Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2014» - часть 3

 

  Главная      Учебники - Разные     Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2014»

 

поиск по сайту            правообладателям  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

содержание      ..     1      2      3      4      ..

 

 

Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2014» - часть 3

 

 

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
36
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
бөлігі салауатты өмір салтын ұстану қажеттігіне
сенеді. 70,84% дұрыс тамақтанудың және салауатты
***
өмір салтын ұстанудың маңызды екеніне келіседі.
Бұл жастарды салауатты өмір салты және дұрыс
Денсаулық үшін ортақ жауапкершілік қағидасы
мемлекеттік жастар саясатының ажырамас бөлігіне
тамақтану туралы ақпараттандыруды жалғастыру
айналуы керек. Жастарға жаппай зиянды әдеттерден
қажеттігін көрсетеді.
бас тартып, алдын алу шараларына көңіл аудара
Медициналық қызмет сапасына көңілі толатын
отырып салауатты өмір салтын ұстануға ұмтылысты
және дәрігерлерге сенетін респонденттердің
арттыру керек.
үлесі
25,1 пайызды
(2013 жылы
-
17,4%) құрайды.
Тұрмысы төмен отбасылар мен балаларды анықтау,
Алайда респонденттердің жартысынан астамы
оларды оңалту және әлеуметтік патронаж жүргізу, осы
білікті дәрігерлердің тапшылығына байланысты
саладағы мамандарды қайта даярлау және біліктілігін
медициналық қызметтердің сапасына ішінара
арттыру бойынша заманауи технологияларды әзірлеу
ғана көңілдері толады (52,6%). Жалпы 2013 жылмен
және енгізу қажеттігі туындап отыр.
салыстырғанда еліміздегі медициналық қызмет
Алдын алу шараларының тиімділігі салауатты өмір
сапасына көңілі толатын жастардың саны артқаны
салтын насихаттайтын іс-шараларды ақпараттық
байқалады. Тиісінше, Қазақстанда медициналық
тұрғыда сүйемелдеу сапасына тығыз байланысты.
қызмет сапасы нашар, білікті дәрігерлер жоқ деп
АИТВ/ЖИТС-ті алдын алудың құрамдас бөлігі
есептейтін жастардың саны азайған.
2014 жылы
ретінде өз денсаулығына жауапты көзқарасты
қалыптастырудың алғышарттары: салауатты өмір
олардың саны 18,9% құрады (2013 жылы - 26,8%)
салтын насихаттау және нашақорлыққа қарсы насихат
(3.14-сурет).
жүргізу; АИТВ және ЖИТС өмір сүретін адамдарға
Онлайн-консультациялардың мәліметтері бойынша
төзімділік қарым-қатынасын қалыптастыру.
респонденттердің 89,12 пайызы дұрыс тамақтану мен
Үнемі өзгеретін қоршаған ортаның теріс ықпалы өсіп
салауатты өмір салтын сақтауға «толық келісемін»
отырған жағдайда өскелең ұрпақтың денсаулығына
немесе «ішінара келісемін» деп жауап берді.
тұрақты мониторинг жасап, репродуктивтік әлеуетін
сақтау, білім беру және тәрбиелеу ұйымдары, БАҚ
арқылы соматикалық және психикалық денсаулық,
3.14-сурет
репродуктивті әлеуетті сақтау бойынша қазіргі
Медициналық
денсаулық сақтау технологиялары жайлы бозбалалар
мен бойжеткендерді тұрақты түрде ақпараттандыру
қызметтердің сапасы
қажет.
туралы жастардың пікірі, %
0,6%
2,8%
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР
ТІЗІМІ:
18,9%
25,1%
1.
Корчагина Г.А., Холдин В.Н., Фадеева Е.В.
Организация
профилактики
потребления
психоактивных веществ на муниципальном уровне//
Вопросы наркологии. 2014.№ 2.С.77-87; Галкин Р.А.,
Сандреева С.Х., Федосеева Л.С. Здравоохранение //
Проблемы управления здравоохранением. 2001. № 2.
С. 38-40.
2.
Постановление Правительства Республики
Казахстан от
29 марта
2012 года
№ 366 «Об
утверждении Программы развития онкологической
52,6%
помощи в Республике Казахстан на 2012-2016 годы».
Көңілім толады, біздің
[Электронный ресурс]. - Режим доступа: http://www.
mz.gov.kz/files/PPRK_366.html
дәргерлерге сенемін
3. Давидян О. В., Давидян К. В. Планирование семьи
Ішінара көңілім толады, білікті
и охрана репродуктивного здоровья
// Молодой
дәргерлер әрдайым кездесе бермейді
ученый, 2011. - №1. - С. 256-257.
Мүлдем көңілім толмайды,
өз ісінің шеберін табу өте қиын
4. Доклад ЮНЭЙДС о глобальной эпидемии СПИДа,
2013; UNAIDS: The Joint United Nations Programmeon
Ауырған жоқпын, сондықтан
HIV/AIDS,
2009.
[Электронный ресурс].
- Режим
оларға тап болған емеспін
Жауап беруге қиналамын
media_asset/UNAIDS_Global_Report_2013_ru_1.pdf
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері
5. Леви Д. Э. ВИЧ и патогенез СПИДа. — Перевод 3-го
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
издания. — М.: Научный мир, 2010. — 736 с.;

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
37
6. Денисов Б. П. Демография ВИЧ. — МГУ. — М.: МАКС
Пресс, 2009. — Т. вып. 2.
7. Супотницкий М.В. Эволюционная патология.
К вопросу о месте ВИЧ-инфекции и ВИЧ/
СПИД-пандемии среди других инфекционных,
эпидемических и пандемических процессов.
Москва: Вузовская книга, 2009. — 400 с.
8. Молодежные центры здоровья - уникальный
метод охраны здоровья подростков и молодежи.
[Электронный ресурс].
- Режим доступа //http://
9. К. Маскаев Как сберечь здоровье смолоду?
[Электронный ресурс]. -Режим доступа //http://www.
np.kz/2014/09/05/kak_sberech_zdorove_smolodu.html
10. Постановление Правительства РК от 11.01.2013
года
«Концепция государственной молодежной
политики до 2020 года: путь в будущее».
11. Сайт Национального центра проблем форми-
рования здорового образа жизни МЗСР РК.
[Электронный ресурс].
- Режим доступа //http://

