынша, ақпараттық

саясатты жүргізуде мемлекеттік тапсырысты іске асыру

шеңберінде 2013 жылғы 1 қаңтар – 17 қыркүйек аралығында

жастар саясаты мәселелері бойынша 2 181 материал

жарияланған: 9 республикалық телеарнада 318 бейнесюжет,

58 республикалық газетте 907 мақала, 7 ақпараттық

агенттікте 956 материал жарыққа шыққан.

Жастар тақырыбындағы мемлекеттік тапсырыс бойынша

отандық өнімнің саны артып келеді. Тек 2012-2013 жылдары

29 көркем туынды (фильмдер, спектакльдер) жарық

көрген, 20 қазақстандық жас талант беделді халықаралық

конкурстар мен фестивальдардың жүлдегерлері атанған.

Сонымен бірге, Қазақстан Республикасы Үдемелі

индустриялық-инновациялық

дамуының

2010-2014

жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы, Өңірлерді

дамыту бағдарламасы, Моноқалаларды дамытудың 2012-

2020 жылдарға арналған бағдарламасы, «Бизнестің жол

картасы – 2020» бағдарламасы секілді маңызды әлеуметтік-

Қарқынды

жобаның атауы

«Жастар – Отанға!»

жобасы

«Нұр Отан» ХДП «Жас Отан» бастамашылық еткен 2013 жылғы жаңа жобалар

2012-2013 жылдары

қол жеткізілген нəтижелер

ҚР Білім жəне ғылым министрлігінің қолдауымен «Нұр Отан» ХДП «Жас Отан»

ЖҚ іске асырады жəне жастарды адамгершілікке тəрбиелеуге, гуманистік

идеяларды көтеруге, үлкендерге сый-құрмет көрсетуге, еңбекті бағалауды

арттыруға бағытталған. 2012 жылдан бастап «Жастар – Отанға!» жастардың

саяси лагері қызмет етеді.

«Сəтті қадам»

жобасы

2013 жылдың шілдесінде іске қосылды, жоғары оқу орындары түлектерінің

Қазақстанның белді ұйымдарында тəжірибеден өтіп, еңбек жолын бастауына,

сондай-ақ біліктілігі бойынша кəсіби білімін жəне дағдыларын бекітуге мүмкіндік

беруге бағытталған. 2013 жылғы қыркүйектегі конкурстық іріктеу нəтижелері

бойынша 79 жас қазақстандық ұлттық компанияларда, орталық атқарушы

органдарда тəжірибеден өтуде.

«Жастар – Ауылға!»

жобасы

2013 жылы тамызда іске қосылды, ауыл жастарының құқықтық сауаттылығы

деңгейін арттыруға жəне мемлекеттік жəне өзге де бағдарламалар бойынша

сапалы түсіндіру жұмыстарын жүргізуге бағытталған, жергілікті атқарушы

органдардың қолдауымен іске асырылады. Барлық облыс орталықтарында,

Астана жəне Алматы қалаларында «Кеңес орталығы» консультация

орталықтары құрылған, онда жергілікті атқарушы органдардың, салық

қызметтерінің, əділет органдарының мамандары, негізгі мемлекеттік

бағдарламалардың операторлары кеңестер береді.

«Жастардың

кадрлық резерві»

жобасы

ҚР Білім жəне ғылым министрлігінің қолдауымен «Нұр Отан» ХДП «Жас Отан»

ЖҚ іске асырады, мемлекеттік басқару жəне қоғамдық-саяси қызмет жүйелерінің

қажеттілігіне жастардың кадрлық əлеуетін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

2013 жылы конкурсқа 2000-на астам қатысушы тіркелді, 25 млн. теңге көлемінде

қаржыландыру жоспарлануда.

* Дереккөзі: ҚР БҒМ деректері

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

2-тарау. Мемлекеттік жастар саясатын іске асыру

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

экономикалық бағдарламаларда жастар саясатын іске

асыру көрсеткіштері жанама түрде енгізілген, бұл жастардың

аталған бағдарламаларды іске асыруға қатысуын талдауға

мүмкіндік бермейді; бұдан басқа жастар саясаты саласында

нақты мемлекеттік шараларды әзірлеуге жағдай тудырмайды.

Республикалық және өңірлік деңгейлерде республикалық

және жергілікті бюджет есебінен қаржыландырылатын

қарқынды қоғамдық жобалар ұсынылды.

Өкінішке орай, сауалнама нәтижелері жастардың

жартысынан астамы «Саламатты Қазақстан» (62 %)

мемлекеттік бағдарламасы және «Жастар тәжірибесі»

(55 %) жобасы туралы хабарсыз екендігін анықтады. Бұған

қоса, Қазақстанның әрбір екінші жас тұрғыны «Бизнестің жол

картасы – 2020» және «Дипломмен – ауылға!» мемлекеттік

бағдарламалары туралы естімеген, тиісінше 48 % және 47 %.

Сауалнамаға қатысушылардың барлық санынан тек

2 %-ы ғана мына мемлекеттік бағдарламаларға қатысқан:

«Қолжетімді баспана – 2020», «Жұмыспен қамтудың жол

картасы 2020» және «Жастар тәжірибесі» (2.6-сурет).

Мемлекеттің жастарға қатысты негізгі проблемаларды

шешудегі іс-әрекеттерін жастардың бағалауын ұсыну

маңызды (2.7-сурет).

Сауалнама білім алуға қатысты проблемаларды шешу

бойынша мемлекеттің қолдауы жастар арасында жоғары

бағаға ие екендігін көрсетті (54 %). Бұл ретте қазақстандық

жастардың жартысына жуығы тұрғын үймен қамтамасыз

етуді (51 %) және жұмыспен қамту мәселелеріне (43 %)

мемлекеттік қолдаудың төмен екендігін көрсетеді.

Осылайша, Қазақстан жастары өздерінің маңызды

қажеттіліктері мәселелерін шешу бойынша мемлекеттік

шараларға қанағаттанбайды, бұл мемлекеттік жастар

саясатын іске асырумен байланысты бағдарламаларды

қайта қарау, түзету қажет екендігі туралы қорытынды жасауға

ықпал етеді.

2.3. ШЕТ ЕЛДЕРДІҢ ЖАСТАР

САЯСАТЫН ІСКЕ АСЫРУ ТӘЖІРИБЕСІ

Жастарға қатысты саясат қазіргі әлемде жастар саясатын

дамыту тұрғысында қазақстандық жастардың жағдайын

көруге мүмкіндік беретін халықаралық аспектіні де

қамтитындықтан, жастар саясатын әлеуметтік саясаттың

немесе ішкі саясаттың бір бөлігі ретінде емес, мемлекет

қызметінің маңызды дербес бағыты ретінде қарастыру қажет.

2013 жылдың басындағы жағдай бойынша әлемнің

198 елінің 99-ында (50 %) ұлттық жастар саясаты іске

асырылуда. Әлемнің 56 елінде (28 %) жастар саясаты

әзірлену процесінде. 43 елде (22 %) мемлекеттік жастар

саясаты мүлдем жүзеге асырылмайды [9].

Мемлекеттік жастар саясатының болуы (заңнамалық

актілер, стратегиялар, өзге де нормативтік құжаттар) әлем

елдерінің 78 %-ында бұл мәселенің маңыздылығы мен мәнін

көрсетіп отыр.

Бұл мәселеге қызығушылық таныту қазіргі кездегі

жас ұрпақтың есею процесіндегі қиындықтармен шарт-

тастырылады. The Economist журналының бағалауы

бойынша, 2012 жылы 15-24 жас аралығындағы

290 миллионға жуық жас тұлға жұмыс істемеген және білім

алмаған, бұл жер шарындағы жастардың шамамен 25 %

құрайды [10].

Экономикалық даму және ынтымақтастық ұйымының

(ЭДЫҰ) бағалауы бойынша әлемнің бас елдерінің 26

миллион жас тұрғыны білім алмаған, кәсіби дайындықтан

өтпеген және жұмысқа орналастырылмаған. Бұл жастар

«NEET» (Not in Employment, Education or Training) санатына

жатқызылады. Сонымен қатар, Дүниежүзілік Банктің есебі

бойынша, дамушы елдердің 260 миллионнан астам жас

тұрғыны «белсенді емес» азаматтар санатына жатады.

