Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2014» - часть 2

 

  Главная      Учебники - Разные     Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2014»

 

поиск по сайту            правообладателям  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

содержание      ..      1      2      3      ..

 

 

Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2014» - часть 2

 

 

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
19
2020» бағдарламалары және «Дипломмен -ауылға!»
2.1. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ
жобасын орындау бойынша комиссиялар құрылды.
МЕМЛЕКЕТТІК ЖАСТАР САЯСАТЫНЫҢ
Мемлекеттік жастар саясаты институттары дамып
НЕГІЗГІ ТЕНДЕНЦИЯЛАРЫ
келеді. Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарда және ұлттық
компанияларда жастармен жұмыс күшейтілген.
2014 жылы бүгінгі мемлекеттік жастар саясатының
2014 жылы
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-да Жастар ісі
мәнін анықтаған Қазақстан Республикасының
жөніндегі кеңес құрылды. Жастар ісі жөніндегі кеңестің
Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Жас Отан» жастар
жұмыс орнындағы мүдделерін қорғайтын жастар
қанатының II съезінде берілген тапсырмаларын,
бөлімшелерінің төрағалары анықталды. Қазіргі таңда
"Қазақстан
2020: болашаққа жол" Қазақстан
жастар кеңестері «ҚМГ» Барлау Өндіру» АҚ, «Атырау
Республикасы мемлекеттік жастар саясатының 2020
мұнай өңдеу зауыты» ЖШС, «Павлодар мұнай-химия
жылға дейінгі тұжырымдамасының қағидаларын
зауыты» ЖШС, «ҚазТрансГаз» АҚ қызмет етеді. Жастар
жүзеге асыру жалғасуда.
[1].
Ұлттық мүддені,
кеңестерін құру жұмысы басқа да еншілес ұйымдарда
аймақтық жастар саясатының ерекшеліктерін және
қолға алынған.
халықаралық тәжірибені ескере отырып, жастармен
2013 жылдан бері «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ,
жұмыс жүргізудің неғұрлым тиімді әдістері мен
«КЕGОС» АҚ,
«Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ,
жолдары қарастырылуда.
«Қазпочта» АҚ тәрізді ірі ұйымдарда жастар ісі
Жастар саясатында басқарудың вертикалі
бойынша кеңестер жұмыс істейді.
күшейтілуде. Қазақстан Республикасының Президенті
«Самұрық
- Энерго» АҚ компаниялар тобында
жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңес
жалпы саны 4 537 адамға жететін 12 жастар ұйымы
мүшелерінің құрамы жаңартылды.
2012 жылдан
құрылды. 2013 жылмен салыстырғанда ондағы жастар
бастап көшпелі отырыстар тәжірибеге енгізілді. 2014
саны 213 адамға көбейген.
жылы Кеңес жұмысының негізгі назары «Дипломмен
«Қазақтелеком» АҚ-да үш жылдан бері
- ауылға!»,
«Жасыл ел»,
«Жастар тәжірибесі»
«Жастелеком» жастар ұйымы қызмет етеді, оның
жобаларының жүзеге асырылуына, жастарды
өңірлік топтары
«Қазақтелеком» АҚ-ның әр
жұмыспен қамту шараларына аударылды.
филиалында құрылған.
Негізінен кеңестер әр тоқсан сайын бас қосып,
Ірі компаниялардағы Жастар ісі бойынша кеңестер
мемлекеттік жастар саясатының өзекті мәселелері мен
жұмысының негізгі бағыттары басымдықтарды
олардың өңірлерде орындалу барысын талқылайды.
анықтау, жас жұмысшыларға қатысты кешенді саясатты
Президенттің тапсырмасы бойынша облыстардағы
қалыптастыру және іске асыру, біліктілікті арттыру,
және Астана мен Алматы қалаларындағы жастар
кәсіби деңгейді және мансабын өсіру мәселелері
саясаты жөніндегі кеңестерді әкімдер басқарады.
бойынша қолғабыс ету, әлеуметтік маңызы бар
Олардың құрамына жастар ұйымдарының басшылары
шараларға қатысу және т.б. болып табылады.
кіреді. Бұл әдіс-тәсілдер жастар мәселелеріне
2014
жылы жастар ресурстық орталықтары
бетбұрысты күшейтіп, оларды шешуге қоғам мүшелері
(бұдан әрі - ЖРО) белсенді түрде дами бастады. Егер
мен жастардың белсенді атсалысуына жол ашады.
2013 жылы республикада 125 ЖРО болса, 2014 жылы
Солтүстік Қазақстан облысында
2014 жылдың
олардың саны 198 жетті. 2014 жылы ЖРО қызметін
бірінші жартысында жастар саясаты бойынша
қамтамасыз ету үшін жергілікті және республикалық
әртүрлі деңгейдегі
31 отырыс өткізіліп, облыс
бюджеттен 2 млрд. 235 млн. теңге бөлінді.
жастарының мәселелеріне қатысты
100-ден астам
ЖРО қызметі жастардың өзін-өзі дамытуына
сұрақ қарастырылған. 2013 жылы Оңтүстік Қазақстан
және әлеуметтенуіне жағдай жасауға бағытталған.
облысындағы облыс, қала, аудан әкімдерінің
Мемлекет пен жастар арасындағы байланыс көпіріне
жанындағы жастар ісі бойынша кеңестер 52 отырыс
айналған ЖРО-ға өңірдегі жастарды дамытудың
ұйымдастырса, 2014 жылдың басынан бері 32 отырыс
тұжырымдық сипатын әзірлеу, жобалық қызметті
өткізілген. Шығыс Қазақстан облысында 2014 жылы
жүзеге асыру, облыстағы жастар саясатының
облыстық кеңестің құрамы жаңартылып, оған енді 6
бағыттарын өзектендіру бойынша үлкен міндеттер
топ құрамында әртүрлі бағыттарда жұмыс істейтін 34
жүктелген.
адам кіреді.
Талдау көрсеткендей, өскелең ұрпақ мемлекеттік
Кеңестердің күн тәртібі өңірдің ерекшеліктерімен
жастар саясатының институттары жүйесіндегі жаңа
сипатталады. Мәселен, 2014 жылы Астананың қалалық
құрылым
- жастар ресурстық орталықтарының
кеңесі еріктілер қозғалысын дамытуды және оларды
жұмысына оң баға береді (2.1-сурет). Сауалнамаға
«Экспо-2017» халықаралық көрмесінің дайындығына
қатысқан жастардың басым бөлігі әртүрлі бағыттар
тарту
мәселелерін қарастырды. Алматының
бойынша ЖРО-ның жұмысын нәтижелі деп бағалайды.
қалалық кеңесі ЖОО оқушыларының өндірістік
Мәселен, ЖРО ұйымдастыру-тәжірибелік жұмысын
тәжірибені қала кәсіпорындарында өтуі және
- 62,3%, ақпараттандыру-түсіндіру жұмысын - 61,8%,
кәсіби тәлімгер қағидасын жаңғыртуды көздейтін
патриоттық тәрбие бойынша жұмысын
-
60,5%,
жұмыс берушілермен арадағы меморандумдарға
әдістемелік әдебиетпен қамтамасыз ету жұмысын -
қол қою бойынша жұмысты жалғастыру туралы
60,2% тиімді деп есептейді.
шешім қабылдады. Оңтүстік Қазақстан облысында
Алайда ЖРО-ның әлеуеті әлі де сарқылған жоқ.
«Қолжетімді баспана
-
2020»,
«Жұмыспен қамту
-
Олардың жұмысында бірқатар қиындықтар кездесуде