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4-ТАРАУ
ЖАСТАРДЫҢ ӨМІРІНДЕГІ БІЛІМ
ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
39
баллдық көрсеткіштері ауыспалы динамиканы
4.1. ЖАСТАР ҮШІН БІЛІМ БЕРУДІҢ
көрсеткен. Соңғы екі жылда орташа баллдың
САПАСЫ ЖӘНЕ ҚОЛЖЕТІМДІЛІГІ
біртіндеп артқаны байқалады (4.1-сурет). Егер 2012
жылы ҰБТ қорытындысына сәйкес республика
Жастардың барлық санаттары үшін білімнің
бойынша орташа балл 70,9 құраса, 2013 жылы - 74,5,
қолжетімді және сапалы болуы олардың әлеуметтенуі
ал 2014 жылы орташа балл 76,9-ға жетті.
барысындағы білім жүйесінің тиімділігін анықтайтын
Орта білім сапасының ең жоғары көрсеткіштері
негізгі өлшем болып табылады. Сонымен қатар
Алматы
(92,7) және Астана
(87,6) қалаларында,
жастардың ғылыми қызметке қатысу деңгейі мен
сондай-ақ Ақтөбе (84,0), Ақмола (80,2) және Батыс
олардың тілдік дайындық деңгейлері білім жүйесін
Қазақстан (81,5) облыстарында тіркелген. 2014 жылы
бағалаудың маңызды өлшемдеріне жатады.
орыс тілді оқушылардың ҰБТ-ғы орташа баллы 81,7,
2013-2014 оқу жылында республика бойынша
қазақ тілді оқушылар арасында 74,84 баллды құраған.
барлығы 2,5 млн. астам оқушысы бар 7458 күндізгі
Қазақстандық
оқушылардың
халықаралық
жалпы білім беру мектептері жұмыс істейді (2012-2013
олимпиадалардағы нәтижелері орта білім сапасын
оқу жылында оқушы контингенті
2,5 миллионнан
жақсартудағы оң қарқын болып табылады. Олардың
асатын 7529 мектеп болған) [1]. Балалар мен жастарды
қорытындысы бойынша Қазақстан математика,
орта біліммен қамту деңгейі жыл сайын артып келе
физика, химия пәндерінен әлемнің үздік 15 елдерінің
жатқаны байқалады (2011 ж. - 97,2%; 2012ж. - 98%;
қатарына кіреді. 2013 жылы қазақстандық оқушылар
2013ж.
-
101,8%). Еліміздегі мектептердің
78%-ы
967 медаль және грамотаға ие болған, олардың 188-і
ауылдық мектептер (қалалық мектептер 22% құрайды),
алтын, 298-і күміс, 463-і қола медаль және 18-і грамота.
дегенмен оқушылардың
56%-ы қалалық,
44%-ы
ҚР БҒМ мәліметтері бойынша
2011-2014 жылдары
ауылдық мектептерде білім алады
[2]. Қазақстан
14-17 жас аралығындағы жастардың арасында
жастарының Әл-ауқат индексін анықтау барысында
халықаралық
жарыстардың
және
ғылыми
жүргізілген
ұлттық
онлайн-консультацияның
олимпиадалардың
жеңімпаздары
мен
мәліметтеріне сүйенсек, халықаралық сарапшылар
жүлдегерлерінің саны 2591 адамға жеткен. Олардың
орта мектептердегі оқушылар контингентін,
арасында қалалық мектептерде оқитын жеңімпаздар
сауаттылық деңгейін және күтілетін білімнің
мен жүлдегерлердің саны ауылдық жерлерде
ұзақтығын жоғары бағалайды. Жас респонденттердің
білім алатын жеңімпаз және жүлдегер оқушыларға
көпшілігі өзінің тұрғылықты жеріндегі
(63,13%)
қарағанда
10 есе артық
(2373
- қалалық мектеп
мектептегі білім жүйесіне көңілдері толатындарын
оқушылары, 218 - ауылдық мектеп оқушылары).
білдірген. Жастардың орта білім жүйесі туралы оң
Орта білім алу кезеңінде жастардың қосымша
пікірлерінің көбінде мектеп мұғалімдеріне деген
білім беруге қолжетімділігінің мәні аса зор. Бұл
алғыс байқалады.
балалар мен жастардың шығармашылық қабілетін,
Білім сапасын қазақстандық бағалау жүйесіндегі
жеке тұлғалық әлеуетінің ашылуын, кәсіби бағдарын
элементтердің бірі
- Ұлттық бірыңғай тестілеу
дамыту арқылы олардың қоғамдағы өмірге табысты
(ҰБТ). Қазақстан Республикасы Білім және ғылым
бейімделуіне әсер етеді. ҚР БҒМ мәліметтері бойынша
министрлігінің
(бұдан әрі
- ҚР БҒМ) мәліметтері
республикамыздағы
14-18
жас аралығындағы
бойынша 2004-2014 жылдар арасында ҰБТ орташы
жастарды қосымша біліммен қамту оң динамикамен
сипатталады: 2012-2013 оқу жылында - 244 775 (69,2%),
2013-2014 оқу жылында - 256 584 (70%), 2014-2015 оқу
4.1-сурет
жылында - 290 845 (82,9%) оқушы қосымша біліммен
ҰБТ қатысушыларының жылдар
бойынша орташа баллы
4.2-сурет
2004 жыл
52,3
14-18 жас аралығындағы жастарды
2005 жыл
60,4
қосымша біліммен қамту (адам)
2006 жыл
63,2
2007 жыл
71,1
2008 жыл
68
2009 жыл
74,9
256584
290845
2010 жыл
84,8
244775
2011 жыл
86,7
2012 жыл
70,9
2013 жыл
74,5
2012-2013 жж.
2013-2014 жж.
2014-2015 жж.
2014 жыл
76,9
Дереккөзі: ҚР БҒМ
Дереккөзі: ҚР БҒМ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
40
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
қамтамасыз етілген (4.2-сурет).
Балалар мен жастарды қосымша білім берудің
4.3-сурет
бағыттары бойынша қамтудың арақатынасына
назар аудару қажет. Мектеп жасындағы балалар
Жастардың қосымша білім беру
мен жастардың ең көп бөлігі қосымша білім беру
ұйымдарына (музыкалық және
ұйымдарының ішінде музыкалық мектептерге - 24%,
балалар өнер мектептеріне - 12% және балалардың
спорттық мектептер, үйірмелер,
аулалық және әскери-патриоттық клубтарына - 12%
секциялар және т.б.) қатысуы, %
барады
[3]. Жастарды техникалық және табиғи-
жаратылыстану бағыттағы қосымша біліммен қамту
пайызы төмен болып отыр. Жас техниктердің
21,7
станциясы және жас натуралистер станциясы тәрізді
Иә, тұрақты түрде қатысамын
ұйымдарда балалар мен жастардың тиісінше 3%-ы
және
2%-ы ғана қосымша білім алуда. Қосымша
30,7
білім беру дайындығының бағыттары бойынша бұл
Иә, бірақ оқу жүктемесінің ауырлығынан
теңсіздіктің салдары мектеп түлектері жоғарғы оқу
тұрақты түрде қатыса алмаймын
орындарына түскен кезінде байқалады. Олардың
басым көпшілігі бизнес және құқыққа байланысты
13,1
білім беру бағдарламаларын таңдайды
-
41%,
Қатысқым келеді, бірақ біздің елді мекенде
ғылыми-техникалық мамандықтарға артықшылық
мұндай мүмкіндік жоқ
беретін мектеп түлектерінің саны екі есе төмен
-
24%. Мамандарды даярлаудағы теңсіздік еңбек
7,4
нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың сәйкес
Қатысқым келеді, бірақ отбасымыздың
келмеуіне алып келеді
[4]. Сондай-ақ, жастардың
қалтасы көтермейді
еңбек нарығындағы сұранысы мен ұсынысын
үйлестіру үшін мектеп жасындағы жастармен кәсіптік
5,7
бейімдеу жұмыстарының түбегейлі жаңа деңгейіне
Қатысқым келеді, бірақ қосымша білім берудің
өтіп, оның тәсілдерін әзірлеу қажет. Ұлттық онлайн-
сапасы қанағаттандырмайды
консультация мәліметтері бойынша өткен жылы
қазақстандық жастардың
82,70%-ы мектептен
21,4
немесе жұмыстан тыс уақытта түрлі оқыту (қосымша)
Жоқ, оның мәні жоқ
мүмкіндіктерін пайдаланған
(2013 жыл). Жастар
арасында онлайн оқыту/қашықтықтан білім беру
Жастардың леуметтік сауалнама н тижелері
кеңінен таралған (19,28%).
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
Жас респонденттер қосымша білім алуға
қолжетімділікті қиындататын себептер ретінде оқыту
жүктемесінің ауырлығын, тұрғылықты жерлерінде
фактор ауыл жастарының жұмысқа орналасуына
қосымша білім беру мекемелерінің жоқтығын,
теріс әсерін тигізіп, оның еңбек нарығындағы
қосымша білім беру қызметі құнының жоғарылығын,
бәсекелестігін едәуір төмендетеді, сонымен қатар
сапасына көңілдері толмайтынын, қосымша білім
қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық бейімделу
алуға қызығушылықтың жоқтығын көрсеткен
мүмкіндігін нашарлатады.
(4.3-сурет).
Жоғары оқу орындарында жастарды оқыту жүйесі
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым
білім берудің заманауи үш сатылы құрылымына
министрлігінің мәліметі бойынша
14-24 жас
негізделген
(бакалавр, магистратура және PhD
аралығындағы жастарды техникалық және кәсіби
докторантура). ҚР БҒМ мәліметтері бойынша 2013-2014
білім беру жүйесімен қамтудың республикадағы
оқу жылында ЖОО-ғы студенттердің контингенті 527,2
орташа көрсеткіші
16,2%-ды құрайды
(01.01.2014ж.
мың адамды құраған, магистратурада 28 102 адам,
жағдай бойынша).
Өңірлер қимасында
2013-2014
докторантурада 1 533 адам білім алған. Жастардың
жылдары техникалық және кәсіби білім беру
«Болашақ» бағдарламасына қатысуы қазақстандық
жүйесімен қамтудың ең жоғары көрсеткіштері Алматы
білім және ғылым жүйесінің әлемдік қауымдастықпен
қаласында тіркелген: тиісінше 22,9% және 22%. Осы
ынтымақтасуының маңызды көрсеткіштерінің біріне
жас аралығындағы жастарды техникалық және кәсіби
айналған. «Халықаралық бағдарламалар орталығы»
білім берумен қамтудың ең төменгі көрсеткіші 2013
АҚ-ның деректері бойынша, 18-28 жас аралығындағы
және 2014 жылдары Алматы (9,8% және 9,4%), Оңтүстік
1297 жас стипендия иегері атанған, бұл жалпы
Қазақстан
(13,1% және
13,2%) және Жамбыл (15,9%
«Болашақ» бағдарламасы стипендианттарының
және 14,2%) облыстарында байқалған. Бұл жастағы
(жалпы саны
2061 адам)
63 пайызын құрайды.
жастардың қала/ауыл қимасында техникалық және
ҚР БҒМ мәліметтеріне сүйенсек,
18-28 жастағы
кәсіби білім беруге қолжетімділігі бірдей емес. Оған
стипендианттар арасында «Болашақ» бағдарламасы
ТжКБ немесе колледждердің тек 20% ғана ауылдық
бойынша ең көп таңдалған белгілі мамандықтардың
жерлерде орналасуы себеп болып отыр
[5]. Бұл