Бұған қоса, 2007-2012 жылдар аралығындағы әлемдік қаржы

“Мемлекет тарапынан жастардың негізгі

проблемаларын шешуге қолдау көрсету

деңгейін бес баллдық шкала бойынша

бағалауыңызды сұраймыз»

Төмен

Орташа

Жоғары

Тұрғынүймен қамтамасыз ету

Жұмысқа орналастыру

Көлік қызметтері

Медициналық қызметтер алу

Əлеуметтік төлемдер

Білім алу

2.7-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

*«Жауап беруге қиналамын» жауап нұсқасы бойынша деректер көрсетілмеген

“Сіз қандай мемлекеттік

бағдарламаларды білесіз?”

Қолжетімді баспана – 2020

Саламатты Қазақстан

2011-2015 жж.

Жұмыспен қамту жол картасы 2020

Бизнестің жол картасы – 2020

Дипломмен – ауылға!

Білмеймін / Естіген емеспін

Естідім, бірақ қатыспадым

Өтініш білдірдім , бірақ қабылданбады

Қатыстым

37 58 3 2
62 37 - 1
42 53 1 2
48 50 1 1
47 52 - 1

Жастар тəжірибесі

55 42 1 2

2.6-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

2-тарау. Мемлекеттік жастар саясатын іске асыру

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

дағдарысы кезеңінде жастардың жұмыссыздығы жағдайы

жалпы әлемде төмендеген [11].

«Белсенді емес» жастардың өсуі қоғамда әлеуметтік

шиеленістің өсуіне алып келеді, бұл соңында наразылық

жағдайға алып келуі мүмкін. Бұл проблема экономикасы

дамушы елдерге де, экономикалық дамыған елдерге

де өзекті проблема болып табылады. Бұған 2011 жылы

Мысырда, Ливияда, Тунисте және басқа да араб елдерінде

болған наразылық шерулері мен төңкерістер мысал бола

алады, мұнда жастар наразылық қозғалыста маңызды рөл

атқарған.

Сонымен бірге, экономикасы дамыған елдер де

жастардың бүлігі қатеріне шалдығады, бұл Франциядағы

(2005 ж.), Ұлыбританиядағы (2011 ж.), Швециядағы (2013 ж.)

жастардың қарсылық білдіруінен көрінеді.

Осыған байланысты жастар проблемалары әлем елдерінің

мемлекеттік саясатында маңызды мәнге ие болады, бұл

жастар стратегиясында, заңнамалық актілерде және өзге де

нормативтік құжаттарда көрініс табады.

Алайда, «жастар» феноменін зерттеудің күрделілігі бұл

ұғымның бірыңғай және жалпыға ортақ мағынасының

болмауына қатысты. Бұл әлемде жастар саясатын

салыстырмалы талдауды жүргізуде белгілі бір қиындықтар

туындатады.

Мәселен, Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) жастар тобына 15-24

жас аралығындағы тұлғаларды жатқызады [12]. Австралияда

жастардың жасы 12-25 жас аралығында [13]. ТМД елдері

жастарға 15-29 жас аралығындағы тұлғаларды жатқызады

[14]. Сонымен қатар, Африка жастар хартиясы (African

Youth Charter) жастар санатына 15-35 жас аралығындағы

тұлғаларды жатқызады [15].

Жастардың

жас

ерекшелік

шегін

белгілеудегі

айырмашылықтар әлем елдерінің географиялық, мәдени,

әлеуметтік,

саяси,

экономикалық

ерекшеліктеріне

байланысты. Ата-аналар мен балалардың, отбасы мен

қоғамның арасындағы қалыптасқан әлеуметтік-мәдени және

тарихи қарым-қатынастардың да мәні зор.

Жастармен жұмыс – әлем елдерінің дамуының

стратегиялық басымдығы, әрбір мемлекет жастар

саясатының шегін өз бетінше анықтайды.

Озық шет елдердің тәжірибелерін салыстырмалы талдау

жастар саясатының нүктелік бағыттары бойынша заңдар

санының көптігін (Германия, Австрия), білім беру, қайта

оқыту, жұмысқа орналастыру, жастарды кәсіби даярлау,

бейәлеуметтік мінез-құлықты жастарға қолдау көрсету,

жастардың шығармашылық мүмкіндіктерін дамыту, жастарды

қоғамдық өмірге тарту бойынша сан алуан мемлекеттік

және жергілікті жастар бағдарламаларының болуын (АҚШ,

Канада, Еуропа одағы мемлекеттері, Қытай), жастарға

арналған бағдарламаларды айтарлықтай мемлекеттік

қаржыландыруды (Қытай, АҚШ, Сингапур, Чехия), жастар

ұйымдары, еріктілер (волонтер) қызметі желісінің дамуын

көрсетті.

Әлемнің дамыған мемлекеттерінің тәжірибесі жастар

саясатын іске асыруда биліктің барлық деңгейінің

белсенді қатысуын, жастар саласындағы саясатты тиімді

жүргізу бойынша мемлекеттік институттарды, қоғамдық

институттардың жұмысын жетілдіруді көрсетеді.

***

Қазақстанда бүгінгі таңда мемлекеттік жастар саясатын

тиімді іске асыруға бағытталған адекватты нормативтік-

құқықтық база құрылған. Жаңа жастар институттарын құру

және жаңғырту арқылы жастар саясатын басқару саласында

жаңа көзқарастар белгіленген. Мемлекеттік жастар саясатын

іске асыруды қаржыландыру көлемін кезең-кезеңімен өсіру

байқалады. Орталық және өңірлік деңгейлерде қазіргі

заманғы қазақстандық жастардың өзекті сауалдары мен

мүмкіндіктерін есепке алатын бюджеттік бағдарламалар іске

асырылуда.

Сонымен қатар, жастар саясатын іске асыру аясында

қабылданған шаралардың көптігіне қарамастан, жекелеген

түйінді проблемаларды атап көрсеткен жөн.

1. Жастар саясатын басқару мәселесі проблемалы болып

табылады.

«Нұр Отан» ХДП «Жас Отан» ЖҚ ІІ съезінде Елбасы

Н.Ә. Назарбаев: «Жастар саясатының жоғарыдан төмен

жүзеге асуын әрбір қала мен ауылға дейін жеткізу керек», –

деп атап көрсетті.

Бұл мәселеде, жоғарыда атап көрсетілгендей, айтарлықтай

алға жылжу байқалады, алайда бүгінгі таңға дейін:

− мемлекеттік органдар арасында жастар саясаты мәселе-

лерінде өзара қарым-қатынас алгоритмі құрылмаған;

көптеген мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспар-

ларында жастар саясаты көрсеткіштері жоқ, жастардың

мәселелері мен проблемаларына қатысты елеулі

индикаторлар енгізілмеген;

− консультативті-кеңестік органдардың қызметі бір ізге

салынбаған (ҚР Үкіметі жанындағы Жастар ісі жөніндегі

кеңестің шартты түрдегі атауы ғана бар; жастар саясаты

жөніндегі өңірлік кеңестердің отырыстары эпизодтық сипатта

өтеді);

− барлық жерлерде құрылып жатқан жастардың ресурстық

орталықтарының мақсаты, міндеттері, ұйымдастырушылық

құрылымы нақты белгіленбеген.

2. Жастар саясатын қаржыландыру мәселесі жыл сайын

ұлғаюына қарамастан проблемалық сипатқа ие:

− өңірлердегі қаржыландыру көлемі біркелкі емес және

үлкен айырмашылық бар.

Жоғарыда ұсынылған деректерден көріп отырғанымыздай,

қаржыландыру көлеміндегі айырмашылық шамамен

200-150 миллион теңгені құрайды;

− аудандық деңгейде қаржыландырудың тым мардымсыз

екендігі байқалады.