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
20
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
2.1-сурет
2.2-сурет
Жас респонденттердің ЖРО
Жас респонденттердің жастар
жұмысының тиімділігіне
саясатындағы институттар туралы
көзқарасы, %
хабардар болуы, %
Тиімді
Тиімсіз
Қатыстым
Жауап беруге қиналамын
Естідім, бірақ қатыспадым
Білмеймін/естіген жоқпын
60,2
Әдістемелік әдебиетпен
Жауап беруге қиналамын
27,4
қамтамасыз ету (брошюралар,
12,4
кітаптар, оқу құралдары және т.б.)
3,7
54
40,7
1,6
61,8
Ақпараттық-түсіндіру жұмысы
25,5
(БАҚ-ғы басылымдар,
12,7
жастармен кездесулер,
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым
ақпараттық шаралар және т.б.)
министрлігінің Жастар саясаты департаменті
62,3
Ұйымдастыру-тәжірибе жұмысы
(акциялар, семинарлар,
3,2
53,6
41,4
1,8
2,9
45,5
48,9
2,7
24,7
13
дөңгелек үстелдер,
флэшмобтар және т.б.)
Қазақстан Республикасы
Облыстық жастар
Президентінің
саясаты мәселелері
57,8
Жастардың мақсатты
жанындағы Жастар
басқармалары
28,3
топтарымен жұмыс (ауыл,
саясаты жөніндегі кеңес
13,9
жұмыссыз, маргиналды,
жұмысшы, студенттік және т.б.)
2,8
48,5
46,1
2,6
3,6
45,1
48,5
2,8
59,8
Консультациялық қызметтер
26,8
(баспана, жұмысқа тұру,
13,4
жас отбасыларға қолдау
Облыстық әкімдіктер
Жастар ресурстық
көрсету мәселелері және т.б.)
жанындағы жастар
орталығы
ісі жөніндегі кеңес
60,5
Патриоттық тәрбиеге
25,8
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері
13,7
бағытталған жұмыс
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
Жастармен бейресми
51,4
кездесулер (базарлардағы,
қамтылғанын көрсетеді.
32,9
15,7
жатақханалардағы, құрылыс
Орталық мемлекеттік органдар тарапынан
алаңдарындағы әңгімелесу
мемлекеттік жастар саясатын жүйелі түрде іске асыру
және т.б.)
күшейгені байқалады.
Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері
әлеуметтік қорғау министрлігінің (қазір ҚР Денсаулық
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
сақтау және әлеуметтік даму министрлігі) ресми
мәліметтеріне сүйенсек,
2014 жылдың бірінші
(мамандардың тұрақтамауы, жалақының төмендігі,
жартыжылдығында
«Жұмыспен қамту
-
2020
өңірдегі жастардың мұқтаждығын нақты айқындай
жол картасы» бағдарламасы аясында жастар
алмау, кәсіби деңгейдің аздығы және т.б.).
тәжірибесінен
8275 адам өткен, олардың
5052-сі
Әлеуметтік сауалнама нәтижелері көрсеткендей,
жұмысқа орналасты.
«Жастардың еңбек биржасы»
жастарда мемлекеттің жастар саясаты институттары
порталына 18 404 жас өтініш жолдаған.
туралы жалпы түсінік бар (2.2-сурет), алайда олардың
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау
жұмысына атсалысатындардың қатары болмашы.
министрлігінің
(қазір ҚР Денсаулық сақтау және
Облыстық және Астана мен Алматы қалалары
әлеуметтік даму министрлігі) ресми мәліметтері
әкімдіктері жанындағы жастар ісі жөніндегі кеңестердің
бойынша жастармен жұмыс барысында заманауи
жұмысына жастардың 2,8% қатысса, облыстық жастар
байланыс құралдарының мүмкіндіктеріне иек
саясаты мәселелері жөніндегі басқармаларда 2,9%,
артылады. «Русское» радио, ХитТВ арқылы жастарды
жастар ресурстық орталықтарында
3,6% құрайды.
психоәлеуметтік тұрғыда демейтін аудиороликтер,
Бұл жастар саясаты институттарында жастардың аз
бейнероликтер кеңінен насихатталады екен.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
21
жарыққа шығарылады.
2.3-сурет
2014 жылдың бірінші жартыжылдығында Қазақстан
Республикасы Қорғаныс министрлігі (бұдан әрі - ҚР
Жастар саясаты саласындағы
ҚМ) 60-тан астам әскери бөлім мен 2600 білім беру
ұйымдарында кешенді әскери-патриоттық іс-шаралар
мемлекеттік бағдарламалар
ұйымдастырды, оған қамтылған жастардың саны
және басқа бағдарламалар жайлы
74
мыңнан асып жығылады.
2013
жылмен
жастардың хабардар болуы, %
салыстырғанда әскери-патриоттық және қамқорлық
жұмыстарының назарына алынған оқу орындарының
Қатыстым
саны
23% артқан. Мемлекет басшысының
2013
Естідім, бірақ қатыспадым
жылдың сәуірінде Қазақстан халқы Ассамблеясының
Білмеймін/ естімедім
ХХ сессиясында берілген тапсырмасын орындау
Жауап беруге қиналамын
мақсатында ҚМ жастарға патриоттық тәрбие беру
орталықтарын құру жұмыстарын қолға алған.
Қазақстан Республикасының Дін істері агенттігі
(қазір
- ҚР мәдениет және спорт министрлігі)
2,6
1,6
діни мәселелер бойынша ақпараттық-түсіндіру
жұмыстарын қолға алған. Діни экстремизмнің алдын
алу және халықтың діни сауаттылығын арттыру үшін
барлық өңірлерде 700-ден астам ақпараттық-насихат
топтары (бұдан әрі - АНТ) қызмет етеді. 2014 жылдың
бірінші жартыжылдығында өңірлік АНТ 402201 адамды
Білім беруді дамытудың
Саламатты
қамтыған 5635 шара ұйымдастырған.
2011-2020 жж. арналған
Қазақстан
Мемлекеттік органдардың тарапынан жастардың
мемлекеттік бағдарламасы
2011-2015 жж.
мәселелерін
шешуге бағытталған шаралар
өткізілгенімен, әлеуметтік сауалнама қазақстандық
жастардың қолға алынған мемлекеттік және салалық
бағдарламалар жайлы хабары әлі де аз екенін
көрсетті
(2.3-сурет). Аталмыш бағдарламаларды
1,6
1,3
жүзеге асыруға атсалысқан жастардың үлесі төмен
екені байқалады (2,6%-дан 7,6% дейін). Біріншіден,
бұл мәліметтер мемлекеттік органдардың жастар
арасында жүргізілетін ақпараттандыру мен түсіндіру
жұмыстарының жеткіліксіздігін көрсетсе, екіншіден
Бизнестің
Жұмыспен қамту жол
жастар арасындағы әлеуметтік бойкүйездіктің бір
жол картасы - 2020
картасы - 2020
көрінісіне айналған.
Мемлекет басшысы барлық министрліктердің
стратегиялық жоспарларына және өңірлердің,
Астана мен Алматы қалаларының аумақтарды
2,2
1,3
дамыту бағдарламаларына жастармен жұмыс
индикаторларын енгізуді маңызды тапсырмалардың
бірі ретінде атап көрсетті. Бұл жұмыс 2014 жылдың
алғашқы жартысында белсенді түрде жүргізілді.
Жастармен жұмыс жүргізудің индикаторларын
анықтау және оны орталық және жергілікті
Моноқалаларды дамыту
Қолжетімді
мемлекеттік
органдардың
стратегиялық
бағдарламасы
баспана - 2020
жоспарларына енгізу үшін ҚР Білім және ғылым
министрінің
2014
жылдың
6
ақпанындағы
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері
бұйрығымен ведомствоаралық жұмыс тобы құрылды.
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
Он алты жергілікті және жеті орталық мемлекеттік
органдармен келісілген индикаторлар/көрсеткіштер
Сонымен қатар www.youtube.com сайтына салауатты
тізімі жасалды.
өмір салтын дәріптейтін роликтер де жүктелген.
Жастардың
дамуын
сипаттайтын
кейбір
Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
индикаторлар мен көрсеткіштер аумақтарды
(қазір - ҚР Мәдениет және спорт министрлігі) жыл
дамытудың
2011-2015 жылдарға арналған өңірлік
сайын жастарға арналған 300-ден астам әлеуметтік-
бағдарламаларына енгізілген. Соның ішінде «14-29
саяси, тарихи, танымдық, ғылыми-көпшілік сипаттағы
жас аралығындағы тұрғындардың мемлекеттік жастар
әдебиеттерді
жарыққа шығарады. Дарынды
саясатына қанағаттануы» деген индикатор бөліп
жастарды қолдау мақсатында
«Жас толқын»
көрсетілген. Көрсеткіш Қостанай облысында - 81,9%,
топтамасы бойынша кем дегенде жиырма кітап
Батыс Қазақстанда - 78,9%, Ақмола облысында - 43%

