Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2015» - часть 6

83

2014­ж-2015­ж.­(қаң­тар-қа­зан)­жүк­ті­лік­жә­не­­

бо­са­ну­ға­бай­ла­ныс­ты­әлеу­мет­тік­жәр­де­ма­қы­ны­

алу­шы­лар­са­ны­ту­ра­лы­мә­лі­мет,­%

2014­ж.­қаңтар-қа­зан­­2015ж.

61,08

Ақ­мо­ла

59,92

61,68

Ак­тө­бе

60,03

64.21

Аты­рау

62,39

61,94

Шы­ғыс­Қа­зақ­стан

58,68

61,42

Жам­был­

59,67

62,06

Ба­тыс­Қа­зақ­стан

60.8

62.13

Қа­ра­ған­ды

60,77

61,82

Қы­зы­лор­да

60,25

58.76

­Қо­станай­

57,72

63.05

Маң­ғыс­тау­

61,61

60,85

Пав­ло­дар­

60,5

62,44

Сол­түс­тік­Қа­зақ­стан

60.07

62,12

Оң­түс­тік­Қа­зақ­стан

61,43

64.16

Ал­ма­ты

61,83

57,38

Ал­ма­ты­қ.

56.6

60,45

Астана­қ.

59,44

61,66

­Бар­лы­ғы­

60,1

01.10.2015­ж.­Мү­ге­дек­тік­бо­йын­ша­мем­ле­кет­тік­

әлеу­мет­тік­тө­ле­ма­қы­ны­алу­шы­лар­са­ны­

жас­тар%­тө­ле­ма­қы­ны­алу­жал­пы­са­ны­на

Ақ­мо­ла

22.6

­Қо­станай­

31,2

Ақ­тө­бе

26,5

Маң­ғыс­тау­

22,5

Аты­рауская

25,9

­Пав­ло­дар­

32,2

Шы­ғыс­

Қа­зақ-

стан

30,6

Сол­түс­тік-­ Қа­зақ-

стан

24,0

Жам­был­

21.2

О­-­Қа­зақ­стан

20,1

Б-Қа­зақ­стан

26,2

Ал­ма­ты

28.6

Қа­ра­ған­ды

25.1

Ал­ма­ты­қ.

26,6

Қы­зы­лор­да

20,2

Астана­қ.

33,8

­Бар­лы­ғы­–­25,8

Де­рек­кө­зі:­ҚР­ДСӘДМ

5.27

5.28

Де­рек­кө­зі:­ҚР­ДСӘДМ

5 т

ара

у. 

Ж

аст

ар

дың әле

уметтік-эк

оно

мик

алық жағдайы

84

Осы мен не гіз гі кри те рий бо лып ауыр лық, 

зиян ды,  ең бек  қаупі  та бы ла ды.  Ста тис ти ка 

көр сет кі ші жо ға ры пайыз жас тар қам та ма сыз 

еті луі мұн дай өн ді ріс тер де (5.30-су рет).

01.10.2015­ж.­Зиян­ды­(аса­зиян­ды),­

ауыр­(аса­ауыр),­қа­уіп­ті­(аса­қа­уіп­ті),­

ең­бек­жағ­да­йын­да­қыз­мет­ете­тін­

қыз­мет­ші­лер­са­ны­­

Жас­тар%­жұ­мыс­іс­теуші­лер­жал­пы­са­ны­на­

Ақ­мо­ла

24,04 Қы­зы­лор­да

24,57

Ақ­тө­бе

30,62 ­Қо­станай­

25,99

Ал­ма­ты

25,37 Маң­ғыс­тау­

25,02

Аты­рау

24,49 ­Пав­ло­дар­

26,19

Шы­ғыс­Қа­зақ­стан 25,86 Сол­түс­тік-Қа­зақ-

стан

25,18

­Жам­был

23,94 Оң­түс­тік­Қа­зақ-

стан

26,44

Ба­тыс­Қа­зақ­стан

25,16 Ал­ма­ты­қ.

30,76

Қа­ра­ған­ды

21,63 Астана­қ.