3. Талдау нәтижелері көрсеткендей, жастар саясатын іске

асыруға байланысты жастар ұйымдары өткізетін іс-шаралар

негізінен:

− эпизодтық, жүйесіз, тиімділігі шамалы;

− жастардың күтетін нәтижелері мен мұқтаждықтарына

жауап бере алмайды;

− мәдени-бұқаралық және тынығу-сауықтық шаралар (фес-

тивальдар, конкурстар, концерттер), сондай-ақ дөңгелек

үстелдер, семинарлар, экологиялық акциялар басым.

Жастардың барлық санаттарын, әсіресе, ауыл, өз бетінше

кәсіп ететін, жұмысшы, жұмыссыз, маргиналды жастарды

қамту жүйесі құрылмаған.

4. Интернет-ресурстардың мүмкіндіктері нашар пайда-

ланылады. Орталық және жергілікті атқарушы органдардың

ресми сайттарының контентіне жалпы шолу мынадай

қорытындылар жасауға мүмкіндік береді:

− мемлекеттік жастар саясатын іске асыру мәселелері

толығымен көрсетілмеген;

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

2-тарау. Мемлекеттік жастар саясатын іске асыру

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

− жарияланған материалдарда ақпараттар аз, ескірген

деректерге сүйенеді;

− жедел мәліметтер жоқ;

− кейбір сайттарда жастар саясатына арналған арнайы

айдарлар жоқ немесе жастар мәселелері басқа мәсе-

лелермен біріктірілген.

Мемлекеттік

органдардың,

жастар

ресурстық

орталықтарының жастармен жұмысының негізгі тармағы

мемлекеттің негізгі идеологияларын жастар аудиториясына

нақты жеткізу тетігін құруға бағытталуы тиіс, бұл ретте

жастардың барлық топтарын барынша қамтитын нүктелік

жүйелі іс-шараларға басты назар аудару қажет.

Жастардың барлық топтары үшін психологиялық-

педагогикалық, ақпараттық-консультациялық, әдістемелік

көмекті, құқықтық қорғауды және заңдық консультация

беруді, техникалық қолдауды және оқыту қызметтерін

ұйымдастыратын жастар ресурстық орталықтарының тиімді

жұмыс істеуінің әлеуеті зор.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Зайниева Л.Ю. Государственная молодежная политика:

Казахстан в контексте мирового опыта// Алматы: «Дайк-

Пресс», 2006, с.185-189

2. Сонда

3. Нормативные правовые акты в сфере молодежной

политики// Астана, 2008, с. 63

4. Газета «Казахстанская правда», 28 апреля, 10 июля и 6

сентября 2012 года

5. Газета «Казахстанская правда», 17 ноября 2012 года

6. Подзаконные нормативные правовые акты //

Официальный сайт Министерства образования и науки

РК

http://www.edu.gov.kz/ru/zakonodatelstvo/podzakonnye_

normativnye_pravovye_akty/

7. Подзаконные нормативные правовые акты //

Официальный сайт Министерства образования и науки

РК

http://www.edu.gov.kz/ru/zakonodatelstvo/podzakonnye_

normativnye_pravovye_akty/

8. Положение о государственном учреждении «Комитет

по делам молодежи Министерства образования и науки

Республики Казахстан» // Официальный сайт Министерства

образования и науки РК http://www.edu.gov.kz/ru/struktura/

polozhenija_komitetov/polozhenie_o_komitete_po_delam_

molodezhi/

9. Andreas Karsten, The state of youth policy in 2013, 10

сентября 2013года// http://www.youthpolicy.org/blog/2013/01/

state-of-youth-policy-2013/

10. The Economist, Generation jobless, 10 Сентября 2013

года// http://www.economist.com/news/international/21576657-

around-world-almost-300m-15-24-year-olds-are-not-working-

what-has-caused

11. Сонда

12. UNESCO, Youth, 14 сентября 2013 года// http://www.

unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/youth/

youth-definition/

13. Australian Government, National Youth Awards, 14

сентября 2013 года// http://www.youth.gov.au/sites/youth/news/

pages/national-youth-awards

14. Commonwealth, Young people, 14 сентября 2013 года//

http://secretariat.thecommonwealth.org/Internal/180392/

15. UNESCO, Youth, 14 сентября 2013 года// http://www.

unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/youth/

youth-definition/

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-тарау. Жас ұрпақ денсаулығы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

3.1. ЖАСТАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК

МАҢЫЗДЫ АУРУ-СЫРҚАУЛАРЫ

Адам денсаулығы тек жеке тұлғаның ғана емес, жалпы

халықтың игілігі. Біздің әрқайсымыз жеке және барлығымыз

бірге денсаулықты сақтауымыз және арттыруымыз қажет,

бұл қарттық жасқа жеткенде ақылдың саралығынан, рухтың

сергектігінен және жұмысқа жоғары қабілеттіліктен қол

үзбеуге септігін тигізеді [1].

Әлемнің

барлық

өркениетті

елдерінде

дерлік

тұрғындардың денсаулығы, әсіресе жас ұрпақтың

денсаулығы басты ұлттық құндылықтардың бірі және

мемлекеттік саясаттың басым бағыты болып табылады.

Жастардың

денсаулығын

сақтау

қолданыстағы

нормативтік құқықтық актілер шеңберінде жүргізіледі:

Қазақстан Республикасының Халық денсаулығы және

денсаулық сақтау жүйесі туралы кодексі, Қазақстан

Республикасының

денсаулық

саласын

дамытудың

2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан»

мемлекеттік бағдарламасы, «Қазақстан Республикасындағы

мемлекеттік

жастар

саясаты

туралы»

Қазақстан

Республикасының Заңы.

Жасөспірімдер мен жастардың денсаулығын сақтау

саласындағы негізгі проблемалар жарақаттанудың, ұтымсыз

тамақтанудың, дене белсенділігінің жетіспеушілігінің, көру

және есту өткірлігі бұзылуының, респираторлық аурулардың,

психобелсенді заттарды пайдаланудың, репродуктивті,

сондай-ақ психикалық денсаулықты сақтаудың жоғары

пайызы болып табылады [2].

Соңғы жылдары әлеуметтік маңызды аурулардың

таралуының және жастар өлімінің кейбір көрсеткіштерінің

төмендеуі байқалады. Республикада туберкулез бойынша

эпидемиологиялық жағдай тұрақты сақталып отыр, оның

көрінісін жастардың барлық жас ерекшелік топтары

арасында аурудың төмендеуінен көруге болады. Мәселен,

2013 жылы Қазақстанда 15-29 жас аралығындағы жастар

арасында ауру 2012 жылмен салыстырғанда 12,4 %-ға

төмендеген (3.1-сурет). Мұндай төмендеу үрдісі жастар

санатының барлық жас ерекшелік топтарында байқалады:

15-17 жас аралығында – 10,2 %-ға, 18-19 жас аралығында –

16,9 %-ға, 20-24 жас аралығында – 9,6 %-ға және

25-29 жас аралығында – 14,1 %-ға (3.1-сурет).

Қазақстандағы туберкулезге қарсы көмек көрсету

тиімділігіне ДДҰ миссиясы 2012 жылдың мамыр айында

баға берді.

Қазақстан Республикасында онкологиялық көмекті

дамытудың 2012-2016 жылдарға арналған бағдарламасы

онкологиялық аурулардан халықтың өлімін азайту жолымен

қазақстандықтардың күтіліп отырған өмір сүру ұзақтығы мен

сапасын арттыруға бағытталған. Жастардың 2012 жылы

онкологиялық аурулармен ауруын талдау кезінде (3.2-сурет)

100 мың адамға шаққанда қатерлі ісікпен ауыратындардың

ең жоғарғы арасалмақ 25-29 жас аралығындағы жас

ерекшелік санатында байқалды (26,8). Әсіресе аталған жас

ерекшелігі тобының Солтүстік Қазақстан (50,67), Қостанай

(40,81), Қарағанды (38,20) облыстарында және Астана

қаласында (35,43) тұратын жастары бұл ауру түрімен көп

ауырады [3].