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
41
4.4-сурет
4.5-сурет
2014 жылы «Болашақ»
2014 жылы қазақстандық
бағдарламасы стипендианттары
студенттер академиялық ұтқырлық
арасындағы (18-28 жас) ең танымал
мамандық санаттары
бойынша оқитын елдер (адам)
210
3107
144
137
2014
29865
70
67
1877
979
851
Ақпараттық технологиялар және жүйелер.
694
Информатика. Ақпараттық қауіпсіздік
Ресей Федерациясы
Менеджмент және салалар
бойынша басқару (білім беру, адами
Қырғызстан
ресурстар, технологиялар, инновациялар)
Ұлыбритания
АҚШ
Экономика. Бухгалтерлік есеп және аудит.
Чехия
Қаржы
Дереккөзі:
Түркия
education-events.ru
Электроника және радиотехника
Германия
ЮНЕСКО ресми сайты
Құрылыс және архитектура
білім беру қазіргі қоғамдағы өмірге бейімделу кезінде
Дереккөзі: «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ
баса мәнге ие. ҚР БҒМ деректеріне сүйенсек, балалар
үйі түлектері арасындағы
18-28 жастағы жастарды
тізімі бар (4.4-сурет).
техникалық және кәсіби, жоғары және жоғары оқу
«Болашақ» бағдарламасы стипендианттарының
орнынан кейінгі білім берумен қамту деңгейі 98%
таңдауы көбіне Ұлыбританияға
(560 адам
-
43%),
құрайды.
АҚШ-қа (432 адам - 33%), ГФР-ге (49 адам - 4%),
Әрбір тұлғаның зияткерлік, психофизиологиялық
Ирландияға (29 адам - 2%) және Швейцарияға (28
және жеке ерекшеліктерін ескере отырып, білім
адам - 2%) түседі (4.5-сурет).
берудің барлық деңгейлерінің халыққа қолжетімділік
Академиялық ұтқырлық - жоғары білім берудегі
қағидасы инклюзивті білім беруді дамыту арқылы
кеңінен танымал әлемдік үрдістердің бірі. ЮНЕСКО
жүзеге асырылады. Елімізде 18 жасқа толмаған 138 513
картасына сәйкес
2014
жылы Қазақстаннан
мүмкіндігі шектеулі бала бар. Бұл мектеп жасындағы
академиялық мобильділік бағдарламасы бойынша
балаларды (93 740 бала) қоса есептегенде, барлық
43
039 студент шетелге оқуға кеткен, бұл жалпы
балалардың
2,8% құрайды.
106 арнайы мектепте
студент жастардың 1,2% құрайды. Білім алуға ниет
және жалпы білім беретін 1219 мектептегі арнайы
білдірген қазақстандық студенттер көбіне Ресей
сыныптарда 25 мың бала оқиды. Қазіргі таңда 17 оңалту
Федерациясын
(29865 адам), Қырғызстанды
(3107
орталықтары,
133
психологиялық-педагогикалық
адам), Ұлыбританияны
(2014 адам), АҚШ-ты
(1877
коррекция кабинеттері, мектептерге қарасты
558
адам), Чехияны (979 адам), Түркияны (851 адам) және
логопедтік пункттер мүмкіндігі шектеулі балаларға
Германияны (694 адам) таңдайды (4.5-сурет).
коррекциялық-педагогикалық қолдау көрсетеді.
62
Биыл академиялық ұтқырлық бойынша біздің
мыңнан астам оқушы арнайы оқу бағдарламалары
елімізге келген шетелдік студенттердің саны
бойынша білім алады. Сонымен қатар техникалық
8989 адамды құрайды. Қазақстанның жоғары оқу
және кәсіби білім беру жүйесінде мүмкіндігі шектеулі
орындарында Өзбекстанның
(2898 адам), Ресей
жандар қатарынан кадрлар даярлауды 178 колледж
Федерациясының (1993 адам), Қытайдың (1145 адам),
қолға алған, онда 3 мыңға жуық адам білім алуда.
Молдавияның
(628 адам), Түркіменстанның
(589
Электронды оқыту және қашықтықтан білім беру
адам), Тәжікстанның (397 адам), Қырғызстанның (354
жүйелері де мүмкіндігі шектеулі балалар үшін
адам), Түркияның (250 адам) және т.б. мемлекеттердің
білімнің қолжетімділігін қамтамасыз етеді [7].
студенттері білім алуға ниет білдірген [6].
Тілдік даярлық жастардың қоғамда табысты
Жастардың әлеуметтік әлжуаз санаттарына арналған
әлеуметтенуінің маңызды факторы саналады,

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
42
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
ол мемлекетімізде қолға алынған үздіксіз білім
беру тұжырымдамасына сәйкес оқытудың барлық
4.7-сурет
кезеңдерінде жүзеге асырылуда. Елбасының
«Қазақстан бүкіл әлемде халқы үш тілді пайдаланатын
Жастар білім алуды қалайды, %
жоғары білімді ел ретінде танылуға тиіс. Бұлар: қазақ
тілі - мемлекеттік тіл, орыс тілі - ұлтаралық қатынас
30,6
30,0
тілі және ағылшын тілі
- жаһандық экономикаға
ойдағыдай кірігу тілі» деген сөзі Қазақстанның
24,3
барлық азаматтары үшін әрекетке көшудің
тәжірибелік негізіне айналды
[8].
«Жастар» ҒЗО-
14,0
ның қазақстандық жастар арасындағы тілдік ахуалға
қатысты әлеуметтік сауалнамасы өскелең ұрпақтың
71,2% қазақ тілін еркін меңгергенін, 73% орыс тілінде
еркін сөйлейтінін анықтады. Дейтұрғанымен жас
респонденттердің тек 13,7% ағылшын тілінде еркін
сөйлейді, оқиды және жаза алады. 14-17 және 26-
27 жастағы жас респонденттер «ағылшын тіліндегі
білімнің жетіспейтіндігін» көрсеткен: тиісінше 35%-
Жастардың
Шетелде
леуметтік сауалнама
тен 45%-ға дейін.
Туған қалада
н тижелері
2013 жылдың
1-қыркүйегінен ағылшын тілін
Астанада
(«Жастар» ҒЗО
1-сыныптан бастап үйретуді енгізу - қазақстандық
деректері бойынша),
Өзіме қажетті білім
білім беру жүйесінде ағылшын тілін оқытудың сапасы
1%-дан төмен
деңгейі бар
мәндер көрсетілмеген
мен деңгейін жақсартуға бағытталған маңызды қадам.
Үш тілде білім беретін мектептер санының артуы
жастар арасындағы көптілділікті табысты ендіруге
көптілді даярлығын республика бойынша 90 мектеп
септеседі.
2013-2014 оқу жылында оқушылардың
қолға алған. Олардың қатарында
15 Назарбаев
зияткерлік мектебі, 29 қазақ-түрік лицейі, 33 дарынды
балаларға арналған мамандандырылған мектептер,
4.6-сурет
13 жалпы білім беру мектептері бар.
Әлеуметтік сауалнама нәтижелері қазақстандық
Жастар табысты өмір үшін
жастардың түрлі білім деңгейлеріне қажеттігі және
жеткілікті деп есептейді, %
олардың білімге деген құндылық көзқарасы бар
екендігін көрсетіп отыр (4.6-сурет).
Жастардың отандық немесе шетелдік, астаналық
және өңірлік білім алуға байланысты таңдаулары
16,3
қазақстандық білім беруге көңілдері толатынын
дәлелдейді. Әлеуметтік сауалнама қазақстандық
жастардың отандық білім беру жүйесіне сенімділік
13,2
деңгейі
(54,3%) айтарлықтай жоғары екендігін
көрсетті (4.7-сурет).
Жастарға қатысты білім беру саясатын жүзеге
53,6
асырудағы көрсетілген үрдістер мемлекеттік білім
7,7
беру саласындағы мемлекеттік органдардың және
жалпы қоғамның қолдауын, ынталандыруын және
назарын талап етеді.
7,4
1,4
4.2. ЖАСТАР ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ:
Жоғары білім
ДАМУ ВЕКТОРЛАРЫ
Магистратура
Арнайы орта/техникалық
Соңғы үш жылдың ішінде Қазақстанның
ғылымында маңызды жүйелік өзгерістер орын
және кәсіби білім беру
Орта білім
алды. Ғылыми парадигма мен ғылыми зерттеулерге
Докторантура
тұжырымдамалық тәсілдер өзгеріп, бүгінде олар
Білім маңызды емес,
нақты нәтижеге бағытталып отыр.
басқа қасиеттер маңызды
Ғылыми саясаттың жаңа тетіктері ғылым
саласындағы мамандар әлеуетінің тұрақталуына
Жастардың леуметтік сауалнама н тижелері
септігін тигізіп, ғылыми жобаларды жүзеге асыру
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша),
үшін ғалымдардың мүмкіндіктерін кеңейтіп, олардың
1%-дан төмен мәндер көрсетілмеген