33,08

Дереккөзі:­ҚР­ДСӘДМ

Эксп ресс-сұ рау,    өт кі зіл ген  же тек ші  Қа-

зақ стан  ұйым да рын да  бе ріл ген  есеп  шең бе-

рін де,  зиян ды,  қа уіп ті,  ауыр  өн ді ріс те    жас-

тар ды  жұ мыс пен  қам та ма сыз  ету  бө лі гін де 

ста тис ти ка рас та ды. Осы лай ша, мы са лы, АҚ 

«Эйр  Астана»  2310  қыз мет кер дің  29  жас қа 

де йін гі ле рі  –  1360,  яғ ни  жар ты сы нан  кө бі сі 

не ме се 29,4% бар лық қыз мет кер лер са ны нан, 

мұн дай жұ мыс та. АҚ «ҰАК «Ка за то мп ром»» 

қыз мет кер лер  са ны  18-ден  29  жас,  зиян ды 

(аса зиян ды), ауыр (аса ауыр), қа уіп ті (аса қа-

уіп ті) ең бек жағ дайы 2014 жы лы  2472 адам 

құ ра ды не ме се 12%, 2015 жы лы бе ріл ген сан 

жо ға ры ла ды  15%  –  2624  адам.  Бар лық  қыз-

мет кер лер әлеу мет тік ке піл дік тер мен, өте ма-

қы,  әлеу мет тік-ең бек  заң на ма сы мен  қа рас-

ты рыл ған  жас  қыз мет кер лер ге  бай ла ныс ты, 

мұн дай жұ мыс та іс тейт ін дер

 

[24].

 

Көр се тіл ген  мә лі мет тер  жас тар ды  әлеу-

мет тік қор ғау са ла сын да, оның бар лық ба ғы-

ты  мен  түр ле рін  қо са  оты рып,  мем ле кет тік 

сая сат тың  та быс ты  жү зе ге  асы рылуын   куә-

лан ды ра ды. 

* * *

Әлеу мет тік-эко но ми ка лық  да му  өзі мен 

эко но ми ка лық  қыз мет тің  бар лық  са ла ла рын 

қам ти тын көп жо ба лы рә сім ді көр се те ді. Со-

ны мен  қо са  жас тар  әлеу мет тік-эко но ми ка-

лық  коор ди нат  жүйе сін де  ерек ше  мәр те бе лі 

жағ дайды  ала ды.  Жас тар  өзі мен  Қа зақ стан-

ның бо ла ша ғын ға на бей не леп қой май, мем-

ле кет тік  да му  са ла сын да  ерек ше  қыз мет тік 

сал мақ ты кө те ре ді. 

Өт кі зіл ген  ана ли ти ка лық  шо лу  ел ді  жұ-

мыс пен қам ту ды, әлеу мет тік қор ғауды әлеу-

мет тік-эко но ми ка лық да мы ту ға қа ты су са ла-

сын да  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның  жас тар 

ор та сын да  орын  алып  жат қан  рә сім дер  аса 

қар сы лық тар  үде рі сін  қам ти тын ды ғын  куә-

лан ды ра ды. Алай да жас тар мем ле кет тің әлеу-

мет тік-эко но ми ка лық  аман ды ғы ның қар қын-

ды-да му шы  ба ғыт та рын  кө те ру де  жа ғым ды 

түр де  ат  са лып  жат қан ды ғы  сөз сіз  факт  бо-

лып та бы ла ды.    

Баян да ма да  көр се тіл ген  ақ па рат тар,  жас-

тар дың көп те ген сұ рақ тар бо йын ша әр түр лі 

көз қа рас та болуына қа ра мас тан,  бас қа әлеу-

мет тік топ тар мен са лыс тыр ған да әлеу мет тік 

бел сен ді лік тің  одан  әрі  жо ға ры  қуаты на  ие 

екен ді гін ай қын дайды. Олар жұ мыс пен қам-

ты лу жүйе сін де мо бил ді бо лып ке ле ді. Алай-

да сау ат ты құ қық тық ара ла су ды та лап ете тін, 

тү йін ді  мә се ле лер  қа та ры  бар.  Бұл  жас тар 

жұ мыс сыз ды ғын  азайту  мә се ле ле рі не,  оның 

ұзақ мер зім ді құ рам дас та ры на, ген дер лік тең-

ге рім сіз дік ті  жоюға  ар нал ған  ша ра лар  қа-

был да уына,  мү ге дек тер,  өз ге  де  әлеу мет тік 

тұр ғы дан  әл сіз  жас  топ та ры  кі ре тін  кей бір 

аза мат тар са на ты ның жұ мыс пен қам тылуын-

ың одан әрі нә ти же лі ке піл де рі нің бе кі тілуіне 

бай ла ныс ты. 