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
22
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
аралығында ауытқиды. Басқа индикаторлар да бар.
қарастырылған бюджеттік қаражаттың біртіндеп
Мәселен, Солтүстік Қазақстан облысында
«жастар
ұлғаюымен сипатталады (2.4-сурет). 2014 жылы өңірлік
ортасындағы әлеуметтік оптимиз деңгейі»
(63%),
деңгейде мемлекеттік жастар саясатын жүзеге асыру
Қарағанды өңірінде - «жастардың өз құқықтары мен
мақсатында 4 млрд. теңгеден астам қаражат бөлінді.
кепілдіктерін жүзеге асыруға жасалған жағдаймен
қанағаттану деңгейі» (61,5%), «жастардың патриоттық
деңгейі» (76%) қолданылады.
2.5-сурет
2014 жылы
«Мемлекеттік жастар саясатының
Мемлекеттік әлеуметтік
тиімділігін бағалау: аймақтық аспект» тақырыбында
өңірлік семинар-тренингтер өткізілді. Онда жастар
тапсырысты жүзеге асыруға
саясаты бойынша индикаторларды анықтау және
арналған қаржыландыру көлемі
қолданысқа енгізу мәселелері талқыға салынды.
туралы мәліметтер
Аумақтарды дамыту бағдарламаларына және
(өңірлер қимасында), мың теңге
мемлекеттік органдардың стратегиялық жұмыс
27391
2013 жыл
жоспарларына жастарға қатысты индикаторлар
14593
2014 жыл
енгізіледі деп күтілуде, бұл өз кезегінде мемлекеттік
Ақмола облысы
жастар саясатын жүзеге асыруға жаңа серпіліс бермек.
111287
Саладағы қазіргі жағдай өңірлік деңгейде
27200
мемлекеттік жастар саясатын іске асыруға
Ақтөбе облысы
10000
30000
2.4-сурет
Алматы облысы
60000
МЖС жүзеге асыруға қарастырылған
68000
қаржыландыру, оның ішінде мемлекеттік
Атырау облысы
әлеуметтік тапсырыс көлемі туралы
77800
мәліметтер (өңірлер қимасында), мың теңге
93300
Батыс Қазақстан облысы
Дереккөзі: ҚР БҒМ
2013 жыл
54300
2014 жыл
60800
Жамбыл облысы
Облыс әкімдігі:
66180
Ақмола облысы
85850
79723
121687
Қарағанды облысы
Ақтөбе облысы
160460
197300
34943
209304
42231
Алматы облысы
303825
Қостанай облысы
537280
Атырау облысы
74905
352655
100061
113818
Батыс Қазақстан облысы
Қызылорда облысы
130212
349466
35000
Жамбыл облысы
390300
40787
343600
Маңғыстау облысы
Қарағанды облысы
297500
103828
135561
Қостанай облысы
173933
131720
Оңтүстік Қазақстан облысы
199271
Қызылорда облысы
307472
111202
182480
Маңғыстау облысы
74546
214916
Павлодар облысы
253800
Оңтүстік Қазақстан облысы
241656
35414
300776
33215
Павлодар облысы
266901
Солтүстік Қазақстан облысы
71692
Солтүстік Қазақстан облысы
10595
113922
22985
215680
Шығыс Қазақстан облысы
Шығыс Қазақстан облысы
223261
63000
Алматы қаласы
162105
180000
98800
Астана қаласы
Астана қаласы
318000
588458
Дереккөзі: ҚР БҒМ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
23
Бұл 2013 жылмен салыстырғанда 460 млн. теңгеге
тетіктерінің бірі.
артық.
Жүргізілген сараптама өңірлік қимада мемлекеттік
Алайда Қарағанды, Атырау, Павлодар, Оңтүстік
әлеуметтік тапсырысты орындауға бюджеттік
Қазақстан облыстарының әкімдіктерімен жастар
қаражатты үлестіруде айырмашылықтар елеулі
саясатын қаражыландыру деңгейін төмендету
екенін көрсетіп отыр (2.5-сурет). Жалпы ел бойынша
қарастырылған. Өткен жылмен салыстырғанда 2014
қаржыландыру деңгейі біршама ұлғайғаны
жылы Астана қаласының әкімдігі екі есеге жуық
байқалған: 2014 жылы - 917 961 000 теңге, 2013 жылы -
(270 млн. теңгеден астам), Қызылорда облысында
875 844 300 теңге (көбейтілу деңгейі 40 млн. теңгеден
100 млн. теңгеден астам, Алматы облысында 100 млн.
асады), ал Ақмола, Ақтөбе, Павлодар облыстарында
теңгеге жуық көлемде қаржыландыру ұлғайтылды.
азайғандығы байқалады, әсіресе Ақтөбе облысында
Қаржыландыру бойынша мәліметтер жергілікті
3 есе төмендеген. Алматы қаласының 2013-2014 жылғы
атқарушы органдардың жастар мәселесіне әлі де
бюджетінде мемлекеттік әлеуметтік тапсырысқа
жете көңіл аудармайтынын және мемлекеттік жастар
қаржы мүлде қарастырылмаған.
саясатын жүзеге асыру мәселелері бойынша ортақ
Әрине, қазіргі таңда мемлекеттік әлеуметтік
түсініктің жоқтығын көрсетеді.
тапсырыс жастар ұйымдарын қолдаудың неғұрлым
Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс - жастардың өзін-
тиімді түрі болып табылады. Сонымен қатар түрлі
өзі ұйымдастыру үрдісін дамытуға қауқарлы жастар
пікір алмасу алаңдарында, БАҚ, веб-ресурстарда
қозғалыстары мен бастамаларын қолдаудың маңызды
жастар ұйымдарының басшылары, жастар ресурстық
2.6-сурет
Жастардың пікірінше, бірінші кезектегі мемлекеттік шаралар
(бес жауаптан артық емес), %
61,4%
Қолжетімді және сапалы білім берумен қамтамасыз ету
51,1%
Жұмысқа орналасуға жағдай жасау
44,7%
Салауатты өмір салтын қалыптастыру, медициналық қызмет көрсетуді жетілдіру
42,1%
Қолжетімді баспана жүйесін дамыту
22,9%
Құқықтық мәдениетті арттыру
20,9%
Жастар ортасында нашақорлықтың, токсикоманияның, маскүнемдіктің алдын алу
19,2%
Жастардың азаматтық белсенділігін ынталандыру
18,7%
Жастардың жеке санаттарын қолдауға арналған арнайы бағдарламаларды қабылдау
15,6%
Жастар саясатының институттарын дамыту
15,3%
Жаңа “Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жастар саясаты туралы” заңды қабылдау
14,8%
Жастар арасында қылмысты болдырмаудың жүйелі жұмысын ұйымдастыру
14,8%
Ұлттық, мәдени және рухани құндылықтарға жастарды тарту
12,6%
Діни радикализм және экстремизмді болдырмау шаралары
12,6%
Жастар жобаларын және бағдарламаларын іске асыруға республикалық
және жергілікті қаржыландыруды ұлғайту
12,6%
Жастар кәсіпкерлігін дамыту
9,2%
Туризмді дамыту
7,5%
Волонтерлікті дамыту
5,1%
Әлеуметтік меценаттықты дамыту (қорлардың жастар жобаларын қолдауы)
1,9%
Жол-көлік инфрақұрылымын дамыту
1,1%
Жауап беруге қиналамын
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері («Жастар» ҒЗО деректері бойынша)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
24
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
орталықтарының, мемлекеттік органдардың өкілдері,
халықаралық тәжірибенің жетістіктерін пайдалану
барлық деңгейдегі депутаттар оны жетілдіру
маңызды болып табылады.
қажеттігін алға тартып отыр.
«2014 жылғы жастар саясатының жағдайы» есебіне
Қазақстан жастарын мемлекет шеше алатын
сәйкес [2] әлемдегі 198 елдің 122-де ұлттық жастар
көптеген мәселелер толғандырады. Әлеуметтік
саясаты қабылданған. Өткен жылмен салыстырғанда
сауалнама нәтижесінде қазақстандық жастардың
көрсеткіш 50% артқан.
басым бөлігі (61,4%) бірінші кезектегі мемлекеттік
Жастардың әл-ауқатын және даму деңгейін
шара қолжетімді және сапалы білім беруді қамтамасыз
сараптайтын халықаралық индекстердің пайда болуы
ету деп көрсеткен
(2.6-сурет). Қоғамның бәсекеге
жаңашылдық саналады.
2013 жылдың қыркүйек
қабілетті және сұранысқа ие мүшесі атану үшін ең
айында Жастардың даму индексі (Youth Development
алдымен жоғары білікті және білімді маман болу
Index, YDI)
[3], Жастардың әл-ауқат индексі
(Youth
қажет екендігін жастар түсінеді.
Wellbeing Index, YWI)
[4]
2014 жылдың сәуірінде
Сауалнамаға қатысқандардың жартысынан астамы
қолданысқа енді. Жастар тақырыбына байланысты
(51,1%) мемлекеттің бірінші кезектегі міндеті жұмысқа
бірден екі рейтингтің пайда болуы әлемдік деңгейде
орналасуға жағдай жасау деп есептейді. Салауатты
жастар мәселесінің маңыздылығы артқанын
өмір салтын қалыптастыру және медициналық
көрсетеді.
қызмет көрсетуді жетілдіруді респонденттердің 44,7%
Жастардың әл-ауқат индексі әлемнің 30-дан астам
маңызды мемлекеттік шара ретінде белгілеген.
елін қамтыған. Жастардың әл-ауқаты
0-ден
1-ге
Өкінішке орай, жастар туризм, еріктілік, әлеуметтік
меценаттық тәрізді жастар саясатындағы маңызды
дейінгі шкаламен бағаланады. 1 ең жоғарғы әл-ауқат
бағыттарда өз әлеуетін байқамайды. Сәйкесінше
деңгейі болып саналады. Оның нәтижелері бойынша
оларды респонденттердің тек 9,2%, 7,5%, 5,1% ғана
ең жоғары әл-ауқат индексі Австралия жастарында
бірінші кезектегі мемлекеттің жастарды қолдау
- 0,752, ең төменгі нигериялық жастарда - 0,375. Әл-
шаралары деп көрсеткен.
ауқат индексі мен елдердің кіріс деңгейін салыстыра
Әлеуметтік зерттеу мәліметтері көрсеткендей,
жүргізілген талдау олардың арасындағы тікелей
жалпы қазақстандық жастардың мемлекеттік жастар
байланысты көрсетті. Табысы қомақты мемлекеттерде
саясатының жүзеге асырылу барысына көңілдері
әл-ауқат индексі де жоғары
(Австралия, Швеция
толады (2.7-сурет). Респонденттердің 74,6% (31,7% -
және Оңтүстік Корея - индекстің көшбасшылары).
«иә, тиімді», 42,9% - «иә деуге болады») мемлекеттік
Танзания, Уганда және Нигерия сияқты табысы
жастар саясатының жүзеге асырылу барысын жоғары
орташадан төмен және төмен елдерде жастардың әл-
бағалайды, яғни, жастарда әлеуметтік оптимизм бар
ауқат көрсеткіштері де өте төмен.
және олар мемлекеттік билік органдарының нәтижелі
«Жастардың жаһандық әл-ауқат индексі: есеп
жұмысына сенеді.
әдіснамасында» көрсетілген әдіснамамен аталған
индекске Қазақстанды енгізу үшін халықаралық
2.2. ӘЛЕМДІК РЕЙТИНГТЕРДЕГІ
сарапшылар алдын ала есептеулер жүргізді
[5].
Сонымен қатар келесі баламалы дереккөздер де
ҚАЗАҚСТАН ЖАСТАРЫ
есептеуде қолданылды: ҚР Парламенті Мәжілісінің
және ЮНИСЕФ бастамасымен
«Жастар» ғылыми-
Жастармен жұмыс жүргізудің жаңа түрлерін
зерттеу орталығы қыркүйек-қазан айларында
іздеу барысында ішкі мәселелерді және сырттан
Қазақстан жастарымен өткізген ұлттық онлайн-
дамудың келешегіне көз жүгіртуге мүмкіндік беретін
консультациялар нәтижелері,
«Жастар» ҒЗО-ның,
ЖИТС-тің алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі
республикалық орталығының ғылыми мәліметтері
2.7-сурет
және тағы да басқа халықаралық дерекқорлар.
Алдын ала есептеулерге сәйкес Қазақстан жастары
Жастардың МЖС жүзеге асырудың
әл-ауқатының жалпы мәні 0,59 құрайды (2.8-сурет).
тиімділігіне көзқарасы, %
Негізгі түпнұсқа есептеулермен салыстырғанда,
Қазақстан Сауд Арабиясынан кейін Тайланд, Вьетнам
секілді елдермен бірдей нәтиже көрсетіп, 31 елдің
5,5
9,0
Иә, тиімді
арасында
10-орында тұр. Атап өткен жөн,
31 ел
31,7
Иә деуге болады
бойынша әл-ауқат индексінің орташа көрсеткіші
10,9
Жоқ деуге болады
0,58 құрайды. Қазақстан өзінің көрсеткішімен табысы
Мүлдем тиімді емес
орташадан жоғары елдерден (Перу, Колумбия, Қытай,
42,9
Жауап беруге
Бразилия, Мексика, Иордания, Түркия) де асып түсті
қиналамын
(2.9-сурет).
Әлемнің
170 елі қамтылған жастардың әл-ауқат
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері
индексі жаһандық индекс болып табылады
[6].
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
Индекс 15 көрсеткіштен тұратын 5 өлшем бойынша