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
43
ғылыми бастамаларын ынталандырады. Мәселен,
айында Қазақстан Республикасы Президенті
2011 жылғы 18 ақпандағы «Ғылым туралы» ҚР Заңында
Н.Ә. Назарбаевтың тапсырмасы бойынша «Жастар»
ғылыми қызметкерлерді, оның ішінде жастарды
ғылыми-зерттеу орталығы құрылды. Орталық жастар
қолдау аясында әлеуметтік шарттар қарастырылған.
арасында іргелі және қолданбалы зерттеулерді
«Ғалымдарды, ғылыми ұйымдардың ғылыми
жүргізеді, мемлекеттік жастар саясаты саласындағы
қызметкерлерін көтермелеу шаралары» деген
ғылыми-зерттеу жобалары мен бағдарламаларын
14-бапқа сәйкес республикалық бюджет есебінен
дайындауға қатысады.
сыйлықтар мен стипендиялар тағайындалады:
Сонымен қатар «Нұр Отан» партиясы «Жас Отан»
- «Ғылым саласындағы сыйлықтар мен мемлекеттік
жастар қанатының 2020 жылға дейінгі Стратегиясын
ғылыми стипендиялар
туралы»
Қазақстан
орындау бойынша Іс-шаралар жоспары (2012 жылдың
Республикасы Үкіметінің
2011 жылғы
19 шілдедегі
желтоқсанында «Нұр Отан» партиясы Төрағасының
№830 Қаулысына сәйкес ғылым саласында 6 атаулы
бірінші орынбасарымен бекітілген) шеңберінде
стипендия, 75 мемлекеттік ғылыми стипендия, соның
«Нұр Отан» партиясы, «Жас Отан» ЖҚ, орталық және
ішінде ғылым мен техниканың дамуына елеулі үлес
жергілікті мемлекеттік органдар жастар арасында
қосқан 50 дарынды жас ғалымға тағайындалады.
ғылымды дамытуға бағытталған іс-шаралар кешенін
- Елбасының тапсырмасы бойынша 2015 жылдан
жүзеге асырудың жұмысы жоспарланды:
бастап ғылым мен техника саласында әл-Фараби
- жас және дарынды ғалымдар, ұлттық ғылыми
атындағы Мемлекеттік сыйлық тағайындалады (100
және инженерлік мамандар, соның ішінде «Болашақ»
мың АҚШ доллары көлемінде жеті сыйлық).
бағдарламасы бойынша шетелде білім алған
Білім және ғылым министрлігінің
2014-2018
қазақстандықтар арасынан пул қалыптастыру (2014-
жылдарға арналған стратегиялық жоспарында
2015 жылдар);
мектеп оқушыларын, студенттерді, магистранттарды,
- жас ғалымдар бойынша мәліметтер қорын
докторанттарды қолдауға және ынталандыруға
әзірлеуге атсалысу (2018 жыл);
бағытталған бірқатар көрсеткіштер мен іс-шаралар
-
жас
ғалымдар
арасында
Назарбаев
жоспарланған.
университетіндегі ғылыми зерттеулердің тәжірибесін
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 27
дәріптеуге септесу;
ақпандағы №191 Қаулысымен бекітілген "Қазақстан
- жас ғалымдарға тағылымдамадан, соның ішінде
2020: болашаққа жол" Қазақстан Республикасы
кейін тәжірибелік білімдерін пайдалану үшін
мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға дейінгі
шетелдік ғылыми орталықтарда өтуге қолғабыс ету
тұжырымдамасында мемлекеттік жастар саясатының
(2014 жыл);
нормативтік-құқықтық базасын жетілдіру және
- ғылымды дамыту үшін елдегі университеттер
ғылыми-зерттеумен қамтамасыз ету; сараптама мен
негізінде шығармашылық зертханаларды құруға
диагностиканың объективті бағдарламаларына
атсалысу;
негізделген жастар саясатын ғылыми-зерттеумен
- жас ғалымдардың инновациялық жобаларын
сүйемелдеу бойынша жүйелі жұмыстарды жүргізу
тәжірибеде қолдану үшін бастау алаңдарын құру, жас
қарастырылған. Жастардың жағдайын жан-жақты
ғалымдардың жетістіктерін БАҚ-та насихаттау.
зерттеу
және әлеуметтік-мәдени үдерістерді
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика
нақты айқындау мақсатында
2012 жылдың сәуір
министрлігі Статистика комитетінің деректері
бойынша
2013 жылы елімізде
341 ғылыми ұйым
тіркелген.
2011 жылы ғылыми зерттеулер мен
4.8-сурет
әзірлемелерді жүргізген қызметкерлердің саны
18
мыңды құраса, 2012 жылы - 20,4 мыңға, 2013 жылы - 23,7
Оқыту бағдарламалары бойынша
мыңға жетті. 25 жасқа дейінгі жас ғалымдардың саны
кадрларды дайындауға
2011 жылы 2212 адам болса, 2013 жылы олардың саны
2014 жылдағы мемлекеттік
2818 адамды құрады. 25 пен 34 жас аралығындағы
тапсырыс көлемі
ғалымдардың қатары да артқаны байқалады. 2011
жылы олардың саны 4275 адам болса, 2013 жылы 5770
34165
адамға жеткен [9].
Республиканың жастары ғылыми кадрларды
даярлаудың жаңа жүйесіне белсенді атсалысуда. Оған
сәйкес магистр академиялық дәрежесін иеленгендер
елдің ғылыми кадрлық әлеуетін қалыптастыратын
негізгі қор саналады. Сондықтан 2013-2014 оқу жылында
магистратураға мемлекеттік тапсырыстың үш есеге
7065
жуық ұлғайтылуы - 7 065 орын (2009-2010 оқу жылында
656
2639 орын бөлінген), алдағы уақытта ғылыми-зерттеу
қызметімен кәсіби түрде айналысатын адамдардың
Бакалавриат Магистратура Докторантура
санын арттыруға жол ашады.
Философия докторы
(PhD) ғылыми дәрежесі
-