Қазақстан Республикасында онкологиялық көмекті

дамытудың 2012-2016 жылдарға арналған бағдарламасы

шеңберінде еркектік без обыры, сүт безі обыры, жатыр

3.1-сурет

Туберкулезге қарсы диспансерлерде есепте

тұрған 15-29 жас аралығындағы жастар саны

(ҚР ДСМ деректері бойынша абсолюттік сан)

2013 жыл

2012 жыл

ҚР

бойынша

барлығы:

Соның ішінде жас ерекшелігі топтары бойынша:

25-29 жас

4004

3436

20-24 жас

3409

3083

18-19 жас

1018

846

15-17 жас

796

715

9227

8080

3.2-сурет

2012 жылы 15-29 жас аралығындағы жастардың

қатерлі ісіктермен ауыруы (ҚР ДСМ деректері

бойынша халықтың тиісінше 100 000 адамға шаққанда)

15-17 жас
18-19 жас

20-24 жас
25-29 жас

Барлығы, 15-29 жас

2,55

2,65

4,4

7,7

17,3

3.3-сурет

2012 жылы алкогольді тұтыну нəтижесінде

психикалық ауытқушылықпен жəне мінез-құлық

ауытқушылығымен есепте тұрған 15-29 жас

аралығындағы жастар саны

(ҚР ДСМ деректері бойынша абсолюттік саны)

15-17 жас
18-19 жас

20-24 жас
25-29 жас

Барлығы, 15-29 жас

29 611

2512

1446

9086

16567

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-тарау. Жас ұрпақ денсаулығы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

2012 жылғы деректер бойынша Алматы қаласы,

Қарағанды, Павлодар, Шығыс Қазақстан, Оңтүстік

Қазақстан және Ақмола облыстары ахуалы нашар

аймақтар болып табылады. Осы аталған өңірлерде есірткі

және психобелсенді заттарды пайдалану нәтижесінде

психикалық ауытқулармен зардап шегетін 15-29 жас

аралығындағы жастардың үлкен пайызы байқалады [6]. Бұл

ретте есірткі заттарын пайдалану нәтижесінде есепте тұрған

тұлғалардың негізгі санаты – бұл 25-29 жастағы жастар

болып табылады (15-29 жас аралығындағы есепте тұрған

жастардың жалпы санының 56 %-ы). 20-24, 18-19 және

15-17 жас аралығындағы тұлғалардың үлесінде, тиісінше,

33,5 %, 7 % және 3,5 % (3.4-сурет). Жалпы, 2012 жылы

Қазақстан Республикасы бойынша алкоголь, есірткі және

басқа да психобелсенді заттарды пайдалану нәтижесінде

психикалық және мінез-құлық ауытқушылығына ұшыраған

46 817 жас азамат тіркелген (3.5-сурет). Ең үлкен көрсеткіш

25-29 жастағы жас ерекшелігі тобында байқалады – жалпы

санның 54,5 %-ы; 20-24 жастағы жас ерекшелігі санатына

30,2 % тиесілі. 18-19 жас аралығындағы жас ерекшелігі

санатындағы тұлғалардың үлесі 5,5 %-ды құрайды және 15-

17 жас аралығындағы жастар тобының көрсеткіші біршама

жоғары – 9,8 %.

Халықаралық тәжірибе мен келтірілген деректерді

ескерсек,

есірткіге

тәуелділіктен,

алкоголь

және

психобелсенді заттарды пайдаланудан алғашқы көмекті

және алдын алуды ұйымдастыру 15 жасқа дейінгі жастар

арасында барынша өзекті екендігі айқын байқалады.

Қазақстанда есірткіге тәуелділіктің алдын алу мақсатында

мектептердің, колледждердің оқушылары мен жоғары

оқу орындарының бірінші курс студенттерінің бойында оң

өмірлік дағдыларды қалыптастыруға бағытталған көпсатылы

білім беру бағдарламасы құрылған [7].

Есірткіні, алкоголь мен психобелсенді заттарды пайдалану

АИТВ-инфекциясының таралуымен қоса алғанда қоғам

денсаулығын сақтау проблемаларының бірі құрайды.

АИТВ-инфекцияға қарсы күрес проблемасы Қазақстанда

мойны обыры, өңеш және асқазан, бауыр обырын ерте

диагностикалаудың скринингтік бағдарламалары кезең-

кезеңмен кеңеюде [4].

Жастардың санасының қалыптасуына, олардың өз орнын

белгілеуіне, өзін-өзі тануына және өз бетінше дамуына

байланысты көптеген психологиялық проблемалар бар.

Құндылық бағдарларын таңдау кезіндегі қиындықтар

жастардың көңіл-күйінде көрініс табады және көбіне

жастардың қауымның өзгеру жағдайларына талпынуға

бейімделуін қиындататын олардың әумесер мінез-құлқының

алғышарты ретінде қызмет етеді [5]. Алкогольді пайдалану

нәтижесінде психикалық ауытқулармен есепте тұрған

тұлғалардың басым бөлігі (жалпы санының 55 %-ы) 25-29

жас аралығындағы жас ерекшелігі санатында байқалады

(3.3-сурет). Басқа жас ерекшелігі санаттары мынадай ретпен

орналасады: 15-17 жас (8,5 %), 18-19 жас (4,9 %), 20-24 жас

(30,7 %).

3.4-сурет

2012 жылы есірткі заттарын тұтыну нəтижесінде

психикалық ауытқушылықпен жəне мінез-құлық

ауытқушылығымен есепте тұрған 15-29 жас

аралығындағы жастар саны

(ҚР ДСМ деректері бойынша абсолюттік саны)

15-17 жас
18-19 жас

20-24 жас
25-29 жас

Барлығы, 15-29 жас

12 098

449

852

4062

6735

3.5-сурет

2012 жылы психобелсенді заттарды тұтыну

нəтижесінде психикалық жəне мінез-құлық

ауытқушылығымен есепте тұрған 15-29 жас

аралығындағы жастар саны

(ҚР ДСМ деректері бойынша абсолюттік саны)

15-17 жас
18-19 жас

20-24 жас
25-29 жас

Барлығы, 15-29 жас

46 817

4612

2556

14144

25505

3.6-сурет

АИТВ-инфекциясын жұқтырғандардың жалпы

санынан 15-29 жас аралығындағы жастардың

жұқтыру жағдайының тіркелуі (ЖИТС қарсы күрес

жəне алдын алу орталығының деректері бойынша;

жұқтырғандардың жалпы санының %-ы)

2012 жыл

2011 жыл

15-29 жас

аралығындағы

қыз балалар

15-29 жас

аралығындағы

ұл балалар

15-29 жас

аралығындағы

барлық жастар

93,

56,5

37,2

34,

17,1

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-тарау. Жас ұрпақ денсаулығы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

2000 жылға қарай әлемнің барлық елдерін дерлік қамтыған

АИТВ/ЖИТС пандемиясының таралуы салдарынан

туындады. ЖИТС-пен ауыру тіркеле бастаған уақыттан бері

18,8 млн. астам адам көз жұмды, оның ішінде балалар саны

3,8 млн. құрайды. Бүгінде жер шарында АИТВ жұқтырған

адамдардың жалпы саны 34,3 млн. құрайды, соның ішінде

1,3 млн. – 15 жасқа дейінгі балалар. Әлемдік пандемия

қарқынының ұлғаюы жалғасуда [8].

АИТВ-инфекциясы таралуының көрсеткіші бойынша

Ғаламдық бәсекеге қабілеттілік индексінің рейтингінде (%)

Қазақстан өз тұғырын 33 сатыға төмендетіп (2012 - 2013 жж. –

12 орын), 45 орынға тұрақтады [9]. Алайда 2012 жылы

АИТВ-инфекция жұқтыру жағдайымен тіркелгендердің

жалпы санынан 15-29 жас аралығындағы жастардың үлесі

59,4 %-ға азайды. Бұл ретте осы көрсеткіш қыздар арасында

35,4 %-ға, ұлдар арасында 39,4 %-ға төмендеген.