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
25
2.8-сурет
2.9-сурет
Жастардың әл-ауқаты рейтингісіндегі
Жастардың жаһандық әл-ауқат индексі:
Қазақстанның орны
Дүниежүзілік банктің жіктеуіне сәйкес
кіріс деңгейлері бойынша мемлекеттердің
орналасуы
1,00-ден
1,00-ден
0,47
0,52
1
Австралия
16
Мексика
Азаматтық
Экономикалық
қатысу
мүмкіндіктері
2
Швеция
17
Иордания
3
Оңтүстік Корея
18
Түркия
4
Ұлыбритания
19
Индонезия
1,00-ден
Жастардың
1,00-ден
әл-ауқат
5
Германия
20
Марокко
0,71
0,57
индексі
Ақпараттық және
6
АҚШ
21
Гана
Білім беру
1,00-ден
коммуникациялық
7
Жапония
22
Филиппин
технологиялар
0,59
8
Испания
23
Оңтүстік Африка
9
Сауд Арабиясы
24
Египет
Қауіпсіздік
Денсаулық
10
Тайланд
25
РФ
және қорғалуы
11
Вьетнам
26
Үндістан
1,00-ден
1,00-ден
0,69
0,60
12
Перу
27
Кения
13
Колумбия
28
Танзания
14
Қытай
29
Уганда
15
Бразилия
30
Нигерия
есептеледі: 1) білім беру (оқудың орташа ұзақтығы
(жылмен); ЖІӨ білім беруге кететін шығын
мөлшері,
%; жастар арасындағы сауаттылық);
2)
Кірісі деңгейі жоғары мемлекеттер
денсаулығы және әл-ауқаты
(жастар арасындағы
Кірісі деңгейі орташадан жоғары мемлекеттер
өлім,
каннабисті
пайдалану;
жасөспірімдік
Кірісі деңгейі орташадан төмен мемлекеттер
жүктілік, АИТВ-инфекциясының таралуы; темекі
Кіріс деңгейі төмен мемлекеттер
тарту);
3) жастарды жұмысқа орналастыру
(жастар
арасындағы жұмыссыздық деңгейі; жастардың жалпы
Осылайша Қазақстан жастардың әл-ауқаты және
жұмысбастылық коэффициенті); 4) жастардың саяси
дамуы бойынша әлемдік қауымдастықта жоғары
өмірге қатысуы
(жастар саясаты және өкілділік;
орындарды иеленіп, ұстанған бағыты басқа
сайлаушылардың сауаттылығы; саяси көзқарасты
елдердің даму бағдарымен сәйкес болып отыр.
білдіру);
5) азаматтық қатысу (волонтерлік; мұқтаж
Қазақстан Үкіметінің жүргізіп отырған жұмыстары
адамдарға көмек).
1998 жылғы жастар саясаты мен бағдарламалары
Бұл индекс 0-ден 1-ге дейінгі шкаламен есептеледі.
туралы Лиссабон декларациясына сәйкес келеді. 1996
Жаһандық тізімде Австралия (0,856) бірінші орында,
жылы қабылданып, 2007 жылы өзгертілген Жастарға
одан кейін Канада (0,820) және Оңтүстік Корея (0,809).
қатысты бүкіләлемдік іс-әрекет бағдарламасы негізгі
Кот-д'Ивуар (0,229), Орталық Африка Республикасы
құжаттардың бірі болып табылады [7].
(0,228) және Конго Демократикалық Республикасы
Қазақстандық жастар саясатының негізгі бағыттары
(0,173) индексте ең төменгі орындарды алады.
халықаралық стандарттар мен қағидаттарға сәйкес
Жастардың дамуын көрсететін әлемдік рейтингте
келетіндігін жастар саясаты бойынша өткен Бірінші
Қазақстан 27-орынды иеленді (0,741). Еліміз табысы
жаһандық форум көрсетті (Баку қаласы, 28-30 қазан
жоғары Франция, Ресей, Түркия және Швеция
2014 жыл). Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік
сияқты елдерден жоғары орналасқан. «Білім беру»,
жастар саясаты әрбір жас адамды тең құқықпен және
«денсаулық және әл-ауқат»,
«жұмыспен қамту»
мүмкіндіктермен қамтамасыз етіп, жастардың шешім
өлшемдері бойынша Қазақстанның көрсеткіштері
қабылдау үрдісіне белсенді араласуына жағдайлар
орташа әлемдік көрсеткіштерден жоғары. «Жастарды
туғызады. Сонымен қатар жастарды дамытуда
жұмыспен қамту» өлшемі бойынша еліміздің нәтижесі
кешенді тәсілдерді қарастырып, ғылыми білімге және
0,925 тең болып, әлемдік рейтингтің көшбасшы елдері
деректі мәліметтерге сүйенеді. Осының барлығы
Австралия, Канада және Оңтүстік Кореядан асып түсті.
жастар саясаты бойынша өткен Жаһандық форумда
Алайда Қазақстанның
«азаматтық қатысу»
(0,280),
қабылданған Баку декларациясында ерекше аталып
«жастардың саяси өмірге қатысуы» (0,167) өлшемдері
өткен.
бойынша көрсеткіштері төмен.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
26
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
ізденістердің рөлін ерекше бөліп көрсетеді
[15].
2.3. МЕМЛЕКЕТТІК ЖАСТАР
Жастардың ұлттық институты (INJU) [16] Әлеуметтік
САЯСАТЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДАҒЫ
даму министрлігі жанындағы Әлеуметтік көрсеткіштер
ӘЛЕМДІК ТӘЖІРИБЕ
және мониторинг бағдарламасымен бірге тығыз
әрекет етеді [17].
Әлеуметтік-экономикалық дамуы әртүрлі деңгейдегі
Көптеген елдерде жастар саясатын жүзеге
әлем мемлекеттерінің жастар саясатын жүзеге асыру
асыруға айтарлықтай қаражат бөлінеді. Ирландия
тәжірибесі үлкен қызығушылық туғызады. Жастар
үкіметі Балалар және жастар министрлігіне
саясатын түрлі жолдармен жүзеге асырып жатқан
449,0 млн. евро (617,7 млн. АҚШ доллары) бөледі.
10 мемлекетке талдау жүргізілді.
Ағымдағы шығындарға 2014 жылы 414 млн. евро,
Неғұрлым нәтижелі ұлттық жастар саясаты
ал негізгі шығындарға 35 млн. евро бөлінді. Соған
демократиялық қағидаларға сүйенеді. Жастар
қарамастан Ирландияның Жастар істері бойынша
саясатына демократиялық түрде қатысу қағидалары
ұлттық кеңесі (NYCI) [18] үкіметті қаржы дағдарысы
Швецияның 2014 жылғы жастар саясаты туралы заң
кезінде бағдарламаларды мемлекеттік деңгейде
жобасында орын алған [8]. Ол жастар ұйымдарының
қаржыландыруды төмендеткені үшін қатаң сынға
жастар саясатын іске асыруға және мониторинг
алды [19].
жүргізуге белсенді қатысуын қарастырады. Заң
Көбіне жастармен жұмыс жеке мамандық ретінде
жобасы Жастар саясаты бойынша кеңестің көмегімен
қарастырылмайды және/немесе бұл салада кәсіби
жастар саясатына ықпал ете алатын стейкхолдерлерді
өсу шектелген. Дегенмен Еуропалық Одақ және
(ағыл. stakeholder - қолдау тобы немесе ықпал ету
Еуропалық Кеңес жастармен жұмыстың сапасын және
тобы) стратегиялық әріптестер ретінде анықтайды.
кәсіби деңгейді бағалау стандарттарын анықтады.
Заң жобасы жастардың шешім қабылдау үрдістеріне
Эстонияның жастармен жұмыс стратегиясына сәйкес
қатысуын кеңейту тетіктерін зерттеуді және қоғамдық
[20] Эстондық жастармен жұмыс орталығы жастармен
саясаттың барлық саласында жастардың қатысуын
жұмыс жүргізетін мемлекеттік орган болып саналады.
күшейтетін шараларды жасауды басымдық ретінде
Сонымен қатар оған «жастармен сапалы жұмысты
анықтаған.
ұйымдастыру және міндеттерді сәтті орындауға
Салааралық саясат жастардың дамуын тұтастай
қажетті білім мен дағдыларды дамыту» жауапкершілігі
қарастырады. Мысалы, Ботсвананың [9] жастар, спорт
жүктелген [21].
және мәдениет министрлігі ұлттық жастар саясатында
Наурудың
2008-2015 жылдарға арналған ұлттық
қолға
алынатын шаралардың сипаттамасы,
жастар саясаты нәтижелілікті бағалаудың, есеп
көрсеткіштері және жетекшілік ететін ұйымдары
берудің және мониторингтің шектерін белгілейді
көрсетілген 12 стратегиялық саланы анықтайды.
[22]. Бес мақсаттың әрқайсысына нәтиже анықталған,
Қарастырылған елдердің арасында Данияның
оған жетудің бірнеше стратегиялары қарастырылып,
тәжірибесі бірегей. Өйткені бұл елде жастар саясаты
олардың тиімділігі, сонымен қатар оған жауапты
бойынша заңнама да, бағдарлама да жоқ. Үкімет
үкіметтік құрылымдар көрсетіледі. Екіншіден, есепті
барлық деңгейдегі жастармен жұмыста «әр органның
тапсыру кестесі анықталады. Барлық стейкхолдерлер
жастар саясатына қатысты өз жауапкершілік
жүзеге асырылған бағдарламалар бойынша
аймағы бар» деп қарастыратын біріктірілген тәсілді
есептерді Жастар ісі бойынша басқармаға жолдайды.
қолданады
[10].
Жыл
сайын
тұрақты
Ал ол тоқсан сайын жастар ісі бойынша министрге
қаржыландырылатын көп мүшелері бар Ұлттық
ұсынылады. Жыл сайын жылдық қорытынды есеп
жастар кеңесінің болуы демократиялық мәдениеті
және қаржылық есеп ашық басылымға шығарылады.
дамыған елдегі жастар саясатының біріктірілген
Екі жыл сайын тәуелсіз сыртқы бағалаушылармен
моделінің жарқын үлгісі болып табылады.
нәтижелілік сарапталады.
Стейкхолдерлердің күш-жігерін үйлестіру маңызды
2008-2012
жылдары
Мексиканың
ұлттық
болып көрінеді. Эквадорда Жастар туралы заң [11],
жастар бағдарламасы
[23] жүзеге асқаннан кейін
жастар саясатының стратегиясы
[12] қабылданған.
Мексиканың жастар агенттігі, Мексикалық жастар
Елде жастар саясатын жүргізудің негізі саналатын
институты жаңа жастар саясатын әзірлеу бойынша
Конституция жастар құқығының сақталуына кепілдік
ұлттық бұқаралық консультациялар
[24] жүргізген.
береді. Жастар саясатын жүзеге асыруға жауапты
Мексиканың тәжірибесі ашықтық және қолжетімділік
Министрлік Ведомствоаралық үйлестіруші органды
қағидаларының көрнекі мысалы бола алады. 2013
басқарады. Оның құрылуы жастар саясатын жүйелі
жылы жастармен жұмыс істейтін ұйымдар және жастар
түрде жүргізуге кепіл бола алмайды. Алайда бұл
6 тетік арқылы ұлттық жастар консультацияларына
органның саяси жағдай қиындаған кезде жастармен
қатысты. Олар: қоғамдық тыңдаулар; жастар
ұзақ уақыт жұмыс жүргізу мандаты бар.
арасындағы онлайн-сауалнамалар; жылжымалы
Қырғызстанның жастар саясатына жүргізілген шолу,
консультациялық
бөлімдер;
жастар
өзінің
соңғы он жылда жастар саясатын реттейтін көптеген
болашағы туралы
әңгімелейтін
бейнебайқаулар;
тұжырымдамалық құжаттар, заңнамалық актілер
стейкхолдерлердің қатысуымен өткізілетін дөңгелек
мен ережелердің қабылданғанын көрсетеді
[14].
үстелдер; онлайн пікірталас алаңдары. Нәтижесінде
Алайда көптеген шаралар мен бағдарламалар тиімді
федералды үкімет
2014-2018 жылдарға арналған
іске асырылмай, тек қағаз бетінде қалып, қырғыз
Ұлттық жастар бағдарламасын әзірлеуде қолданылған
жастарының ахуалын көтере алмады.
жастармен кең ауқымды консультацияларды алғаш
Қазіргі жастар саясатын ғылыми тұрғыда қамтамасыз
рет өткізді [25].
етудің маңызы зор. Мәселен, Уругвай ұлттық жастар
Осылайша
әлемдегі
жастар
саясаты
саясаты жастардың мәселесін зерттеуде ғылыми
құрылымындағы, тақырыптық бағыттағы, жүзеге