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
44
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
4.9-сурет
Білімді және ғылымды дамытудағы әлеуметтік әріптестіктің негізгі түрлері
«Самұрық-Энерго» АҚ:
- Ұлттық біліктілік жүйесін дамыту, кәсіби
стандарттарды, оқу жоспарлары мен білім
«Қазатомөнеркәсіп ҰАК» АҚ:
беру бағдарламаларын әзірлеуде
ҚР БҒМ-мен өзара іс-әрекет;
- бейінді мамандықтарға студенттерді
- «Жастар тәжірибесі» бағдарламасын
оқытуды қаржыландыру;
жүзеге асыру;
- жас жұмысшылар мен ғылыми дәрежені
- жас мамандардың тағылымдамасы;
ізденушілерге арналған жазғы мектептер;
- жас жұмысшылар арасында кәсіби шеберлік
уран өндірілетін кенттердегі үздік оқушылар
және өнертабыс байқауларын ұйымдастыру.
мен оқытушыларды жыл сайын Астана қ.
Назарбаев зияткерлік мектептерінде оқыту;
- жас мамандардың инновациялық және
ғылыми жобаларына арналған байқаулар,
кейін ондағы үздік инновациялық жобаларды
жүзеге асыру.
«KEGOC» «ҰЖО ҰДО» АҚ:
- мектеп жастарының біліктілігін дамыту
және кәсіби бағдарлау;
- оқу бағдарламаларын жетілдіру
«Қазақстан Темiр Жолы» ҰК» АҚ:
және студенттік жобаларды сүйемелдеу;
- жас мамандарды кәсіби және әлеуметтік
тұрғыда қолдау.
- «Магистраль» бағдарламасы бойынша
білім гранттары, «ҚТЖ» ҰҚ» АҚ президентінің
атаулы шәкіртақылары;
- бейінді білім беру ұйымдарымен
ынтымақтастық;
- «Жоба-менеджмент» бағдарламасы
бойынша инновациялық білім беру
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ:
тренингтеріне жас жұмысшылардың қатысуы.
- Қ. Сәтбаев атындағы Қаз ҰТУ жанындағы
«Kazenergy» қауымдастығының жастар
комитетімен өзара іс-әрекет;
- «МВА in Oil and Gas» магистрлік
бағдарламасын іске қосу.
«KEGOC» АҚ:
- Дуальді оқыту жүйесін ендіру бойынша ҚР,
жақын және алыс шетелдік ЖОО және ТжКБ
ұйымдарымен ынтымақтастық
«Қазпочта» АҚ :
- дуальді оқыту жүйесін дамыту аясында
әлеуметтік әріптестік;
«Қазақтелеком» АҚ:
- жас қызметкерлер арасында пошта саласына
арналған «Инновациялық идеялар» байқауы.
- жас мамандарды тарта отырып,
«Идеялар қоры» пилоттық жобасы.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
45
қазақстандық ізденушілер иеленуге ұмтылатын
жас ғалымдардың жобаларын қолдауға бағытталған
ғылыми дәрежеге айналды, олардың даярлығы
«Ньютон
- әл-Фараби» әріптестік бағдарламасы
оқытудың күндізгі түрі бойынша негізінен
жүзеге асырылуда.
республикадағы ең ірі университеттерде жүзеге
«Болашақ» халықаралық стипендиясы шеңберінде
асырылады. ҚР БҒМ Ғылым комитетінің мәліметтеріне
магистратура (1-2 жыл), докторантура (3-4 жыл), кәсіби
сәйкес 2013 жылы еліміздің 13 жоғары оқу орнында
тағылымдамалар
(12 айға дейін) бағдарламалары
29 диссертациялық кеңес жұмыс істесе, 2014 жылы 24
бойынша ғылыми-педагогикалық мамандарды
жоғарғы оқу орнында 52 диссертациялық кеңес қызмет
даярлау жолға қойылған. Бағдарлама жүзеге
етуде. 465 докторант оқуларын тәмамдап, олардың
асырылған жылдары магистратура бағдарламасы
217-не PhD докторы ғылыми дәрежесі берілді.
бойынша
116 адам, тағылымдама бағдарламасы
2008 жылдан бастап ғылыми қызметкерлер
бойынша 904 адам, 77 PhD докторы және бейін
Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Австралия, Германия,
бойынша докторлар, жалпы барлығы 1097 ғылыми-
Ирландия, Испания, Италия, Франция, Чехия,
педагогикалық маман даярланды. Бүгінгі таңда білім
Нидерланды, Норвегия, Польша, Ресей, Швейцария,
ұйымдары мен ҒЗИ-ның 728 ғылыми-педагогикалық
Швеция, Қытай, Малайзия, Сингапур, Жапония және
қызметкерлері шетелде білім алып жатыр
(478
Оңтүстік Кореяның жетекші жоғары оқу орындары мен
- магистратура бағдарламасы бойынша,
250
-
ғылыми орталықтарында кәсіби тағылымдамадан өту
тағылымдамадан өтуде).
75 адам докторантурада
мүмкіндігіне ие.
білімдерін шыңдауда.
2013-2014 оқу жылында PhD докторантураға 656 орын
2015 жылдағы ғылыми кадрларға қажеттілікті
бөлініп, мемлекеттік тапсырыстың артқанын айта кету
анықтауға
бағытталған
болжамдық
талдау
керек (2012-2013 жылмен салыстырғанда 156 орынға
көрсеткендей, ҚР БҒМ Ғылым комитетінің ғылыми
көбейген, ал 2008-2009 оқу жылымен салыстырғанда
ұйымдарына - 133, жоғары оқу орындарға - 888 PhD
6,5 есе көп) (4.8-сурет).
докторлары қажет. ҒЗИ-дің «Болашақ» бағдарламасы
Жас ғалымдар санының арта түсуі (29 жасқа дейінгі)
бойынша қызметкерлерді оқытудағы қажеттілігі
- Қазақстан Республикасындағы ғылыми кадрлардың
30-дан астам адамды құрайды. Ең көп сұранысқа
жасаруын анықтайтын оң факторлардың бірі. Егер
ие мамандықтар:
«Биология»,
«Микробиология»,
2013 жылы елімізде PhD докторы ғылыми дәрежесін
«Биотехнология»,
«Әлемдік
экономика»,
иеленген жастардың саны 27 адамды құраса, 2014
«Математикалық және компьютерлік
модельдеу»,
жылдың алғашқы жартысында олардың саны 47-ге
«Ақпараттық жүйелер»,
«Есептеу техникасы»,
жеткен.
«Өсімдіктерді қорғау және оның карантині»,
ҚР БҒМ тарапынан білім мен ғылымды
«Археология және этнология»,
«Саясаттану»,
ықпалдастыру арқылы магистратурада және
«Әлеуметтану» және т.б.
докторантурада мамандарды даярлаудың ғылыми
Әлеуметтік сауалнама 14-18 (65,9%) және 18-23 (56,5%)
жағына баса мән беріліп отыр. Әл-Фараби атындағы
жас аралығындағы респонденттердің жартысынан
Қаз ҰУ,
«Ғылым ордасы» ҒЗИ гуманитарлық,
көбі түрлі ғылыми ізденістерге тартылғанын
жаратылыстану
бағыттарында,
Қ.
Сәтпаев
(мектептегі ғылыми жобаларды әзірлеуге қатысады,
атындағы ҚазҰТУ, «Парасат» ҒЗИ, ҚазҰАУ, АШМ ҒЗИ,
ғылыми журналдарда мақала дайындайды, ғылыми
«Қазагроинновация» ҒЗИ, С. Сейфуллин атындағы
конференциялар мен форумдарда баяндама жасайды,
Қазақ агротехникалық университеті арнайы білім
ғылыми зерттеулерге қатысады) көрсетіп отыр. 14-18
беру бағдарламаларын әзірлеген. Осы жоба
(62,2%) және 19-23 (51,5%) жас аралығындағы Қазақстан
шеңберінде мемлекеттік тапсырыс есебінен
жастарының дені ғылым «қоғамды алға жылжытады,
докторантураға 100 орын, магистратураға 350 орын
адам өміріне оң өзгеріс әкеледі, ашық сұрақтарға
бөлінген.
жауап табады» деп есептейді. Бұл мәліметтер
2014 жылдың қыркүйек айынан бастап тұңғыш рет
қазақстандық жастардың ғылыммен айналысуға
«Ғылым ордасы» негізінде ҚР БҒМ ҒК-не қарасты
қызығушылығы жоғары екендігін көрсетеді.
ғылыми-зерттеу институттары мен әл-Фараби
Бүгінде мемлекеттік органдардың, білім беру
атындағы ҚазҰУ бірлесіп, магистратура және PhD
ұйымдары мен кәсіпкерліктің әлеуметтік әріптестігі
докторантура мамандарын даярлауға кірісті.
мемлекеттегі білім беру және ғылым кластерін
ҚР БҒМ ҒК-нің деректеріне сәйкес қазіргі таңда
жаңғыртудағы елеулі құбылысқа айналып отыр.
жобаға 35 жасқа дейінгі жас ғалымдарды міндетті
Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі жастарға білім
түрде қатыстыра отырып, жалақы қорының
30%
алуға және ғылыми қызметіне қолдау көрсету түрінде
есебімен ғылыми жобаларды жүзеге асыруда
байқалып, техникалық және кәсіби білім, жоғары және
жас ғалымдарды, докторанттарды тарту қолға
жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру кезеңдерінде
алынған. Жобалардың шығындары сметасында жас
жүзеге асырылады (4.9-сурет).
мамандардың тағылымдамалары және біліктілікті
Білім сапасының артуы, қазақстандық ғылымның
арттыру ескерілген
(жалпы соммадан 12-ден 20%-
даму қарқыны, оның ішінде жастардың белсенді
ға дейін). Қазақстандық ғалымдар қатысатын
қатысуы мемлекеттің және әлеуметтік жауапты
халықаралық ғылыми бағдарламалар да қолдау
бизнестің қаржылық қолдауын, тиімді құрылған
тауып отыр. Мәселен, бүгінгі таңда Қазақстандағы
білім мен ғылымның ықпалдасу жүйесін, қоғамның