Ел дің әлеу мет тік-эко но ми ка лық дам уын-

да  жас тар дың  қа ты суы  ар қы лы  ұсы ны лып 

отыр ған  мә се ле лер дің  сау ат ты  ше ші мі    Қа-

зақ стан Рес пуб ли ка сы дам уын ың бас ты ст ра-

те гиялық мақ са ты ның бі рі бо лып та бы ла ды. 

5.30

85

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕ БИЕТ ТЕР 

ТІЗІМІ:

1. Офи ци аль ный  сайт   Пре зи ден та  Рес пуб ли ки  Ка за хс-

тан.  http://www.akorda.kz

2. Ин фор ма ция Ми нис терс тва зд ра во ох ра не ния и со ци-

ально го раз ви тия Рес пуб ли ки Ка за хс тан (№ 2-1-12/7019  от 

27.08.2015).

3. Ре зуль та ты со ци оло ги чес ко го оп ро са по ре гионам и 

фо кус-груп пам (июнь-сен тябрь 2015 г.).

4. Пря мая ли ния с Пре зи ден том Рес пуб ли ки Ка за хс тан 

on�ine.zakon.kz  

5. С дип ло мом в се ло  https://www.enbek.kz/r�

6. Centra�  Asia  Monitor.  Суб бо та,  14  нояб ря  2015  го да 

http://camonitor.com

7. Как  реали зует ся  прог рам ма  «С  дип ло мом  в  се ло»? 

26.09.2014 18:38 http://24.kz/r�

8. Меж ду на род ное  Ин фор ма ци он ное  Агент ство.  12 

Нояб ря 2015, 17:08. http://in�orm.kz/r�s

9.  Офи ци аль ный сайт  пар тии «Нұр Отан» http://n�rotan.kz/r�

10.   Мо ло деж ный кад ро вый ре зерв Ка за х стана  https://

11.    http://tengrinews.kz/kazakhstan_news;  2 апр. 2015 г.

12.    Ин фор ма ция  Ви це-Пре зи ден та  по  уп рав ле нию 

пер со на лом  и  ад ми нист ра тив ным  воп ро сам  (на  зап рос  № 

1-9-3404 от 18.09.2015 г.).

13.   Ин фор ма ция Ми нис терс тва об ра зо ва ния и нау ки 

Рес пуб ли ки Ка за хс тан (Пись мо от 05.08.2015 г. № 01-3-06-

6/2626-И).

14.   Офи ци аль ный Ин тер нет-ре сурс Ко ми те та по ста-

тис ти ке  на  2001-2015  го ды.  Ос нов ные  ин ди ка то ры  рын-

ка тру да мо ло де жи по РК / stat.gov.kz

15.    Ос нов ные  со ци ально-эко но ми чес кие  по ка за те ли 

Рес пуб ли ки Ка за хс тан http://www.stat. gov.kz

16.    Ос нов ные  по ка за те ли  рын ка  тру да  в  Рес пуб ли ке 

Ка за хс тан на 1 июля 2015 го да . Ста тис ти ка .  Дан ные Минзд-

рав соц раз ви тия РК. 27 июля, 2015 - 17:12. Из менён 28 ав гус-

та, 2015 - 17:36 /https://www.mzsr.gov.kz

17.    Ос нов ные  по ка за те ли  рын ка  тру да  в  Рес пуб ли ке 

Ка за хс тан на 1 июля 2015 го да  https://www.mzsr.gov.kz

18.   Офи ци аль ный Ин тер нет-ре сурс Ко ми те та по ста-

тис ти ке на 2001-2015 го ды.

19.   Ин фор ма ция Ми ни ст ра зд ра во ох ра не ния и со ци-

аль ной за щи ты на се ле ния РК (Пись мо № исх: 14-3-22/24278   

от: 11.09.2015).