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
27
асырудағы және бағалаудағы ерекшеліктерімен
сипатталады.
4. Commonwealth Youth Programme. Commonwealth
***
Youth Development Index. Режим доступа: http://www.
youthdevelopmentindex.org/views/index.php#OVER
2014 жылғы Қазақстанның мемлекеттік жастар
5. The Global Youth Wellbeing Index (2014). Режим
саясатының дамуын қорытындылай отырып,
ірі кәсіпорындарда жастар саясаты бойынша
6. YouthPolicy.org. 2013 YDIresults. Режим доступа:
кеңестердің құрылуы, жастар ресурстық орталықтары
жүйесінің жаппай дамуы, мемлекеттік жастар
uploads/library/2013_YDI_Results_Report_Eng1.pdf
саясатына бюджеттен бөлінетін қаржының ұлғаюы,
7. Режим доступа: http://www.un.org/esa/socdev/
мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарына
unyin/documents/wpay2010.pdf
жастар саясатындағы индикаторларды енгізу
8. YouthPolicy.org. Proposed youth bill Sweden 2014.
бойынша жұмыстардың жүргізілуі, Қазақстанның Әл-
Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/library/
ауқат индексінде және Жастардың жаһандық даму
wp- content/uploads/library/Sweden_2014_Proposed_
индексінде жоғары орынды иеленуі тәрізді және т.б
Youth_Bill_swe.pdf
оң өзгерістерді атауға болады.
9. Republic of Botswana. Ministry of Youth, Sport
Алайда мемлекеттік жастар саясатын іске асыруда
& Culture. Режим доступа: http://www.mysc.gov.
әлі де шешімін таппаған мәселелер бар екенін де
bw/?q=dept_youth
айтуымыз керек. Мәселен:
10. YouthPolicy.org. Danish youth policy. Режим
- мемлекеттік жастар саясатына қатысушылар
доступа:
арасындағы ведомствоаралық және салааралық
Denmark_2008_Youth_Policy_Article.pdf
байланыстың нашарлығы;
11. YouthPolicy.org. National Youth Law of Ecuador 2011.
- консультативтік-кеңесші органдардың әлеуеті
Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/national/
толық жүзеге асырылмайды; кеңестерде жастардың
Ecuador_2011_National_Youth_Law.pdf
үлесі аз;
12. YouthPolicy.org. National Youth Equality Policy 2012.
- барлық ірі кәсіпорындарда жастар саясаты
Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/national/
бойынша кеңестердің құрылмауы. Атап айтсақ,
Ecuador_2012_Youth_Equality_Policy.pdf
«ҚазАгро» ұлттық басқарушы холдингі» АҚ жастар
13. YouthPolicy.org. Ecuador Constitution 2008. Режим
саясаты бойынша кеңес құрылмаған. «Жас Отан» ЖҚ
доступа:
жастармен жұмыс «Сәтті қадам» жобасын қолдауға
uploads/library/2008_Ecuador_Constitution.pdf
байланысты жасалған меморандуммен ғана
14. YouthPolicy.org. Youth and Public Policy in
шектеледі;
Kyrgyzstan. Режим доступа: http://www.youthpolicy.
- барлық өңірлерде құрылып жатқан ЖРО
org/pdfs/Youth_Public_Policy_Kyrgyzstan_En.pdf
жеткілікті
түрде
дайындық жұмыстарымен,
15. YouthPolicy.org. National Youth Policy Uruguay2011.
олардың қызмет етуінің нақты ережелерімен,
Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/national/
стратегиялық
мақсаттарымен
қамтамасыз
Uruguay_2011_National_Youth_Policy.pdf
етілмеген. Қаржыландырудың жетіспеушілігі және
16. Ministerio de Desarrollo Social Unidad de
жастармен жұмыста кәсіби дағдыларының жоқтығы
Información y Comunicación. INJU. Режим доступа:
мамандардың тұрақтамауына әсер етуде;
- жастар саясатының индикаторлары/көрсеткіштері
17. El Observatorio Social de Indicadores. Режим
жобасымен
барлық
мемлекеттік
органдар
қамтылмаған; жасалған индикаторлар жас ұрпақ
18. National Youth Council of Ireland. Режим доступа:
өмірінің барлық қырларын қамтымаған;
- мемлекеттік жастар саясатын қаржыландыру
19.
YouthPolicy.org.NYCI Pre-Budget Submission
мәселесі, әсіресе өңірлік және аудандық қимада
2014: Beyond Austerity. Режим доступа: http://www.
түйіткілді болып қалуда;
youthpolicy.org/wp-content/uploads/library/2013_NYC_
-
жастарға жасалып жатқан шаралардың
Ireland_Eng.pdf
барлығы тиімділігімен ерекшеленбейді; өскелең
20. YouthPolicy.org. Youth Work Strategy Estonia 2006.
ұрпақ мемлекеттің жастар саясаты туралы нашар
Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/national/
ақпараттанған.
Estonia_2006_Youth_Work_Strategy.pdf
21. Estonian Youth Work Centre. Режим доступа:
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР
22. YouthPolicy.org. National Youth Policy Nauru 2008.
ТІЗІМІ:
Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/national/
Nauru_2008_National_Youth_Policy.pdf
1. Выступление Президента Республики Казахстан,
23. YouthPolicy.org. National Youth Programme Mexico
Председателя НДП «Нур Отан» Н.А.Назарбаева на
2009. Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/
II съезде Молодежного крыла
«Жас Отан». Режим
national/Mexico_2009_National_Youth_Programme. pdf
24. Consulta Nacional Juvenil. Режим доступа: http://
prezidenta-respubliki-kazakhstan-predsedatelya-ndp-
2. YouthPolicy.org. The state of youth policy in
25. YouthPolicy.org. National Youth Programme Mexico
2014. Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/
2014. Режим доступа: http://www.youthpolicy.org/wp-
blog/2014/05/state-of-youth-policy-2014/
content/uploads/library/Mexico_2014_National_Youth_
3. CSIS. The Global Youth Wellbeing Index. Режим
Programme.pdf