Қазіргі уақытта денсаулық сақтау мекемелері, жастардың

денсаулық орталықтары (ЖДО) және салауатты өмір салтын

қалыптастыру орталықтары (СӨСҚО) белсенді жұмыс

істеп келеді, сонымен қатар республикада АИТВ/ЖИТС-тің

алдын алу саласында 97 үкіметтік емес ұйымдар қызмет

етеді. Азаматтық қоғам өкілдері АИТВ/ЖИТС-пен ауыратын

адамдарға қолдау көрсету жөніндегі шаралар мен алдын

алу іс-шараларын әзірлеуге, іске асыруға және бағалауға

белсенді түрде қатысуда.

3.2. ЖАСТАРДЫҢ РЕПРОДУКТИВТІ

ДЕНСАУЛЫҒЫ

Жастар арасында ана мен нәресте денсаулығын сақтау

Қазақстанның денсаулық сақтау саласындағы басым

бағыттарының бірі болып табылады.

Қазақстан Республикасының Үкіметі деңгейіндегі ана

мен нәресте өлім-жітімін төмендету бойынша кешенді

шаралардың арқасында соңғы бес жыл ішінде (2007 жылдан

бастап) ана өлім-жітімі 3 еседен астам төмендеді, нәресте

өлім-жітімі 2008 жылдан бастап 1,5 есе төмендеді [10].

15-29 жас аралығындағы жастар арасындағы аналар

өлім-жітімінің ең жоғары көрсеткіштері Оңтүстік Қазақстан

облысында байқалады (3.7-сурет). Аналар өлім-жітімінің

құрылымында 42 %-ды жүктілік кезінде асқынумен

байланысты аурулар құрайды, 58 % - жүктілікке қатысы жоқ

аурулар (экстрагениталды аурулар). Жүктілікке байланысты

аурулардан болатын ана өлім-жітімінің себептері ішінде

босану кезінде қан кету бірінші орынды иеленеді (18 %),

екінші орында – преэклампсияның ауыр түрі, эклампсия,

оның үлес салмағы 8 %-ды құрайды. Экстрагениталды

патология өлімі 58 %-ды құрайды, мұнда жүрек-қан

тамырлары жүйесінің аурулары басым (28 %), тыныс алу

мүшелерінің ауруы (14 %), онкопатология (6 %), гепатит

(сары ауру) (4 %), ас қорыту мүшелерінің ауруы (2 %),

туберкулез (2 %), басқа аурулар (2 %).

Соңғы жылдары нәресте өлім-жітімінің көрсеткіштері

бойынша оң өзгеріс байқалады, 2011 жылмен

салыстырғанда бұл көрсеткіш 2012 жылы 8 %-ға төмендеген

(3.8-сурет). Нәресте өлім-жітімі себептері ішінде (3.9-сурет)

перинаталды кезеңде туындаған жағдай негізгі орынды

иеленеді (59,5 %), туабітті даму кемістігі (19,4 %) және

тыныс алу мүшелерінің аурулары (5,2 %) [11].

Алғашқы дәрігерлік-санитарлық жәрдем деңгейінде

ана мен нәресте өлім-жітімін төмендету жөніндегі жүйелі

3.7-сурет

2012 жылы 15-29 жас аралығындағы

жастар арасында жүкті, босанған жəне жаңа

босанған əйелдердің өлім-жітімі саны

(ҚР ДСМ деректері бойынша)

Астана қ.

Алматы қ.

Оңтүстік Қазақстан облысы

Солтүстік Қазақстан облысы

Павлодар облысы

Маңғыстау облысы

Қызылорда облысы

Қостанай облысы

Қарағанды облысы

Жамбыл облысы

Атырау облысы

Алматы облысы

Ақтөбе облысы

Ақмола облысы

1
0
4
0

Шығыс Қазақстан облысы

Батыс Қазақстан облысы

3
0
0
0

0
1

3.8-сурет

Қазақстан Республикасында 2010-2011 жж.

нəрестелердің өлім-жітімінің көрсеткіштері (ҚР ДСМ

деректері бойынша тірі туылған 1000 балаға шаққанда)

2012 жыл

2011 жыл

14,84

13,48

3.9-сурет

Нəрестелердің өлім-жітімінің себептері

(жалпы өлім-жітім санының %)

Басқа аурулар

6,1

2,2

Қан айналымы

жүйесі аурулары

3,2

Жұқпалы жəне

паразиттік аурулар

4,4

Жазатайым оқиғалар,

жарақаттану жəне улану

5,2

Тыныс алу мүшелерінің ауруы

19,4

Туа біткен даму кемістігі

59,5

Перинаталды кезеңде

туындаған жағдайлар

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-тарау. Жас ұрпақ денсаулығы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

шаралар шеңберінде ұрықтану жасындағы әйелдердің

репродуктивті денсаулығын жақсарту, ауруларды ерте

анықтау, диспансерлік бақылауды ұйымдастыру және

оларды сауықтыру бойынша іс-шаралар жүргізіледі.

3.3. САЛАУАТТЫ ӨМІР САЛТЫ ЖӘНЕ

ЖАСТАР АРАСЫНДАҒЫ СПОРТТЫҚ-

САУЫҚТЫРУ ЖҰМЫСТАРЫ

Салауатты өмір салты және жас тұлғаның өз денсаулығына

ортақ жауапкершілік принципі ретінде денсаулық сақтау

саласындағы мемлекеттік саясаттың және халықтың

күнделікті тұрмыс-тіршілігінің ең маңызды шарттары

болуы тиіс. Біз салауатты өмір салтын таңдай отырып, өз

денсаулығымызға, өмір сүру ұзақтығына қамқор боламыз,

ұрпағымыз туралы ойланамыз және ісімізде табыстарға

жетеміз. ДДҰ деректері бойынша, адам денсаулығы

50 % өмір сүру қалпына тәуелді болып табылады. Көптеген

созылмалы жұқпайтын аурулардың дамуы (жүрек-

қан тамырлары жүйесінің аурулары, қант диабеті және

басқалар) адамның тіршілік ету қалпына байланысты.

Осыған байланысты жас қазақстандықтардың салауатты

өмір салтын қалыптастыруының және дене шынықтыруды

дамытуының маңызы зор. Жастар үшін жеке меншік спорт

мекемелеріне баруына қызмет құнының тым жоғары болуы

кедергі болуда [12].

Қазақстан Республикасы Спорт және дене шынықтыру ісі

агенттігінің деректері бойынша (3.10-сурет) 2011 жылмен

салыстырғанда дене шынықтырумен және спортпен

шұғылданатын жастардың саны 2012 жылы айтарлықтай

өскен (7,5 %-ға), соның ішінде ауыл жастарының үлесі

13 %-ға артқан; спорт түрлері бойынша топтарда,

секцияларда шұғылданатын жастардың саны 12 %-ға

артқан, соның ішінде ауыл жастарының үлесі – 8,5 %

(3.11-сурет). Осындай оң жетістіктерге қарамастан, ауылдық

жерлерде дене шынықтыру-сауықтыру бағытындағы

клубтарда, топтарда шұғылданатын жастардың саны 5 %-ға

төмендеген. Қалалардағы және ауылдық жерлердегі

оқу орындарында дене шынықтырумен және спортпен

шұғылданатын жастар санының тиісінше 13,6 % және

22,5 %-ға азаю үрдісі байқалады [13]. 2012 жылы

Қазақстан Республикасында дене шынықтыру және

спорт ұйымдары мен мекемелерінің саны 9,5 %-ға

артқан, соның ішінде ауылдық жерлердің үлесі –

2,3 % (3.12-сурет).