20.    Науч ная  биб лиоте ка:  http://www.dissercat.com/

content/

21.   Офи ци аль ный Ин тер нет-ре сурс Ко ми те та по ста-

тис ти ке  на  2001-2015  го ды.  Ос нов ные  ин ди ка то ры  рын-

ка тру да мо ло де жи по РК / stat.gov.kz

22.   Ин фор ма ция Ми ни ст ра зд ра во ох ра не ния и со ци-

аль ной за щи ты на се ле ния РК (Пись мо № исх: 14-3-22/24278   

от: 11.09.2015).

23.   В ст ра не нас чи ты вает ся око ло 34 ты сяч де тей-си-

рот – Пре зи дент РК http://www.in�orm.kz

24.   Ин фор ма ция по зап ро сам, предс тав лен ным в рам-

ках дан но го док ла да. 

87

6.1 ЖАС ТАР ҚЫЛ МЫ СТЫЛЫҒЫ: 

ҚҰ ҚЫҚ БҰ ЗУ ШЫ ЛЫҚ ПЕН 

ОЛАР ДЫҢ АЛ ДЫН АЛУ

Жас тар дың  қыл мыс ты лық  жағ дайы  қо-

ғам ның  ең  өзек ті  мә се ле ле рі нің  бі рі  бо лып 

отыр.  2014-2015  жыл дар да  қыл мыс  жа са ған 

тұл ға лар дың жа сы ту ра лы ҚР Бас про ку ра ту-

ра сы ның  Құ қық тық  ста тис ти ка  мен  ар найы 

есеп тер  жө нін де гі  ко ми те ті нің  ста тис ти ка-

лық мә лі мет те рін тал дау 2014 жыл ға қа ра ған-

да 2015 жыл да ғы қыл мыс дең гейі нің тө мен-

деу ге де ген жал пы үде рі сін көр се те ді. 

Ста тис ти ка  көр сет кі ші  бо йын ша  жа сы-

на қа рай бө лін ген әр бір ке ле сі топ та қыл мыс 

жа са ған тұл ға лар са ны ор та есеп пен 3-4 есе 

кө бе йіп  оты ра ды. 

21-29  жас  ара лы ғын да ғы  ең  үл кен  топ-

тар да, 39 850 адам ды құ райт ын жал пы адам 

са ны нан ең жо ға ры көр сет кіш тер ке ле сі об-

лыс тар ен ші сін де: Шы ғыс Қа зақ стан об лы сы 

(5168 адам не ме се ша ма мен 13-14%), Ал ма-

ты қа ла сы (4 121 адам не ме се ша ма мен 11%), 

Ал ма ты об лы сы (3 719 адам не ме се ша ма мен 

10%), Қа ра ған ды об лы сы (3 493 адам не ме се 

ша ма мен 10%). 

2014­жы­лы­жә­не­2015­жыл­дың­

6­айын­да­18-20­жә­не­21-29­жа­сын­да­

қыл­мыс­жа­са­ған­тұл­ға­лар­са­ны­ту­ра­лы­мә­лі­мет­тер

18-20 жас

21-29 жас

 

2014 ж. 2015 ж. 

(6-ай) 2014 ж.

2015 ж. 

(6-ай)

Астана қ.

512

239

1763

862

Ақ мо ла

623

233

2001

749

Ақ тө бе

465

183

1809

584

Ал ма ты қ.

1138

473

4121

1790

Ал ма ты 

1050

336

3719

1134

Аты рау

252

125

1272

503

Шы ғыс Қа зақ стан

1356

397

5168

1732

 Жам был

612

223

1716

775

Ба тыс Қа зақ стан

455

180

1940

848

Қа ра ған ды

1015

288

3493

1080

Қы зы лор да

389

125

1494

521

 Қо станай 

737

300

2527

959

Маң ғыс тау 

412

141

1200

462

 Пав ло дар

467

222

1621

659

Сол түс тік Қа зақ стан

461

166

1848

760

Оң түс тік Қа зақ стан

989

398

3022

1231

Кө лік айма ғы 

117

34

789

215

Әс ке ри қыз мет кер-

лер жа са ған 

59

6

218

84

21-C (ар найы объект)

39

18

129

75

Рес пуб ли ка бо йын ша  11 148

4 087

39 850 15 023

Дереккө­зі:­ҚР­Бас­про­ку­ра­ту­ра­сы­ның­­

Құ­қық­тық­ста­тис­ти­ка­мен­ар­найы­есеп­тер­жө­нін­де­гі­ко­ми­те­ті

Со ны мен  қа тар  2015  жыл дың  6-айын да-

ғы мә лі мет тер тө мен көр сет кіш тер ге ие. Жас 

мөл ше рі не  қа рай  ерек ше лен ген  бар лық  топ-

тар бо йын ша қыл мыс жа са ған адам дар са ны-

ның азаюы ар қы лы кө рі ніс та уып  отыр ған іл-

ге рі леу бай қа ла ды. 