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3-ТАРАУ
ЖАС ҰРПАҚ
ДЕНСАУЛЫҒЫ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
29
қабілетті, неғұрлым адамдармен көп араласатын 25-
3.1. ЖАСТАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК
29 жас аралығындағы санат өкілдерінің саны басым.
МАҢЫЗЫ БАР АУРУЛАРЫ
Белсенді туберкулезбен ауыратындардың арасында
олардың үлесі 46,6% жеткен. Ауыл мен қала жастары
Адамзаттың құндылықтар жүйесінде денсаулық
арасында жұқпалы аурудың таралуына жасалған
алдыңғы орындардың бірін иеленеді. Жастардың
салыстырмалы сараптама екіншісіне қарағанда
денсаулығын қорғау
- мемлекеттің маңызды
біріншінің көрсеткіші жоғары екенін көрсетті:
стратегиялық міндеті.
Себебі ересек тұрғындар
абсолютті бірлікте 3365 (52,3%) жағдай 3065 (47,7%)
денсаулығының негізі
өсіп келе жатқан ағзада
жағдайға қарсы (3.1-сурет).
қалыптасады.
Болашақтағы жетістіктер
мен
ҚР ДМ ТМҰО Туберкулезге қарсы күрес Ұлттық
мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық және мәдени
бағдарламасының орындалу барысын зерттеу
дамуындағы мүмкіндіктер көп жағдайда өскелең
нәтижесі
белсенді
туберкулезге
шалдыққан
ұрпақтың денсаулығына байланысты екені белгілі.
студенттердің сырқат динамикасы төмендегенімен,
Халықтың, соның ішінде жасөспірімдер мен
бірақ әлі де жоғары екендігін көрсетті. Студент жастар
жастардың денсаулығына негізінен әлеуметтік
арасында туберкулездің таралу қауіпі факторларына
маңызы бар ауру-сырқаулар
(туберкулез, АИТВ,
дұрыс және тұрақты тамақтанбау, тұмауға жиі
нашақорлық, жыныстық жолмен таратылатын
шалдығу,
оқу
мен
демалыстың
дұрыс
инфекциялар және т.б.) қауіп төндіреді. Бұл
ұйымдастырылмауы, шамадан тыс психологиялық-
әлеуметтік тұрғыда бейімделмеудің салдарынан,
эмоционалдық жүктелу, сондай-ақ жастардың тұрып
тазалық сауаттылығының төмендігінен және т.б.
жатқан жеріндегі әлеуметтік климаттық жағдайды
байланысты орын алған [1].
жатады.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау
Өңірлер бойынша жұқпалы аурудың таралуына
және әлеуметтік даму министрлігінің Туберкулез
жасалған талдау
2014 жылдың басында
15-29 жас
мәселелері ұлттық орталығының (бұдан әрі - ТМҰО)
аралығындағы жастардың арасында тубуркулезге
мәліметтеріне жүгінсек, Туберкулезге қарсы күрестің
шалдыққандардың
үлесі
Астана
(белсенді
ұлттық бағдарламасын жүзеге асыру нәтижесінде
туберкулезге душар болғандардың жалпы санынан
соңғы
10 жылда Қазақстан Республикасындағы
39,8%) және Алматы (34,4%) қалаларында, сонымен
туберкулезбен сырқаттану деңгейі
52,4%, ал өлім
қатар Ақтөбе (35,6%), Маңғыстау (35,2%), Атырау және
көрсеткіші
72,8% төмендеді. Десек те туберкулез
Оңтүстік Қазақстан облыстарында (тең үлесте 34,7%)
патологиясы, оның алдын алу туралы қарапайым
жоғары екенін анықтады (3.2-сурет).
сауаттылықтың жетіспеушілігі және жастардың тұрып
Қатерлі ісіктен жылына
17000 адам көз жұмса,
жатқан жеріндегі әлеуметтік-климаттық жағдай жас
солардың 42% еңбекке қабілетті жастағылар құрайды.
ұрпақтың денсаулығына кері әсерін тигізіп отыр.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының болжамы
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау
министрлігінің мәліметтері бойынша 2014 жылдың
басында туберкулезге қарсы диспансерлерде
3.2-сурет
тіркелген 15-29 жас аралығындағы жастардың жалпы
саны 6430 адамды құрады. Олардың арасында еңбекке
Белсенді туберкулезбен
ауыратындардың жалпы санынан
үлес салмағы, %
3.1-сурет
25,2
Ақмола облысы
Туберкулезге қарсы
35,6
Ақтөбе облысы
диспансерлерде есепте тұрған
29,1
Алматы облысы
15-29 жас аралығындағы жастардың
34,7
Атырау облысы
24,2
Шығыс Қазақстан облысы
санына салыстырмалы талдау
32,4
Жамбыл облысы
(абсолюттік сан), ауыл/қала
31
Батыс Қазақстан облысы
қимасында
26,4
Қарағанды облысы
26,4
Қостанай облысы
Қала
14891509
33,6
Қызылорда облысы
1279
Ауыл
1119
35,2
Маңғыстау облысы
25,6
Павлодар облысы
17,3
Солтүстік Қазақстан облысы
266
311
34,7
Оңтүстік Қазақстан облысы
207
250
39,8
Астана қаласы
34,4
Алматы қаласы
15-17 жас
18-19 жас
20-24 жас
25-29 жас
Дереккөзі: ҚР ДС ӘДМ
Дереккөзі: ҚР ДС ӘДМ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
30
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
3.3-сурет
3.4-сурет
15-29 жас аралығындағы жастардың
Тұратын өңіріне қарай 15-29 жас
арасындағы онкологиялық
аралығындағы жастар
патологияның деңгейі
арасындағы онкологиялық
(100 мың тұрғынға шаққанда)
патология деңгейіне салыстырмалы
талдау (100 мың адамға шаққанда)
9,1
28,77 Ақмола облысы
44,38 Ақтөбе облысы
15-17 жас
19,75
Алматы облысы
18-19 жас
35,53
Атырау облысы
26,61
10,56
20-24 жас
28,35
Шығыс Қазақстан облысы
25-29 жас
31,6
Жамбыл облысы
24,68 Батыс Қазақстан облысы
31,17 Қарағанды облысы
33,12
Қызылорда облысы
13,33
12,61 Қостанай облысы
28,42 Маңғыстау облысы
Дереккөзі: ҚР ДС ӘДМ
23,5
Павлодар облысы
22,93 Солтүстік Қазақстан облысы
22,13
Оңтүстік Қазақстан облысы
бойынша 2020 жылға дейін қатерлі ісікке шалдығу
19,55
Астана қаласы
және одан көз жұму көрсеткіші әлем бойынша 1,5-2
30,04
Алматы қаласы
есе көбейеді. Қатерлі ісікке душар болғандардың өсу
үрдісі Қазақстан Республикасына да тән болып отыр
Дереккөзі: ҚР ДС ӘДМ
[2].
2014
жылдың басында жастар арасындағы
онкологиялық аурулардың деңгейіне жүргізілген
3.5-сурет
талдау оның ең жоғары арасалмағы
25-29
жас аралығындағы жас ерекшелік санатында
Алкогольді тұтыну нәтижесінде
байқалатынын анықтады - 100 мың адамға шаққанда
26,61 жағдай (3.3-сурет).
психикалық ауытқушылықпен және
2014 жылдың басында 25-29 жас аралығындағы жас
мінез-құлық ауытқушылығымен
ерекшелік тобындағы жастар арасында қатерлі ісікке
есепте тұрған 15-29 жас
шалдығу жағдайларының ең көбі Ақтөбе (100 мың
адамға шаққанда 44,38 жағдай), Атырау (35,53) және
аралығындағы жастардың саны
Қызылорда (33,12) облыстарында тіркелген (3.4-сурет).
Мінез-құлық қауіп-қатер факторларына, оның
ішінде есірткі мен басқа да психотроптық заттардың,
алкогольді ішімдіктердің өзіне әсерін сынап көруге
30013
Жалпы ҚР
29611
және т.б. әуестенетін санаттардың бірі балалар мен
бойынша,
жасөспірімдер саналады.
15-29 жас
Балалар мен жасөспірімдер арасында психикалық
2013 жыл
2014 жыл
және мінез-құлық
ауытқушылығы аурулары
артуда. Бүгінгі күні психикалық және мінез-құлық
1882
ауытқушылығына ұшырағандардың арасында әрбір
1771
төртіншісі - бала. Бұл ретте жасөспірімдер арасында
аталған сырқаттың таралу қарқыны ересектермен
салыстырғанда 2 есе жоғары.
15-17 жас
Алкогольді ішімдіктерді пайдалану нәтижесінде
18-19 жас
психикалық және мінез-құлық ауытқушылығымен
17479
8881
20-24 жас
есепте тұрған 15-29 жас аралығындағы жастардың
25-29 жас
саны соңғы екі жылда 1,36 пайызға көбейген. 2014
жылдың басында сырқаттың бұл түріне шалдығудың
30
013, ал
2013 жылдың басында 29 611 жағдайы
тіркелді (3.5-сурет).
Дереккөзі: ҚР ДС ӘДМ
Олардың саны екі жас ерекшелігі санатында