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
46
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
дамуындағы қазіргі әлемдік үрдістерді ескеру сияқты
[Электронный ресурс]. - Режим доступа: education-
факторлар кешеніне тікелей байланысты болып
events.ru/2014/05/16/
отыр.
7. Инклюзивное образование в Казахстане
//
[Электронный ресурс]. - Режим доступа http://egov.
***
kz/wps/portal].
8. Новый Казахстан в новом мире. Послание
Тиісті жастағы жастар орта біліммен айтарлықтай
Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева
жоғары деңгейде қамтылған.
народу Казахстана. 28 февраля 2007 г. [Электронный
Қала/ауыл қимасында сапалы орта, қосымша,
ресурс]. - Режим доступа: akorda.kz.ru.page/
техникалық және кәсіптік, жоғары және жоғары оқу
9. Национальный доклад
«Молодежь Казахстана
орнынан кейінгі білімге қолжетімділікте теңсіздік
-2013»//Ж.К. Буканова, Ж.К. Каримова, Г.Т. Ильясова,
сақталып отыр.
Б.Б. Масатова и др. - Астана: НИЦ «Молодежь», 2013
Жылда мемлекеттік тапсырыстың, соның ішінде
оның техникалық мамандықтарға артуы мемлекеттің
үдемелі
индустриалды-инновациялық
дамуды
қамтамасыз ететін білікті мамандарды дайындауға
мүдделі екендігін көрсетеді.
Әлеуметтік зерттеулер нәтижесі бойынша жастар
көбіне ағылшын тілі бойынша сапалы және қолжетімді
дайындықтың қажет екендігін көрсеткен.
Ғылыми кадрларды дайындауға ерекше көңіл
бөлінуде, отандық жоғарғы оқу орындарында
жоғарыдан кейінгі білімге мемлекеттік тапсырыстар
артты,
«Болашақ» бағдарламасы
бойынша
магистратура және PhD докторантура бағдарламалары
шеңберінде оқу орындары көбейтілді. Оқушы
жастарды ғылыми қызметке тарту орта білім
сатысынан бастап жүйелі түрде жүзеге асырылады.
Мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігі, білім беру
жүйесі және ғылымның, бизнестің қарқынды дамып
келе жатқандығын атап өтуіміз керек.
Жастардың білім сапасына қанағаттануының жалпы
деңгейі жоғары, көрсеткіш 54 пайызды құрайды.
Қазақстан Жастардың әл-ауқат индексіне сәйкес
(Ұлттық онлайн-консультациялардың деректері
бойынша) «Білім» санаты бойынша ең жоғары бағаны
иеленіп, кіріс деңгейі салыстырмалы елдердің үздік
ондығына кіреді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР
ТІЗІМІ:
1. Статистический ежегодник
«Казахстан в
2013
году». [Электронный ресурс]. - Режим доступа: stat.
gov.kz/
2. Национальный доклад о состоянии и развитии
системы образования Республики Казахстан
А.Култуманова, Г. Кусиденова, Б.Кабатова и др.
-
Астана:НЦОСО, 2014 - С. 89.
3. Там же.
4. Стратегический план Министерства образования
и науки Республики Казахстан на
2014-2018 гг.//
[Электронный ресурс]. - Режим доступа: adilet.zan.kz/
rus/docs
5. О качестве и перспективах подготовки кадров в
системе технического и профессионального высшего
образования для отраслей экономики.
//Справка
МОН РК к парламентским слушаниям, Астана, 2014.
6. Карта академической мобильности Юнеско //

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

5-ТАРАУ
ЖАСТАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
48
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
Соңғы 2 жылда іске қосылған өңдеуші өңдірістер
5.1. ЖАСТАР ЖӘНЕ ЕҢБЕК НАРЫҒЫ
саны айтарлықтай болғанымен, өңдеуші өнеркәсіпте
Елдің әлеуметтік экономикалық дамуында жастарды
жұмыс істейтін жастардың саны 6 мың адамға кеміді.
жұмыспен қамту анықтаушы рөлге ие. Ол жастардың
Бұл,
біріншіден,
салада
ашылып жатқан
кәсіпорындарға
жастардың
қызығушылығы
қоғамға табысты ықпалдасуы тәрізді өте маңызды
байқалмайтынын; екіншіден, кәсіпорындардағы
қызметпен қатар барынша ауқымды міндеттерді
қарастырады. Олардың арасында қоғамның ұдайы
қысқартылған орындар ашылып жатқан жұмыс
өсуін қамтамасыз ету, экономиканың өнімділігін
орындарына қарағанда басым екендігін, үшіншіден,
арттыру, жалпы қоғамның өміршеңдігі негіздерін
еңбек шарттары, мансаптық өсу мүмкіндіктері, жалақы
көлемі жастардың талабына сәйкес келмейтіндігін
нығайту бар.
көрсетеді.
Экономикалық қызмет түрлері бойынша жастардың
жұмыспен қамтылу құрылымын
2010
жылмен
Тау-кен өндірісі және карьерлерді игеру саласында
салыстыра жүргізілген талдау келесі тұжырымдарға
аздаған қысқарту
(1,3 мың адам) орын алғаны
тоқталуға мүмкіндік береді (5.1-сурет).
байқалады, бұл
саланың тұрақтылығын және
өндірілетін шикізатқа сұраныстың бар екендігін
Кестеде көрсетілген салыстырмалы мәліметтер
дәлелдейді.
ауыл, орман және балық шаруашылығында жұмыс
істейтін жастар саны айтарлықтай төмендегенін
Құрылыс, ақпарат және байланыс, сақтандыру және
көрсетеді. Бұл үрдіс ауыл шаруашылығындағы
қаржылық қызмет салаларында өсім байқалады.
экономикалық өсім қарқынының азаюына және
Тұру және тамақтандыру бойынша қызмет көрсету
саласындағы өсім екі есе арта түсті. Жастардың 360
урбанизация үдерісінің күшейіп, халықтың қалаға
мыңнан астамы көтерме-бөлшек сауда және жөндеу
қоныс аударуына байланысты туындаған.
5.1-сурет
Экономикалық қызмет түрлері бойынша ҚР жұмыспен қамтылған жастар
(15-28 жас аралығындағы), мың адам
Экономикада жұмыспен
2010 жыл
2 180,4
қамтылғандар, барлығы:
2014 жылдың 2 тоқсаны
2 255,6
Сала атаулары:
2010
2014 ж.
жыл
2-тоқсаны
Ауыл, орман және балық шаруашылығы
718,6
562,9
Өнеркәсіп
209,6
211,0
Кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді игеру
47,9
46,6
Өңдеу өнеркәсібі
126,5
120,5
Жарықпен қамтамасыз ету , газ беру, бу және ауаны кондициялау
22,4
32,2
Сумен қамтамасыз ету; кәріз жүйесі,
12,8
11,8
қалдықтарды жинауға және бөлуге бақылау
Құрылыс
169,8
185,9
Көтерме және бөлшек сауда; көліктер мен мотоциклдерді жөндеу
360,2
363,7
Көлік және жинақтау
115,8
139,2
Тұру және тамақтану бойынша қызмет көрсету
28,8
57,6
Ақпарат және байланыс
30,1
43,8
Қаржы және сақтандыру қызметі
33,5
53,7
Жылжымайтын мүлікпен операциялар
39,4
31,3
Кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет
41,9
56,2
Әкімшілік және қосымша қызмет көрсету саласындағы қызмет
37,6
51,7
Мемлекеттік басқару және қорғаныс; міндетті әлеуметтік қамсыздандыру
94,7
114,5
Білім беру
173,4
195,2
Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер
61,5
90,1
Өнер, ойын-сауық және демалыс
25,2
36,7
Басқа қызмет түрлерінің ұсынылуы
34,8
60,5
Үй қызметшісін жалдайтын және өзі тұтынуға тауарлар
5,6
1,7
мен қызметтерді ұсынатын үй шаруашылығы қызметі
Аумақтан тысқары ұйымдар мен органдардың қызметі
0,2
-
Дереккөзі: ҚР ҰЭМ Статистика комитеті