Денсаулық сақтау және білім беру органдары жастар

арасында дене шынықтыру-спорт мәдениетін нығайту

3.10-сурет

Дене шынықтырумен жəне спортпен

шұғылданатын қала жастарының саны

2012 жыл

2011 жыл

Дене

шынықтырумен

жəне спортпен

шұғылданады

Дене

шынықтыру-

сауықтыру

топтарында

шынығады

Оқу

орындарында

шынығады

Спорт түрлері

бойынша

секцияларда

шынығады

3 394 664

1 172 365

3 314 364

2 043 408

3 648 713

1 270 705

2 863 226

2 290 014

*ҚР Спорт жəне дене шынықтыру ісі агенттігінің деректері бойынша

3.11-сурет

Дене шынықтырумен жəне спортпен

шұғылданатын ауыл жастарының саны

1 364 639

385 188

1 012 959

1 046 357

1 542 900

366 169

785 227

1 135 419

2012 жыл

2011 жыл

Дене

шынықтырумен

жəне спортпен

шұғылданады

Дене

шынықтыру-

сауықтыру

топтарында

шынығады

Оқу

орындарында

шынығады

Спорт түрлері

бойынша

секцияларда

шынығады

*ҚР Спорт жəне дене шынықтыру ісі агенттігінің деректері бойынша

3.12-сурет

Қазақстан Республикасындағы дене

шынықтыру жəне спорт кəсіпорындарының,

ұйымдарының жəне мекемелерінің саны

16 835

17 575

10 359

10 605

Барлығы

Соның ішінде

ауылдық жерлерде

2012 жыл

2011 жыл

*ҚР Спорт жəне дене шынықтыру ісі агенттігінің деректері бойынша

«ХХІ ғасырда қазақстандықтар Ұзақ жасаушылар

Ұлты болуы тиіс. Көп жағдайда денсаулық тек

медицинамен байланыстырылады. Денсаулықты

бірінші кезекте адамның өзі қалыптастыруы керек.

Мен сіздерді зиянды әдеттерден бас тартуға

шақырамын, спортпен айналысыңыздар, саламатты

өмір салтын ұстаныңыздар».

Қазақстан

Республикасының

Президенті

Н.Ә. Назарбаевтың Назарбаев Университеті студенттерімен

өткізген «Қазақстан білім қоғамы жолында» интерактивті

лекциясынан (Астана, 2012 жылғы 5 қыркүйек)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-тарау. Жас ұрпақ денсаулығы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

және дамыту бойынша шаралар қабылдауда. Бүгінгі таңда

елде салауатты өмір салтын қалыптастыру бағытында

152 СӨС қалыптастыру орталығы, 252 денсаулықты

нығайту орталығы, 87 темекіге қарсы орталық, 67 жастар

денсаулығы орталығы (ЖДО), артериялық гипертонияның,

диабеттің, демікпенің (астма) алдын алу жөніндегі

1 330 мектеп, денсаулықты сақтау, соның ішінде аналар мен

нәрестелердің денсаулығын сақтау (бала тууды жоспарлауға

және дайындауға, жүкті әйелдерге, жас аналарға, дені сау

балаларға, салауатты өмір салтына арналған) бойынша

2 257 мектеп қызмет етеді. Денсаулық орталықтарының

желісін кеңейту бойынша жұмыстар жалғасуда [14].

Жалпы, салауатты өмір салтын қалыптастыру және тиісті

дағдыларды нығайту және денсаулықты сақтау мақсатында

2012 жылы және 2013 жылдың бірінші жартысында

14-29 жас аралығындағы жастарды кеңінен қамтумен

шамамен 3900 іс-шара өткізілді [15].

Жастармен жұмыстың болашағы зор бағыттардың бірі

жастарға көрсетілетін қызметтердің сипаттамаларына сәйкес

«Жастарға жақын қызметтерді енгізу туралы» Қазақстан

Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2006 жылғы

19 қазандағы бұйрығымен реттелетін жастар денсаулық

орталықтарының ашылуы болып табылады.

ЖДО қызметінің негізгі бағыттары: медициналық,

әлеуметтік, психологиялық және құқықтық қызмет, сондай-

ақ әлеуметтік маңызды аурулар, зиянды әдеттерді

болдырмаудың

алдын

алу

шаралары.

ЖДО-ның

басқа медициналық мекемелерден айырмашылығы –

медициналық, психологиялық, заңдық және әлеуметтік

қызметтерді қоса алғанда кешенді көмек көрсету бойынша

қызметтердің кең спектрі.

Жастар денсаулығы орталықтарының мамандары өз

қызметінде мынадай жұмыс нысандарын пайдаланады:

медициналық-психологиялық,

әлеуметтік

проблемалар

бойынша жеке консультациялар беру, сенім телефоны

арқылы консультация беру, қалалардағы мектептер мен

оқу орындарында топтық интерактивтік тренингтер өткізу,

еріктілер (волонтер) қозғалысын дамыту, еңбекпен түзеу

(моншақтар өру, шахмат үйірмесі, тоқу, арт-терапия және т.б.).

ЖДО-да АИТВ/ЖИТС алдын алу бойынша «Қауіпсіздік

бағыты» интерактивті көрмелері және отбасы құруды

жоспарлау

жөніндегі

семинарлар,

тренингтер,

репродуктивті денсаулықты сақтау және қауіпті мінез-

құлықтар факторларынан сақтану мәселелері бойынша білім

деңгейін тексеру үшін сауалнамалар, мектеп оқушыларына,

еріктілерге, студенттерге және жұмысшы жастарға арналған

пікірсайыстар өткізіледі. Дүниежүзілік отбасы күніне,

Дүниежүзілік темекіге қарсы күрес күніне, Дүниежүзілік

денсаулық күніне, Денсаулық фестиваліне, Дүниежүзілік

тамақтану күніне, Дүниежүзілік ЖИТС-ке қарсы күрес

күніне, ұлттық Денсаулық күніне орай кең көлемді акциялар

ұйымдастырылады және өткізіледі.

Соңғы уақытта ЮНИСЕФ қолдауымен инновациялық

клиникалар құрыла бастады – «Жастарға жақын

клиникалар (ЖЖК)». ЖЖК құру бастамасына ел Үкіметі

мен жергілікті атқарушы органдар қолдау білдірді. Құқықтық

және психологиялық консультациялар беретін, есірткі

қолдану, жыныстық саулық мәселелері бойынша жасырын

консультациялар өткізетін мекемелер арасында Ауыл

жастары одағы, «Адал-Көмек» қоғамдық қоры, Қазақстан

студенттері альянсы, «Есірткісіз болашақ» корпоративтік

қоры, Астана қ. жастар саясатын дамыту мемлекеттік қоры

және т.б. атап көрсетуге болады. Бұл бағыттағы жұмыстарға

«Нұр Отан» ХДП жанындағы «Жас Отан» Жастар қанаты

белсенді қатысады.

3.4. «ЖАСТАР ЖӘНЕ ДЕНСАУЛЫҚ»

(ӘЛЕУМЕТТІК ЗЕРТТЕУ

ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БОЙЫНША)

Әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша, жастардың

басым бөлігі өз денсаулығы жағдайын жақсы деп көрсетеді

(96,3 % – «өте мықты», «жақсы», «қанағаттанарлық»

жауаптарының интегралдық бағасы). Соның ішінде

15,4 %-ы денсаулықтарының өте мықты екендігіне, мүлдем

ауырмайтындығына сендіреді (3.13-сурет).

Жастардың

жартысынан

көбі

(56,3

сирек

ауыратындығын айтады және өз денсаулық жағдайын

жақсы деп бағалайды. Жастардың ¼ бөлігі денсаулық

жағдайын қанағаттанарлық деңгейде деп есептейді (24,6 %).

Сонымен қатар, респонденттердің 3,7 %-ы жиі және көп

ауыратындықтарын алға тарта отырып, өз денсаулықтарын

3.13-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

56,3

24,6

15,4

3,7

“Сіз өз денсаулығыңыздың жағдайын

қалай бағалайсыз?”

Өте мықты,

мүлдем ауырмаймын
Жақсы,

сирек ауырамын
Қанағаттанарлық
Нашар,

жиі жəне көп ауырамын

«Ұлт денсаулығы – біздің табысты болашағымыздың

негізі. Өскелең ұрпақтың арасында саламатты өмір

салтын әдетке айналдыру маңызды. Бұл күн сайын

спортпен айналысу, тамақты қалыпты ішу, зиянды

дағдылардан бас тарту».

Мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаевтың «Жас Отан»

жастар қанатының І-ші съезінде сөйлеген сөзі

«Аса жоғары илігікке толық дене және сана

саулығы негізінде қол жеткізіледі».

Цицерон

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-тарау. Жас ұрпақ денсаулығы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

нашар және әлсіз деп бағалайды.

Өз денсаулықтарын нашар және әлсіз деп бағалайтын

жастар өз денсаулықтарына ықпал ететін бес факторды

атап көрсетті. Мысалы, жастар көбіне өз денсаулықтарына

қатысты проблемаларды экологиямен, қоршаған ортамен

байланыстырады – 36,1 %. Әрбір бесінші жас тұлға (19,7 %)

дұрыс тамақтанбаудың денсаулыққа әсері туралы айтады.

Денсаулыққа ықпал ететін үшінші фактор – жеке өзіне және

өз денсаулығына жауапкершілікпен қарамау (13 %).

Әрбір бесінші респонденттің пікірі бойынша (9,8 %), төмен

материалдық жағдай да денсаулыққа ықпал ететін фактор

болып табылады. Республиканың жас тұрғындарының

8,7 %-ы денсаулықтың нашар болу себебі зиянды әдеттердің

ықпалынан деп есептейді (мысалы, темекі шегу, алкоголь

пайдалану және т.б.).

Жастар жоғарыда аталғандардан бөлек денсаулық

деңгейіне кері ықпал ететін факторлар қатарына ұрпаққа

жалғасатын созылмалы ауруларды, медициналық қызмет

көрсету құнының жоғары екендігін және медициналық

қызмет деңгейінің төмен екендігін жатқызады (3.14-сурет).

Адам ағзасына алкоголь, есірткі және темекі шегуден

бөлек фаст-фуд пен энергетикалық сусындарды шамадан

тыс қолданудың да кері әсерін тигізетіндігі баршаға белгілі.

Әлеуметтік зерттеу нәтижелері (3.15-сурет) жастардың

басым бөлігі есірткіге (83,5 %), темекі шегуге (56,3 %) және

алкоголь пайдалануға (44,8 %) түпкілікті қарсы екендігін

көрсетті.

Әрбір бесінші респондент алкоголь мен темекі шегуге

бейтарап қарайды (тиісінше, 22,6 % және 19,6 %). Әрбір

үшінші жас азамат фаст-фудқа (29,9 %) және энергетикалық

сусындарға (30,3 %) бейтарап көзқарасты ұстанады. Фаст-

фудты (7,6 %), энергетикалық сусындарды (5 %), алкогольді

(0,8 %), темекі шегуді (2,6 %) және есірткі пайдалануды

(0,6 %) теріс көрмейтін респонденттер аз да болса

3.14-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз денсаулығыңыздың проблемаларын

немен байланыстырасыз?”

36,1

19,7

9,8

8,7
8,6

3,1

Экология, қоршаған орта

Дұрыс тамақтанбау

Жеке ұқыпсыздық

Төмен материалдық жағдай

Жаман əдеттер

Мен бұл туралы ойланбаппын

Басқа

Жауап беруге қиналамын

кездесетіндігі алаңдаушылық тудырады.

Жалпы, сауалнамаға қатысқан жастардың басым бөлігін

(68,9 %) ұсынылатын медициналық қызметтердің сапасы

қанағаттандырады (3.16-сурет). Жастардың 17,9 %-ы

медициналық қызметтердің сапасына жоғары баға берді.

Респонденттердің бұл санаты дәрігерлерге толығымен

сенім білдіреді. Ел жастарының 51 %-ы медициналық

қызметтердің сапасын ішінара қанағат тұтады, олардың

пікірінше дәрігерлер мен медицина қызметкерлерінің

барлығы бірдей білікті емес.

Қазақстандық жастардың төрттен бір бөлігі (26,8 %)

медициналық қызметтердің сапасын төмен деңгейде

бағалады. Олардың пікірінше, қазіргі уақытта медицина

3.15-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“...Сіздің көзқарасыңыз қандай?”

Есірткі

Темекі шегу

Алкоголь

Энергетикалық сусындар

Фаст-фуд

15,1

25,8

44,8

56,3

83,5

16,6

16,4

12,3

4,2

29,9

30,3

22,6

19,6

4,3

29,3

21,5

9,2

6,3

0,8

7,6

0,8

2,6

0,6

1,5

2,6

2,9

6,6

Жақсы

Байқап көрмедім

Бейтарап

Қалыпты

Мүлдем жағымсыз

Жақсы емес

3.16-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз өз қалаңыздағы / ауылыңыздағы

медициналық қызмет көрсету сапасы

қаншалықты қанағаттандырады?”

Толығымен

қанағаттандырады
Ішінара

қанағаттандырады
Мүлдем

қанағаттандырмайды
Жауап беруге

қиналамын

26,8

17,9

4,3

«Егер адам өз денсаулығын күтсе, оның

денсаулығына пайдалы кеңес беретін өзінен артық

дәрігерді табу қиын».

Сократ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-тарау. Жас ұрпақ денсаулығы

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

қызметкерлері арасынан өз ісінің кәсіби мамандарын табу

өте қиын.

***

Осылайша, Қазақстан Республикасында барлық мүдделі

мемлекеттік органдармен және әр түрлі мекемелермен

жастардың әлеуметтік маңызды ауруларының деңгейін

төмендетуге, зиянды әдеттердің алдын алуға, репродуктивті

денсаулықты сақтауға және салауатты өмір салтын

насихаттауға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. Алайда,

келтірілген деректер мен әлеуметтік зерттеудің нәтижелеріне

сәйкес барлық аталған мәселелер бойынша проблемалар

бар және олар алдағы уақытта бәсекеге қабілетті,

денсаулығы мықты қазақстандық жас буынды қалыптастыру

мақсатында жастардың денсаулығын нығайтуға және

әлеуметтік-психологиялық қолдау көрсетуге бағытталған

жоспарлы жұмыстар атқаруды талап етеді.

Әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша, респонденттердің

83,5 %-ы есірткіге түпкілікті қарсы екендігін көрсетті. Темекі

шегуге және алкоголь қабылдауға тиісінше 56,3 % және

44,8 % қарсылық білдірді. Сонымен қатар, алкоголь

және

есірткі

пайдалану

нәтижесінде

психикалық

ауытқушылықтармен есепте тұрған адамдар арасында

25-29 жас аралығындағы жас ерекшелік тобына жататындар

саны басым болып табылады. Халықаралық тәжірибе мен

келтірілген деректерді ескере отырып, 15 жасқа дейінгі

жас тұлғалар арасында нашақорлықтың, алкоголь және

психобелсенді заттарды пайдаланудың алдын алуды және

ерте кезде көмектесуді ұйымдастыру аса өзекті болып

табылады.

Жас ұрпақтың денсаулығын нығайтуда салауатты өмір

салтын ұстану маңызды рөл атқарады. Бұл бағыттағы оң

динамикаға 2012 жылы дене шынықтырумен және спортпен

шұғылданатын жастар санының артуы (7,5 %-ға) куә болады.

Сонымен қатар, әлеуметтік зерттеу деректері бойынша,

әрбір бесінші жас тұлға (19,7 %) дұрыс тамақтанбаудың өз

денсаулығына кері ықпал ететіндігін көрсетеді. Мәселен,

респонденттердің 29,9 %-ы және 30,3 % немесе әрбір үшінші

жас тұлға фаст-фудқа және энергетикалық сусындарға

бейтарап көзқарасты ұстанады. Жастардың тағы 8,7 %-ы

темекі шегу, алкоголь қолдану және т.б. секілді жаман әдеттер

олардың денсаулығына кері әсер ететіндігін атап көрсетті.

Бұлардың барлығы да жастар арасында салауатты өмір

салтын насихаттау жөніндегі жоспарлы жұмысты жалғастыру

қажет екендігін көрсетеді.

Әдебиеттер тізімі:

1. Тель Л.З. Энциклопедия здоровья. Здоровье и долголетие.

Теория и практика. – Алматы: Эверо, 2011. -736 с.