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
31
3.6-сурет
3.7-сурет
Есірткі заттарын тұтыну
Психобелсенді заттарды тұтыну
нәтижесінде психикалық және
нәтижесінде психикалық және
мінез-құлық ауытқушылығымен
мінез-құлық ауытқушылығымен
есепте тұрған 15-29 жас
есепте тұрған 15-29 жас
аралығындағы жастардың саны
аралығындағы жастардың саны
(абсолютті көрсеткіш)
3342
6302
374
15-17 жас
15-17 жас
18-19 жас
23782
18-19 жас
2555
775
20-24 жас
20-24 жас
25-29 жас
25-29 жас
3652
12541
Дереккөзі: ҚР ДС ӘДМ
Дереккөзі: ҚР ДС ӘДМ
артқаны байқалады: 18-19 жастағыларда - 22,5%, 25-
29 жастағыларда 5,5%. Олардың абсолютті саны 15-17
Өңірлер бойынша жасалған салыстырмалы талдау
жастағылар арасында 25,1% және 20-24 жастағылар
2014 жылдың басында психобелсенді заттарды
арасында 2,3% азайған (3.5-сурет).
пайдалану нәтижесінде психикалық және мінез-құлық
2014
жылдың басында алкогольді тұтыну
ауытқушылығымен есепте тұрған жастардың саны
нәтижесінде психикалық ауытқушылыққа және мінез-
бойынша ахуалы нашар аймақтарды анықтап берді:
құлық ауытқушылығына ұшырағандар саны бойынша
абсолютті көрсеткіш Шығыс Қазақстан облысында
Алматы қаласы (адамдардың абсолютті саны 7935),
6958 және Қарағанды облысында 4033 адамға тең.
Шығыс Қазақстан (5430), Қарағанды (2459) және Ақтөбе
АИТВ-инфекциясына
жүргізілген
эпидемио-
(2040) облыстары ахуалы нашар өңірлер саналады.
логиялық мониторинг нәтижелері оның таралу
Есірткі
заттарын
пайдалану
нәтижесінде
ықтималдығы жастар арасында жоғары екендігін, бұл
психикалық ауытқушылыққа және мінез-құлық
дерттің нозологиялық түріне қарсы тиісті алдын алу
ауытқушылығына тап болған жастар санына
шараларының және ерекше назар аудару қажеттігін
жүргізілген талдауға сәйкес басым бөлігін
25-29
көрсетті.
жас аралығындағы жас ерекшелігі санаты құрайды.
2012 жылы жер шарында АИТВ-инфекциясын
Олардың
15-29 жас аралығында есепте тұрған
жұқтырған адамдардың жалпы саны
35,3 млн.
жастардың арасындағы үлесі 56,8% жеткен. Басқа
(32,2-38,8) құраған. Бұл алдыңғы жылдардың
жас ерекшелігі топтарында қалыптасқан ахуал
көрсеткіштерінен жоғары болып табылады. Бұл
төмендегідей: 15-17 (3,4%), 18-19 (6,98%), 20-24 (32,9%)
антиретровирустық емді ала бастаған адамдардың
(3.6-сурет).
артуымен түсіндіріледі.[3].
Зерттеу нәтижелерінің талдауына жүгінсек,
ЖИТС жаһандық эпидемиясы туралы (2013 жыл)
2014 жылдың басында психобелсенді заттарды
ЮНЭЙДС баяндамасы (UNAIDS - БҰҰ-ның АИТВ/ЖИТС
пайдалану нәтижесінде психикалық және мінез-
бойынша бағдарламасы) және «БҰҰ-ның АИТВ/ЖИТС
құлық ауытқушылығымен есепте тұрған жастардың
бойынша бірлескен бағдарламасы»
(2009 жыл)
саны 2013 жылмен салыстырғанда 9,8% төмендеген.
баяндамасының мәліметтері бойынша 15 жастан үлкен
Бұл санаттағы тұлғалардың абсолютті саны
-
тұлғалардың арасында тіркелетін АИТВ инфекциясын
42 220 адам. Аурудың бұл түрлері 25-29 жастағылар
жұқтыру бойынша жаңа жағдайлардың 40 % астамы
арасында неғұрлым көп таралса (есепте тұрған 15-
жастардың үлесіне тиеді [4].
29 жас аралығындағы жастардың жалпы санынан
2013 жылы ЖИТС алдын алу және оған қарсы
үлес салмағы
56,3%),
6,1% құрайтын ең төменгі
күрес орталықтарында есепте тұрған
15-29 жас
көрсеткіш 18-19 жас аралығындағы бозбалалар мен
аралығындағы қазақстандық бойжеткендер мен
бойжеткендер арасында байқалған (3.7-сурет).
бозбалалар саны 2494 адамды құрады.
Гендерлік құрамына жасалған мониторинг барлық
Атырау
және
Қызылорда
облыстарында
төрт жас ерекшелігі топтарында бұл сырқатқа
диспансерлік есепте тұрған тұрғындардың жалпы
бозбалалардың көп ұшырайтындығын көрсетіп берді.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
32
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
тиімді жобасы. Мұндай алғашқы орталық
2004
3.8-сурет
жылы БҰҰ-ның Балалар қоры қолдауымен Астана
қаласында
«Демеу» жастар денсаулық орталығы»
Әрбір өңірде диспансерлік есепте
ретінде құрылған. Жасөспірімдер мен жастар ЖДО-
тұрған адамдардың жалпы санынан
да репродуктивтік денсаулық, отбасын жоспарлау,
АИТВ-инфекциясын жұқтырған
жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың алдын
алу, психикалық денсаулық, АИТВ/ЖИТС, алкоголизм,
15-29 жас аралығындағы
нашақорлық, темекі шегу, дұрыс тамақтану, күйзелу
жастардың үлес салмағы, %
мен депрессиялық жағдайдың алдын алу, жазатайым
оқиға мен жарақаттану, қатыгездік пен зорлық-
27,5
Ақмола облысы
зомбылық мәселелері бойынша білікті кеңестер ала
28,6
Ақтөбе облысы
алады. Сонымен қатар ЖДО-да құқықтық көмек те
16,4
Алматы облысы
көрсетіледі. Жасөспірімдер психологқа көбіне өзіне
34,04
Атырау облысы
қол салу туралы оймен, ата-аналарының ажырасуы,
24,9
Шығыс Қазақстан облысы
бала мен ата-ана арасындағы қарым-қатынас
14,8
Жамбыл облысы
мәселелері бойынша жүгінеді. ЖДО-ның бірегейлігі -
9,6
Батыс Қазақстан облысы
өз жұмысында ізгі ниеттілік, қолжетімділік, еріктілік,
10,9
Қарағанды облысы
сенім, құпиялылық қағидалары негізінде жастар
37,1
Қызылорда облысы
арасындағы денсаулықты сақтауға, жасөспірімдер
22,7
Қостанай облысы
арасында девианттық мінез-құлықты төмендетуге,
25,9
Маңғыстау облысы
олардың құқықтарын қорғауға және әлеуметтік
17,5
Павлодар облысы
тұрғыда демеуге бағытталған тиімді технологияларды
27,2
Солтүстік Қазақстан облысы
пайдаланады [6].
16,4
Оңтүстік Қазақстан облысы
2013 жылы Қазақстанда
76 ЖДО қызмет етті.
17,9
Алматы қаласы
Өңірлерде ЖДО-ы қалалардағы, аудандардағы
27,9
Астана қаласы
алғашқы медициналық және санитарлық көмек
Дереккөзі: ЖИТС алдын алу және оған қарсы
көрсету ұйымдарының жанынан, аудандардағы,
күрес республикалық орталығы
қалалардағы салауатты өмір салтын қалыптастыру
орталықтарында, сонымен қатар жергілікті атқарушы
органдар мен университеттер жанындағы Жастар
санынан АИТВ-инфекциясын жұқтырған жастардың
орталықтарының негізінде құрылуда.
үлес салмағы тиісінше 34,04% және 37,1% құрады.
2013 жылы ЖДО-ның мамандарына 227 444 адам
Бұл дертке шалдыққандардың ең төменгі көрсеткіші
Батыс Қазақстан
(БҚО диспансерлік есепте
тұрған адамдардың жалпы санынан
9,6%) және
Қарағанды (бұл облыста диспансерлік есепте тұрған
3.9-сурет
тұрғындардың жалпы санынан 10,9%) өңірлеріне тән
(3.8-сурет).
Өңірлердегі ЖДО саны
Қазіргі уақытта АИТВ-инфециясын медициналық,
2013
2014
әлеуметтік, экономикалық бөліктерден тұратын
кешенді мәселе ретінде қарастыруымыз қажет.
4
4
Ақмола облысы
Жалпы алғанда АИТВ-инфекциясы бүгінгі қоғамның
4
7
Ақтөбе облысы
ең маңызды социопатияларының бірі ретінде
2
2
Алматы облысы
қарастырылады [5].
7
7
Атырау облысы
АИТВ/ЖИТС-тің жастар арасында таралуының
8
8
Шығыс Қазақстан облысы
әлеуметтік-мәдени алғышарттары қоғамдағы жүріп
5
5
Жамбыл облысы
жатқан әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен
4
4
Батыс Қазақстан облысы
байланысты. Олардың қатарына: адамдардың
жеке өміріндегі төзімділіктің дамуы, адамгершілік
10
10
Қарағанды облысы
мінез-құлықтың тарихи қалыптасқан мәдени
2
2
Қостанай облысы
және әлеуметтік нормаларының, бірінші кезекте
3
3
Қызылорда облысы
жыныстық қатынастар саласында өзгеруі, жыныстық
6
7
Маңғыстау облысы
тәрбие жүйесінің жоқтығы, Қазақстанның белгілі
2
2
Павлодар облысы
бір аймақтарындағы есірткі трафигінен оның
1
1
Солтүстік Қазақстан облысы
қолжетімді болуы, әлеуметтік дағдарыс жағдайында
2
2
Оңтүстік Қазақстан облысы
жастардың бір бөлігінде қауіпсіз мінез-құлық пікірі,
6
9
Алматы қаласы
салауатты және қауіпсіз өмір салтына дүниетанымдық
10
10
Астана қаласы
дайындықтың қалыптаспағаны жатады.
Жастар денсаулық орталықтары (бұдан әрі - ЖДО)
76
83
Барлығы
- жастарға арналған қызмет түрлерін дамытудың
Дереккөзі: ҚР ДС ӘДМ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
33
жүгінген. Олардың 96 024 (42,2 %) ерлер, 131 420 (57,8%)
әйелдер болып табылады.
3.10-сурет
Қазақстанның кез-келген бұрышынан гинеколог
пен психологтың кеңесін тегін алуға болатын шұғыл
Өңірлер қимасында спортпен
байланыс телефон желісі (150) қосылған.
шұғылданатын жастар туралы
Ағымдағы жылы телефон қоңырауларының
мәліметтер
саны 342
684 жетіп, нәтижесінде
5628 абонентке
психологиялық, 732 абонентке құқықтық, 652 азаматқа
90985
әлеуметтік көмек көрсетілді.
Ақмола облысы
2014
жылдың бірінші тоқсанында
7
ЖДО
115513
ашылып, олардың жалпы саны
83-ке жетті
Ақтөбе облысы
(3.10-сурет).
2014 жылдың бірінші тоқсанында ЖДО
445500
мамандарының көмегіне 59 169 адам жүгінген. 2013
Алматы облысы
жылдың сәйкес кезеңімен (34 188) салыстырсақ, 2014
44804
Атырау облысы
жылдың есептік кезеңінде ЖДО-ға өтініш жолдағандар
саны артып, 64 126 жағдайды құрады.
300000
Шығыс Қазақстан облысы
ЖДО-да теңге-тең қағидасы бойынша волонтерлік
197351
жұмысқа оқытылатын ерікті-жасөспірімдер жұмыс
Қарағанды облысы
істейді. Бұл өз кезегінде қауіпсіз жүріс-тұрыс пен өз
90578
денсаулығына ортақ жауапкершілікті қалыптастыру
Қостанай облысы
үрдісіне көптеген жастарды тартуға мүмкіндік береді
41172
[7].
Қызылорда облысы
96183
3.2. САЛАУАТТЫ ӨМІР САЛТЫ ЖӘНЕ
Маңғыстау облысы
ЖАСТАР АРАСЫНДАҒЫ СПОРТТЫҚ-
93635
Павлодар облысы
САУЫҚТЫРУ ЖҰМЫСТАРЫ
76862
Солтүстік Қазақстан облысы
Қазіргі өркениеттің жоғары қарқында дамуы
488321
қоршаған ортаның үнемі өзгеріске түсетін
Оңтүстік Қазақстан облысы
жағдайларына адамның жедел түрде бейімделуін
138625
талап ететін әлеуметтік, технологиялық, экологиялық
Алматы қаласы
үдерістердің
айтарлықтай өзгеруіне
әкелді.
Дереккөзі: ҚР МСМ
Қалыптасқан жағдайда бірінші кезекте жастардың
арасында салауатты өмір салтын жүйелі түрде
қалыптастыру жалпы қоғам денсаулығының кепілі
дискотека және т.б. ойын-сауық түрлерінен ұтылып
саналады.
тұр. Бұған қоса жастар арасында темекі шегу,
Мәселенің өзектілігін статистикалық мәліметтер
алкогольді, есірткі мен басқа да психотропты заттарды
де дәлелдейді. Қазақстан Республикасы Мәдениет
пайдалану секілді
«зиянды әдеттердің» жоғары
және спорт министрлігі Спорт және дене шынықтыру
деңгейде сақталуы жағдайды одан әрі ушықтыруда.
ісі комитетінің (бұдан әрі - Комитет) мәліметтеріне
Комитеттің мәліметтері бойынша дене шынықтыру
сәйкес белсенді өмір салтын ұстанатын балалардың,
және спортпен айналысатын жастардың саны 39,2%-
жасөспірімдер мен жастардың үлесі 18-22% құрайды.
ға азайды.
Оқушылардың
60%-на жуығында денсаулығы
Өңірлер қимасында Алматы және Оңтүстік Қазақстан
әлсіреген, әскерге шақыру жасындағы жастардың
облыстарының жастары спортқа көбірек ден қойған
40%-дан астамы соматикалық денсаулық бойынша
(3.10-сурет).
әскери қызмет талаптарына сәйкес келмейді.
2013 жылдың басында спорттық секцияларда
Қазақстанда спорттық үйірмелермен қамтылған
спорттың әр түрімен 2 290 014 адам шұғылданса,
оқушылардың саны әлемдік орташа көрсеткіштерден
2014 жылдың басына қарай олардың саны 1 289 739
4 есе төмен. Дене шынықтыру дайындығы
адамға дейін (43,7%-ға) азайды. 2014 жылдың басында
бойынша президенттік тестілерді
сүрінбей
қалада және ауылда орта және жоғары деңгейдегі оқу
тапсыратын оқушылардың саны қысқарып келеді.
орындарындағы түрлі спорттық секцияларға 658 507
Комитеттің мәліметтері бойынша
5,
9,
11 сынып
адам қатысқан.
оқушылары мен 18-24 жас аралығындағы жастардың
Осыған байланысты мемлекет жастарды сапалы
арасында Президенттік деңгейге нормативтерді
медициналық қызметпен кепілдендірілген түрде
тапсырғандардың саны - 63 463. 2013 жылдың басында
қамтамасыз ету тетіктерін шыңдап, дені сау
жағдаймен салыстырғанда көрсеткіш
4296 адамға
қоршаған ортаны құруға бар күшін салып жатыр
қысқарған, соның ішінде 7196 адам ауылда тұрады.
[8]. Жастарды белсенді әлеуметтік өмірге тарта
Қазіргі таңда дене шынықтыру мен спорт бәсекеге
отырып, олардың денсаулығын нығайтуға септесетін
қабілеттігі жағынан компьютерлік ойындар, кино,