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
49
5.2-сурет
5.3-сурет
Жастар еңбек нарығының
Жастар жұмыс/қосымша жұмыс
негізгі индикаторлары
істейді, %
2407,4
2365,0
Экономикалық белсенді халық,
мың адам
2266,6
Иә
2255,6
39,7%
60,3%
Жұмыспен қамтылған халық, мың адам
Жоқ
1534,6
1573,2
Жалдамалы жұмысшылар, мың адам
731,9
682,4
Жастардың леуметтік сауалнама н тижелері
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар, мың адам
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
140,9
109,4
Жұмыссыздар, мың адам
60,3% жұмыспен қамтылмаған немесе олар ішінара
жұмыспен қамтылған (5.3-сурет)
1550,2
1556,0
«Жоқ» (60,3%) деп жауап берген респонденттердің
Экономикалық белсенді емес халық,
арасында жалпы саны 1556 мың адамды құрайтын
мың адам
экономикалық белсенді емес тұрғындар бар
(5.2-сурет). Олардың қатарына ең алдымен білім
5,9
4,6
алудың түрлі формалары бойынша оқып жүрген
Жастар жұмыссыздығының деңгейі, %
жастар кіреді. Статистика комитетінің мәліметтеріне
сүйенсек,
2013 жылдың қорытындысына сәйкес
3,3
2,8
Қазақстан Республикасындағы
«білім алу
(күндізгі
Ұзақ мерзімді жұмыссыздық деңгейі, %
бөлім)» себебі бойынша 15-28 жас аралығындағы
экономикалық белсенді емес тұрғындар қатары
8,4
8,6
1380,4 мың адамды құраған. Екіншіден, жастардың
Қазақстан Республикасындағы 15-28 жас
еңбек нарығындағы көрсеткіштерге жынысқа тән
аралығындағы жастардың жалпы санынан
себептер ықпалын тигізеді: ерлер әскер қатарына
NEET-тің үлесі (%)
шақырылады, әйелдер ана атанып, дүниеге сәби
әкеледі. Үшіншіден, үй шаруашылығында еңбек
2013 жылдың 2 тоқсаны
Дереккөзі: ҚР ҰЭМ
ететіндер толық есепке алынбаған (ең алдымен, жеке
2014 жылдың 2 тоқсаны
Статистика комитеті
қосалқы шарушылықтар). Сонымен қатар жастарға
көші-қон белсенділігінің тұрақты көрсеткіштері тән.
қызметтерін көрсету саласында тұрақты түрде
15-28 жас аралығындағы жастар арасында өзін-
жұмыспен қамтылған.
өзі жұмыспен қамтығандардың санында төмендеу
Осылайша жастардың еңбек нарығына жүргізілген
үрдісі байқалғанымен, олардың жұмыспен қамтылған
талдау оң сандық көрсеткіштердің бар екендігін
халықтың арасындағы үлесі әлі де айтарлықтай
көрсетеді.
жоғары деңгейде сақталып,
30% құрап отыр. Ал
Дегенмен еңбек нарығындағы жастардың сапалық
дамыған мемлекеттерде көрсеткіш 2-3 есе төмен [1].
көрсеткіштері бойынша айтарлықтай мәселелер де
Статистика комитетінің мәліметтері бойынша өзін-
туындаған: жастар, оның ішінде жоғары және кәсіби
өзі жұмыспен қамтыған жастардың 70% жуығы ауыл
орта білімді өскелең ұрпақ ауыл шаруашылығы
жастарының үлесіне тиесілі. Жұмыспен қамтылған
немесе сауда іспетті біліктілікті көп қажет етпейтін
ауыл жастарының басым бөлігін өзін-өзі жұмыспен
салаларда жеке қызметпен айналысуда.
қамтығандар құрайды (469,8 мың адам немесе 2013
Статистика комитетінің 2014 жылғы 2-ші тоқсанның
жылдың қорытындылары бойынша
91%). Әдетте
қорытындысы бойынша ұсынған деректеріне
олар ауыл, орман және балық шаруашылықтарында,
сүйенсек,
2013
жылдың сәйкес мерзімімен
сонымен қатар бөлшек саудада еңбек етеді. Олардың
салыстырғанда жастардың еңбек нарығындағы
табыстары төмен және тұрақты емес.
негізгі индикаторлар аса үлкен өзгерістерге
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған ауыл жастарының
ұшырамаған (5.2-сурет).
сапалық құрамына жүргізілген талдау олардың дені
Әлеуметтік сауалнама нәтижелеріне назар
біліктілігі төмен жұмысқа бағдарланғанын көрсетеді.
аударсақ, 14-29 жас аралығындағы респонденттердің
Ал дамыған мемлекеттерде бұл көрсеткіштер жоғары

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
50
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
5.4-сурет
Қазақстан Республикасындағы жалпы және жастар жұмыссыздығының деңгейі (%)
Жастар арасындағы жұмыссыздық (%)
16,6
Жалпы жұмыссыздық деңгейі (%)
14,7
12,7
12,6
Дереккөзі: ҚР ҰЭМ Статистика комитеті
11,9
11,5
9,7
8,4
8,5
10,4
9,3
8,8
6,6
8,4
6,1
8,1
7,8
5,4
5,5
7,3
5,1
6,6
6,6
5,8
5,4
5,3
5,2
4,6
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014 2 тоқ.
білікті еңбек үлесінің анағұрлым басымдығымен
жылы басталған жаһандық экономикалық дағдарысқа
сипатталады. Мемлекет тарапынан ауылды қолдау
тән сипаттардың біріне айналып отыр.
жылы,
«Агробизнес-2020» бағдарламасы бойынша
2013 жылы дамыған экономикалардағы жастар
шаралар аясында мемлекеттік бюджеттен қомақты
жұмыссыздығының деңгейі
18,2%-ға жеткен. Әл-
көлемде қаржы бөлу арқылы ауыл шаруашылығын
ауқаты қашанда жоғары көрінген Еуропаның Греция,
жандандыруға және реформалауға талпыныс
Испания сияқты жекелеген елдерінде жастар
жасалуда. Ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған
арасындағы жұмыссыздық деңгейі 50 пайыздан асып
нақты мақсаттардың басым бөлігіне қол жеткізілсе,
кетті [2].
бұл жастарды жұмыспен қамтудың және жалпы еңбек
Қазақстанның еңбек нарығында жастардың
нарығының ұзақ мерзімге тұрақтануына септігін
жұмыспен қамту және жастар жұмыссыздығы
тигізер еді.
көрсеткіштері, Джини коэффициенті бойынша
2014 жылы әлемдегі жұмыссыз жастар саны 2007
мемлекетаралық
қимада
тұрақты
жағдай
жылмен салыстырғанда
4,1 млн. адамға көбейіп,
қалыптасқан [3].
73,6 млн. адамға жетті. Сарапшылардың болжамына
Негізінен
елімізде
жалпы және жастар
сәйкес бұл көрсеткіш
2018 жылға дейін артудың
жұмыссыздығы деңгейі төмендегені байқалады. 2014
жолына түспек. Жұмыспен қамтылмаған жастардың
жылдың 2-ші тоқсанындағы жағдай бойынша жастар
көбі әдетте Африка және Таяу Шығыс елдерінде
жұмыссыздығы 4,6% құрады (5.4-сурет).
тұрады. Сонымен қатар дамыған мемлекеттерде
Алайда жастардың оқуды тәмамдаған алғашқы
жұмыспен қамтылмаған жастар санының көбеюі 2008 жылы жұмысқа орналасуы маңызды мәселе болып
5.5-сурет
ЖОО және колледж түлектерінің оқуды бітірген жылы жұмысқа орналасуы
ТжКБ орындарының күндізгі бөлімдегі барлық түлектер 130 149 адам (100%)
Жұмысқа
ЖОО түскендер
ТжКБ
Әскер қатарына
ҚР кетіп
Жұмыспен
орналасқан
саны
қамтылмағандар
түскендер
шақырылғандар
қалғандар
89 148 адам
14 039 адам
1 194 адам
3 413 адам
1 218 адам
21 136 адам
68,5%
10,8%
16,2%
0,9%
2,6%
0,9%
ЖОО-ның барлық түлектері 178 571 адам (100%)
Қазақстаннан
Жұмысқа
Магистратурада
Әскерге
Жұмыспен
кетіп қалғандар және
орналасқандар
оқуын жалғастырды
шақырылғандар
қамтылмағандар
жүктілік демалысында
123 793 адам
16 148 адам
987 адам
34 754 адам
2 889 адам
69,3%
0,6%
19,5%
9%
1,6%
Дереккөзі: ҚР БҒМ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
51
қалып отыр. Бұл өз кезегінде жастардың арасындағы
жалпы жұмыссыздық деңгейіне ықпал етеді.
5.7-сурет
2011-2014 жылдары 21 мың колледждің түлегі, жоғары
оқу орындарының 35 мың түлегі жұмысқа тұра алмаған
Қазақстандағы кәсіби салалар
(5.5-сурет). Бұл ретте еңбек нарығына мониторинг
бойынша бос орындар құрылымы,
жасау әдістерін жетілдіру және мамандарды даярлау
топ - 10 (бос орындардың жалпы
сапасын арттыру мәселелері өзекті болып отыр.
Жыл сайын
300 мыңнан астам қазақстандық
санынан, %)
еліміздегі ЖОО мен колледждердегі оқуларын
тәмамдайды. Олардың 79% қолына дипломын алған
20,0
19,4
алғашқы жылда өз мамандығы бойынша жұмысқа
Сауда
орналасады.
9,5
Жылда шамамен 92 мың мектеп түлектері
мен
7,5
IT, интернет, телекоммуникация
6,2
7,2
5.6-сурет
Әкімшілік қызметкерлер
6,5
7,0
Өңірлік қимадағы Қазақстан
Бухгалтерия, кәсіпорындар қаржысы
6,0
жастарының еңбек әлеуеті
6,5
Маркетинг, жарнама, PR
5,6
1453
3666
10724
15843
6,2
Алматы қаласы
Құрылыс, жылжымайтын мүлік
5,1
2164
3080
7012
12256
5,2
Оңтүстік Қазақстан облысы
Көлік, логистика
2,5
1410
3314
3476
8200
5,1
Қарағанды облысы
Туризм, қонақ үйлер, мейрамханалар
4,4
2428
3493
376
6297
4,9
Шығыс Қазақстан облысы
Банктер, инвестициялар, лизинг
7,1
1112
2471
2221
5804
4,9
Жамбыл облысы
Өндіріс
2121
2579
524
5224
2013 жылдың 3-тоқсаны
Алматы облысы
Дереккөзі:
2014 жылдың 3-тоқсаны
Forbes.kz
1455
2128
1577
5160
Қостанай облысы
1998
1824
1008
4830
колледж және ЖОО оқудан шығарылғандар біліксіз
Ақтөбе облысы
қалады, бұл жастар арасындағы жұмыссыздық пен
қылмыс деңгейінің артуына әкеліп соқтыруы ықтимал
400
1796
2636
4832
[4].
Астана қаласы
Өңірлік
қимада жылда біліксіз қалатын
1103
1840
1160
4103
жастардың
басым
бөлігін
алматылықтар
Батыс Қазақстан облысы
(15843),
оңтүстікқазақстандықтар
(12256)
және
1269
1120
1592
3981
қарағандылықтар (8200) құрайды (5.6-сурет). Халық
Қызылорда облысы
арасында діни белсенділіктің артуы және оңтүстік
1967
753
792
3512
өңірлерде жұмыспен қамтылмаған жастар санының
Атырау облысы
көбеюі жағдайында жас буынның дәстүрлі емес
экстремистік бағыттағы діни ұйымдарға тартылу
579
1990
724
3293
Павлодар облысы
қауіпі туындайды.
Жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейін
605
1535
944
3084
төмендету үшін мемлекеттік органдар тарапынан
Ақмола облысы
түлектердің жұмысқа орналасуына жүйелі түрде
1075
1067
452
2594
бақылау, дуальді білім беру жүйесін дамыту және
Маңғыстау облысы
мамандарды еңбек нарығының қажеттілігіне сәйкес
510
1445
394
2349
даярлау қажет.
Солтүстік Қазақстан облысы
Forbes.kz-та көрсетілгендей, Хедхантер (HeadHunter)
компаниясының зерттеу қызметі 2014 жылдың 3-ші
Мектеп түлектері
тоқсанында Қазақстанның еңбек нарығындағы бос
ТжКБ - дан шығып қалғандар
Дереккөзі:
орындарға талдау жүргізіп, ең көп сұранысқа ие
ЖОО - дан шығып қалғандар
ҚР БҒМ
мамандықтарды анықтаған (5.7-сурет).