2. Молодежная политика // Ред. статья. Сайт департамента

внутренней политики // http://www.dvpko.kz/

3. Аналитические данные Министерства здравоохранения

Республики Казахстан. – Астана, 2012-2013.

4. Итоги деятельности Министерства здравоохранения

Республики Казахстанза 2012 год и задачи на 2013 год //

Информационный материал - Астана, 2013. -178 с.

5. Молодежная политика // Ред. статья. Сайт департамента

внутренней политики // http://www.dvpko.kz/

6. Национальная политика и социальная модернизация

в здравоохранении // Материалы к Панельной сессии

Министра здравоохранения Республики Казахстан 22-24 мая

2013 года. Астана. – 2013.

7. Опыт Казахстана в борьбе с наркоманией. Справка – РИА

Новости // http://ria.ru/beznarko_help/20120810/720672587.

html#ixzz2h3JVVooy

8. Перспективы улучшения репродуктивного здоровья

подростков Казахстана // Материалы национальной

конференции / Астана, 2008.

9. Казахстан в Глобальном индексе конкурентоспособности

ВЭФ 2012 -2013. - Астана, 2012 // http://www.economy.kz/

10. Итоги деятельности Министерства здравоохранения

Республики Казахстанза 2012 год и задачи на 2013 год //

Информационный материал - Астана, 2013. -178 с.

11. Сонда

12. Результаты исследования Ресурсного исследовательско-

аналитического центра Восточно-Казахстанской области

в рамках государственного социального заказа, Усть-

Каменогрск, 2011.

13. Аналитические данные Агентства Республики

Казахстан по делам спорта и физической культуры. – Астана,

2012-2013.

14. Аналитические данные Министерства здравоохранения

Республики Казахстан. – Астана, 2012-2013.

15. Сонда

Балалардың өлім-жітімі деңгейі бойынша ең нашар

жағдай Ауғаныстанда орын алып отыр, мұнда әрбір

жаңадан туылған 1 000 баланың 165-і көз жұмады.

Одан кейінгі орындарда Конго Демократиялық

Республикасы, Чад және Сьерра Леоне орналасқан,

олардың көрсеткіштері, тиісінше, 126, 124 және

123 бала өлімі.

Дереккөзі: Children in an Urban World. UNICEF, 2012,

170-бет

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

білім берумен қамтудың ең жоғары көрсеткіші 2012-2013

оқу жылында 14 жастағы жасөспірімдер арасында тіркелді.

Қамтудың ең төменгі көрсеткіші мектептердің жоғары сынып

оқушылары мен ТжКБ ұйымдарында білім алушылар

арасында байқалды, бұл оқу жүктемесімен, ҰБТ-ға, КТ-ге

дайындықпен байланысты болуы мүмкін (4.1-сурет).

Қалалық жерлердегі жастарды қосымша білім беру

мекемелерімен қамту көрсеткіші ауылдық жерлердегі ұқсас

көрсеткіш мәнінен аздап артық екендігі де байқалады

(4.2-сурет).

Республикада орта білім беру сапасының негізгі көрсеткіші

болып Бірыңғай ұлттық тестілеу қорытындысы табылады.

Соңғы 4-5 жыл ішінде ҰБТ нәтижелері ауыспалы динамиканы

көрсетеді (4.3-сурет). Мәселен, Қазақстан Республикасы

Білім және ғылым министрлігінің деректері бойынша,

4.3-сурет

ҰБТ қатысушыларының жылдар бойынша орташа баллы

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

*ҚР Білім жəне ғылым министрлігінің деректері бойынша

52,3

60,4

63,2

71,1

74,9

84,8 86,7

70,9 74,5

2006

2005

2004

4.1-сурет

2012-2013 оқу жылында қосымша білім беру

ұйымдарының 14-18 жас аралығындағы

жастарды қамтуы

15 жас
16 жас

17 жас

14 жас

18 жас

18,4

14,7

10,9

3,7

4.2-сурет

2012-2013 оқу жылында қосымша білім беру

ұйымдарының 14-18 жас аралығындағы

жастарды қамтуы қала/ауыл қимасында, %

15 жас

16 жас

17 жас

14 жас

21,4

15,5

17,7

11,8

13,0

8,7

7,7

4,5

2,9

18 жас

Қала

Ауыл

Еліміздің келешектегі дамуында сан қырлы, шығармашыл,

өзіндік қалыптасқан, зияткерлігі, адамгершілігі жоғары және

рухани таза – бәсекеге қабілетті жастарды тәрбиелеуді

мақсат ететін білім және ғылымның әлеуметтік институтына

артылатын рөл өте зор.

4.1. ЖАСТАР ҮШІН БІЛІМ

АЛУДЫҢ ҚОЛЖЕТІМДІЛІГІ

Мемлекет Қазақстан Республикасы азаматтарының

ақысыз мектепке дейінгі, бастауыш, негізгі орта және

жалпы орта білім алуын, сондай-ақ мемлекеттік білім беру

тапсырысына сәйкес конкурстық негізде техникалық және

кәсіби, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу

орнынан кейінгі білімді, егер азамат осы білім деңгейлерінің

әрқайсысын алғаш рет алатын болса, тегін алуын

қамтамасыз етеді [1].

Азаматтардың білім алу құқықтарын қамтамасыз ету

саласындағы мемлекеттік саясаттың принциптері «Білім

беру туралы» ҚР 2007 жылғы 27 шілдедегі N 319-III Заңында

белгіленген:

− баршаның сапалы білім алуға құқықтарының теңдігі;

− білім беру жүйесін дамытудың басымдығы;

− әрбір адамның зияткерлік дамуы, психикалық,

физиологиялық және жеке ерекшеліктері ескеріле отырып,

халықтың барлық деңгейдегі білімге қолжетімділігі;

− білім берудің зайырлы, гуманистік және дамытушылық

сипаты, азаматтық құндылықтардың, адам өмірі мен

денсаулығының, жеке адамның еркін дамуының басымдығы;

− адамның құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу [2].

«Білім беру туралы» ҚР Заңына сәйкес, мемлекет білім

алу құқығын білім беру жүйесін дамыту, оның жұмыс істеуінің

құқықтық негізін жетілдіру және ҚР Конституциясына сәйкес

білім алу үшін қажетті әлеуметтік-экономикалық жағдайлар

жасау арқылы қамтамасыз етеді [3].

Білім алу құқығының негізгі сипаттамалары оның болуы,

қолжетімділігі және сапасы болып табылады. Білім алудың

қолжетімділігі деңгейін бағалауға арналған әлемдік білім

беру статистикасында типтік жастағы тұрғындарды тиісті

деңгейдегі білім беру қызметтерімен қамту көрсеткіштерін

пайдалану қабылданған.

2012 жылы Қазақстанда күндізгі мемлекеттік жалпы

білім беру мектептері желісінде 14-18 жас аралығындағы

топта 747 076 адам қамтылды. Осылайша, типтік жастағы

жастарды (14-18 жас) орта біліммен, атап айтқанда күндізгі

мемлекеттік мектептермен қамту көрсеткіші Қазақстан

Республикасында 60,7 %-ды құрады.

Орта білім беру жүйесінде қосымша біліммен қамтудың

көрсеткіші айтарлықтай жоғары екендігін атап көрсету

қажет. Мысалы, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым

министрлігінің деректері бойынша, 2012-2013 оқу жылында

орта білім беру ұйымдары оқушыларының 59,4 %-ы немесе

1 475 028 мектеп оқушысы мектеп үйірмелерінде және

спорт секцияларында шұғылданған. Мектеп оқушыларының

арасында тіл курстары (97 321 адам) және волейбол

секциясы (119 885 адам) кең танымал болғандығы белгілі

болды.

Қосымша білім беру ұйымдары 2012-2013 оқу жылында

14-18 жас аралығындағы 438 017 мектеп оқушысын

қамтыған. Білім алушы жастарды қамтуда жас ерекшелігіне

байланысты қысқару үрдісі байқалады. Осылайша, қосымша

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2013» - часть 2