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Қазақстан жастары - 2014»
“Жастар”
34
ұлттық баяндамасы
ғылыми-зерттеу орталығы
және өмір салтын қалыптастыру үшін қоғаммен
айналысады [8].
қабылданған шаралардың қазіргі жүйесі әлеуметтік,
2013
жылы мүмкіндіктерінің
шектеулігіне
инфрақұрылымдық және тұлғалық деңгейлерде
қарамастан, 10 817 мүгедек жасөспірім жүйелі түрде
дамуы және жүзеге асуы тиіс.
спортпен айналысқан.
Комитеттің мәліметтеріне жүгінсек,
2013 жылы
Өскелең ұрпақ арасында ұлттық спорт түрлеріне
бұқаралық спортты дамыту және насихаттау
деген қызығушылық артып келе жатқанын атап
мақсатында 35 мың 800 бұқаралық спорт іс-шаралары
өтуіміз керек.
2014 жылдың басында ұлттық спорт
өткізіліп, оған 6,5 млн. астам адам қатысқан. Жүйелі
түрлерімен шұғылданатын жастардың саны 210 137
түрде спортпен шұғылданатын балалар мен
адамды құраған.
жасөспірімдер 318 123 адамды немесе 12,5% құрайды
Қазіргі жағдайда салауатты өмір салты ағзаның
(2012 жылы - 269 370 адам немесе 10,8%).
бейімделу қабілетін рухани және эмоционалдық, ерік-
2013 жылы мектептердегі спорт секцияларына
жігер қасиеттерінің тұтастығы тұрғысынан нығайтуға,
700 мыңға жуық адам, орта арнайы білім беру
адамның тұлғалық-кәсіби қалыптасу үрдісіндегі
ұйымдарында 282 300, жоғары оқу орындарында 168
тұлғалық әлеуетін өзектендіруге және іске асыруға
500 адам қатысқан.
бағытталған балалар мен жасөспірімдердің белгілі
Бүгінгі таңда жалпы білім беретін
7
261
(жалпы
бір өмір сүру салты деп түсінуге болады.
санынан 98%) мектепте 3 сағаттық дене шынықтыру
сабақтары қайта енгізілді. Дене шынықтыру пәнін
3.3 ЖАСТАР ЖӘНЕ ДЕНСАУЛЫҚ
21 459 мұғалім жүргізеді, олардың 14 366 ауылда еңбек
(ӘЛЕУМЕТТІК ЗЕРТТЕУ
етеді.
20 722 ұстаздың дене шынықтыру бойынша
арнайы білімі бар.
ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БОЙЫНША)
Қазіргі таңда еліміз бойынша балалар мен
жасөспірімдерге арналған
427 спорт мектептері
Әлеуметтік зерттеулердің нәтижелері бойынша
(БЖСМ) жұмыс істейді, біреуінің республикалық
жастардың басым бөлігі өз денсаулығы жағдайына
маңызы бар. Оларда спорт түрлері бойынша 2547
қанағаттанады.
2013
жылмен салыстырғанда
бөлімше қызмет етсе, 1770-сі олимпиадалық спорт
денсаулығын жақсы деп көрсеткен жастардың саны
түрлері және 777 олимпиадалық емес спорт түрлері
3,6%-ға артып,
74,37% құрады. Олардың
23,42%
саналады.
денсаулықтарының өте мықты екендігін, мүлдем
2014 жылдың басында БЖСМ балалар мен
ауырмайтындарын көрсеткен. Жастардың
51%-ға
жасөспірімдердің саны 281 841 жетіп, өткен жылдың
жуығы денсаулығымыз жақсы, сирек ауырамыз деп
көрсеткішімен салыстырғанда 16 828 адамға көбейгені
жауап берді. Шамамен әрбір бесінші адам (19,81%) өз
байқалады.
денсаулығының жағдайы қанағаттанарлық екендігін
Сонымен қатар елімізде
652 балалар мен
айтты (3.11-сурет).
жасөспірімдер клубы жұмыс істейді, онда спортпен
2013 жылмен салыстырғанда денсаулығына көңілі
шұғылданатың балалар мен жасөспірімдердің саны
толмайтын жастардың саны 5,01 пайызға жетті (2013
124 000 құрайды.
жылы - 3,7%). Олардың 3,91 пайызы денсаулығымыз
Комитет спорттың бұқаралық түрлерін және
нашар, жиі ауырамыз десе, 1,10 пайызы жиі және өте
жоғары жетістіктер спортын дамыту және дәріптеу,
ұзақ ауыратындарын және денсаулықтарының өте
дене шынықтыру арқылы салауатты өмір салты
нашар екендігін көрсетті.
қағидаларын енгізу, жастар арасындағы есірткіге
Жастардың көпшілігі денсаулығының нашарлығын
қарсы насихатты күшейту мақсатында тұрақты түрде
экологиямен (59,5%), дұрыс тамақтанбаумен
(35%)
спорттық шаралар ұйымдастырады. Мектептік және
және денсаулығына немқұрайлы қараумен
(21,1%)
мектепаралық жарыстарда жалпы 356 мың қатысушы
байланыстырады (3.12-сурет).
тіркелген.
2014 жылдың басында спорт секцияларында
Сонымен
қатар
жастардың
пікірінше,
шұғылданатын студенттердің саны
168,5 мыңды
денсаулықтарының нашар болуына материалдық
немесе 46% құрады.
жағдайдың төмендігі
(19%) және жаман әдеттер
2013 жылы Қазақстан Республикасы жастарының
(14,5%) әсер еткен. Сонымен қатар денсаулықтарының
арасында ұлттық және халықаралық марапаттарды
нашарлауына әсер еткен себептер ретінде
5 389 адам иеленген (соның ішінде параолимпиада
достардың теріс ықпалы (2,3%), күйзелістер (0,2%),
ойындарының жүлдегерлері бар). Ал спорт шебері
дәрігерлер қателіктері (0,6%), жол-көлік және басқа
атағына 942 жас қол жеткізді.
апаттар
(0,4%), уақыттың жетіспеушілігі
(0,2%),
Қазақстан Республикасындағы
5-ші Ұлттық
физиологиялық ерекшеліктер (0,2%), жүктілік пен
әлеуметтік зерттеулер нәтижесі бойынша қала (87,8%)
босанудан кейінгі асқынулар (0,2%) көрсетілген.
және ауыл
(86,3%) жастарының дене шынықтыру
Соңғы жылдары алкоголь, темекі шегу, есірткі тұтыну
сабағына қатысу жиілігі тең екені анықталды.
сияқты зиянды әдеттер қатарына жылдам тамақтану
Дене шынықтыру жаттығуларын жасауда да үлкен
өнімдерін (фастфуд) және энергетикалық сусындарды
айырмашылықтар байқалмайды (69,1% және 64,3%).
асыра пайдалану қосылып отыр. Мемлекет пен
Спорттың қозғалыс түрлерімен ауыл балаларына
қоғам тарапынан қолға алынып жатқан шараларға
(58,6%) қарағанда қала балалары
(63,4%) көбірек

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

“Жастар”
«Қазақстан жастары - 2013»
ғылыми-зерттеу орталығы
ұлттық баяндамасы
35
қарамастан
(мысалы, әлеуметтік жарнамалар,
3.11-сурет
фастфуд өнімдерін, газдалған және энергетикалық
сусындарды мектеп асханаларында сатуға тиым
Жастар өз денсаулығын
салу), Қазақстан жастарының бұл өнімдерге қатысты
бағалайды, %
пікірі әлі де болса түбегейлі өзгере қойған жоқ.
Әлеуметтік сауалнама нәтижелеріне сүйенсек,
қазақстандық жастардың көпшілігінде алкогольдік
ішімдіктерді пайдалануға, нашақорлық пен темекі
23,42
Өте мықты,
шегуге қатысты біржақты теріс пікір қалыптасқан. Ал
мүлдем ауырмаймын
фастфуд өнімдеріне және энергетикалық сусындарға
қатысты біз мұндай көріністі байқамаймыз.
Қазақстандық жастардың тек 19,4 пайызы фастфудқа,
50,95 Жақсы,
29,5 пайызы энергетикалық сусындарға мүлдем теріс
сирек ауырамын
қарайтындығын білдірді (3.13-сурет).
Сонымен қатар ұлттық онлайн-консультациялардың
қорытындысы бойынша еліміздегі жастардың басым
3.13-сурет
19,81 Қанағаттанарлық
Жастардың көзқарасы, %
Фастфудқа
3,91 Нашар, жиі ауырамын
19,4%
29,3%
1,10
Өте нашар, жиі және
26,1%
ұзақ ауырамын
15,1%
6,4%
0,81
Жауап беруге
3,7%
қиналамын
Энергетикалық сусындарға
29,5%
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері
24,4%
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
26,5%
10,6%
5,2%
3,8%
Алкогольге
56,8%
3.12-сурет
12,0%
17,8%
Жастардың денсаулығына
5,0%
1,0%
әсер етеді, %
7,4%
Темекі шегуге
63,3%
59,49%
8,2%
Экология, қоршаған орта
15,1%
3,1%
35,03%
1,4%
Дұрыс тамақтанбау
8,9%
21,14%
Есірткіге
Өзіне немқұрайлы қарау
78,3%
2,3%
18,98%
6,9%
Материалдық жағдайдың төмендігі
0,4%
14,48%
0,5%
Жаман әдеттер
11,6%
8,02%
Бұл туралы ойланған жоқпын
Мүлдем жағымсыз, тұтынуға қорқамын
Жағымсыз, бірақ кейде тұтынамын
2,35%
Достарымның теріс әсері
Бейтарап, бұл әркімнің өз ісі
7,05%
Қалыпты, кейде достарыммен бірге тұтынамын
Жауап беруге қиналам
Жақсы, апта сайын қолданамын
Жауап беруге қиналамын
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша),
Жастардың әлеуметтік сауалнама нәтижелері
жауаптар санына шектеу қойылған жоқ,
(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша)
1%-дан төмен мәндер көрсетілмеген

 

 

 

 

 

 

 

содержание      ..      1      2      3      ..

 

 

 

 

источники информации - http://www.akorda.kz/ru