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
52
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
Қазіргі уақытта еңбек нарығында жұмыс берушілер
және «Шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің
арасында «сату менеджері» үлкен сұранысқа ие болып
лизингтік келісімдерін қаржыландыру бағдарламасы»
отыр. Біріншіден, бұл сауда нарығының әлі де кеңейе
қарастырылған.
түсетініне, екіншіден, осы саладағы мамандардың
Жоғарыда аталған бағдарламалармен қатар
тұрақсыздығы жоғары екендігіне байланысты орын
Қазақстанның даму Банкі, технопарктер мен
алған. Бұл салаға еңбек жолының бастапқы кезеңінде
бизнес-инкубаторлардың құрылуын қолдайтын
өз мамандығы бойынша жұмыс таба алмаған жоғарғы
Технологиялық даму жөніндегі ұлттық агенттікті,
оқу орындары мен колледж түлектерінің көпшілігі
«КазАгроҚаржы»
АҚ,
«Ауылшаруашылығын
жұмысқа орналасады.
қаржылай қолдау қоры» АҚ, «KaznexInvest» Экспорт
Бүгінгі таңда ҚР БҒМ даярлық бағыттары бойынша
және инвестициялар бойынша ұлттық агенттігін,
білім беру саясатына кейін түзету енгізу үшін еңбек
Қазақстандық индустрияны дамыту институтын жастар
нарығындағы үрдістерді зерделеу мақсатында
кәсіпкерлігін қолдаудың тиімді тетіктері қатарына
түлектердің жұмысқа орналасуын анықтайтын жаңа
жатқызуға болады.
тетіктерді әзірлеуде.
Халықаралық бағдарламалар қатарында Еуропалық
қайта құру және даму банкін, сонымен қатар
Германиядағы
«SES» аға сарапшылар қызметін,
5.2. ЖАСТАР КӘСІПКЕРЛІГІ
АҚШ-тағы
«SABIT» арнайы Америкалық Іскерлік
Тағылымдама Бағдарламасын атап өтуге болады.
Қазақстандағы шағын және орта бизнесті (бұдан әрі
Алайда көрсетілетін қолдау көбіне шашыраңқы
- ШОБ) дамытудың басым бағыттарының бірі - жастар
және тиімсіз, ШОБ арасында жұмыс істемейтін
кәсіпкерлігі. Қазіргі уақытта жастар кәсіпкерлігін
субъектілердің үлесі жоғары, шағын фирмалар
қолдауға бағытталған көптеген бағдарламалар бар.
мен жеке кәсіпкерлердің өнімділігі төмен. Жалпы
Жас кәсіпкерлерге
«Бизнестің жол картасы-2020»
жұмыспен қамтуда өңірлік ШОБ-тың үлесі бұрынғыдай
бағдарламасы қол ұшын созады, оның аясында
әлі де төмен.
«Бизнес-Кеңесші» жобасы әзірленген болатын. Бұл
Орын алған мәселелерге қарамастан, жыл сайын
жоба ісін жаңа бастаған кәсіпкерлерге қаржылай
жастар арасында кәсіпкерлік мамандығына деген
емес қолдау көрсетудің тетігі болып табылады.
қызығушылық артудың жолына түскенін әлеуметтік
Сонымен қатар «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры»
зерттеулердің нәтижесі көрсетіп отыр (5.8-сурет).
АҚ тарапынан салаға бет бұрған жастарды демеудің
Кәсіпкерлердің ұлттық палатасы өзін-өзі жұмыспен
«Даму-Көмек»,
«Кәсіпкерлікті қолдау орталығы»
қамтығандарды шағын және орта кәсіпкерлікке
тартуды міндеттерінің бірі деп есептейді. Оны жүзеге
асыру үшін еліміздің барлық өңірлерінде, аудан
5.8-сурет
орталықтарында, ауылдық деңгейде кәсіпкерлікпен
айналысуға ниет білдіретін, бірақ оны бастаудың
Жастардың кәсіпкерлікпен
жолын білмейтін адамдарға арналған кәсіпкерлік
мектептерді ашу жоспарланып отыр [5].
айналысуға көзқарасы, %
«Бәйтерек» ұлттық басқару холдингі мен «Даму»
кәсіпкерлікті дамыту қорының бастамасымен
жергілікті
жерлерде
кәсіпкерлерге
қызмет
6,1%
көрсететін орталықтар ашылуда. Кәсіпкерлерге
арналған мемлекеттік көмектің барлық түрлері осы
20,1%
орталықтарда үйлестірілмек, олар бірінші кезекте
ақпараттың, инвестицияның, білімнің және дағдының
41,3%
жетіспеушілігіне байланысты жастарды кәсіпкерлікке
тарту мәселелерін шешуге мүмкіндік береді.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің 2014 жылғы «Нұрлы
жол - болашаққа бастар жол» Жолдауында: «Шағын
31,7%
және орта бизнесті экономикалық өсімнің драйвері
ретінде дамыту және оның үлесін 2050 жылға қарай
ІЖӨ-нің
50 пайызына ұлғайту бойынша жұмысты
жалғастырған жөн. Сондықтан шағын және орта
Кәсіпкерлік қызметпен айналысқым келеді,
бизнес үшін
2015-2017 жылдары жалпы сомасы
бірақ оған қаржылай мүмкіндігім жоқ
155 миллиард теңге несие желілерін Азия даму
Кәсіпкерлік қызметпен айналысқым келеді,
банкі, Еуропалық қайта құру және даму банкі,
бірақ оның жолын білмеймін
Дүниежүзілік банк есебінен тиімді пайдалану қажет»
Кәсіпкерлікті жүргізу қабілетім жоқ
- деп атап өтті [6].
Жауап беруге қиналамын
Елбасының тапсырмасымен шағын және орта
бизнесті, сонымен қатар ірі кәсіпкерлікті дамыту
Жастардың леуметтік сауалнама н тижелері
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
мақсатында жеңілдетілген несиелендіруге қосымша
100 млрд. тенге бөлінеді. Несиелеудің қаржылық және

 

 

 

 

 

 

 

содержание      ..     1      2      3      4      ..

 

 

 

 

источники информации - http://www.akorda.kz/ru