6.2

Ай мақ тар жа ғы нан 18-20 жас ара лы ғын да 

бұл ба ғыт та ғы ең жо ғар ғы көр сет кіш тер Шы-

ғыс  Қа зақ стан  об лы сы  (1356  адам),  Ал ма ты 

қа ла сы  (1138  адам),  Ал ма ты  об лы сы  (1050), 

Қа ра ған ды об лы сы (1015) ен ші сін де. Жал пы 

ал ған да,  атал ған  төрт  ай мақ тық  суб ъек ті лер 

ен ші сі ша ма мен 40%-ды құ рай ды. 

Дереккө­зі:­ҚР­Бас­про­ку­ра­ту­ра­сы­ның­­

Құ­қық­тық­ста­тис­ти­ка­мен­ар­найы­есеп­тер­жө­нін­де­гі­ко­ми­те­ті

6 т

ара

у.

 Ж

ас

 тар ор

 та

 сын

 да

 ғы қыл

 мыс

 ты

 лық пен өз

 ге де қо

 ғам

 ға қар

 сы құ

 бы

 лыс

 тар

88

2014­жыл­жә­не­2015­жыл­дың­6-айын­да­­

ауыр­лы­ғы­әр­түр­лі­дә­ре­же­де­гі­қыл­мыс­жа­са­ған­21-29­жас­ара­лы­ғын­да­ғы­тұл­ға­лар­дың­са­ны

 

21-29 жас (2014 / 2015 жыл дың 6-айы)

 

 Бар лы ғы 

Аса ауыр

Ауыр

Ор та ша ауыр-

лық та 

Же ңіл

Астана қ.

1763/862

32/10

468/204

1021/430

242/218

Ақ мо ла

2001/749

24/6

190/76

1494/521

293/146

Ақтө бе

1809/584

17/4

185/89

1251/354

356/137

Ал ма ты қ.

4121/1790

87/28

826/335

2731/1104

477/323

Ал ма ты обл.

3719/1134

81/20

386/170

2585/663

667/281

Аты рау

1272/503

10/6

183/64

787/308

292/125

Шы ғыс Қа зақ стан

5168/1732

49/28

418/183

3625/1058

1076/463

 Жам был

1716/775

24/7

242/131

1109/460

341/177

Ба тыс Қа зақ стан

1940/848

26/9

274/141

1364/489

276/209

Ка ра ған ды

3493/1080

60/20

420/179

2408/692

605/189

Қы зы лор да

1494/521

13/5

158/77

876/251

447/188

 Қо станай 

2527/959

43/14

259/95

1823/615

402/235

Маң ғыс тау 

1200/462

17/2

137/69

724/254

322/137

 Пав ло дар

1621/659

19/10

240/92

1165/448

197/109

Сол түс тік Қа зақ стан

1848/760

21/9

128/61

1501/560

198/130

Оң түс тік Қа зақ стан

3022/1231

64/31

562/231

1719/643

677/326

Кө лік аума ғы 

789/215

6/1

76/23

521/154

186/37

Әс ке ри қыз мет кер лер мен жа сал ған

218/84

7/3

66/28

63/31

82/22

21-C (Ар найы объект)

129/75

1/0

9/9

87/51

32/15

Рес пуб ли ка бо йын ша 

39850/15023

601/213

5227/2257

26854/9086

7168/3467

Дереккө­зі:­ҚР­Бас­про­ку­ра­ту­ра­сы­ның­Құ­қық­тық­ста­тис­ти­ка­мен­ар­найы­есеп­тер­жө­нін­де­гі­ко­ми­те­ті

6.3

Ең көп қыл мыс пен тір кел ген 21-29 жас ара-

лы ғын да ғы топ та қыл мыс тар дың ба сым көп ші-

лі гі – 26 854 қыл мыс ауыр лы ғы ор та ша бо лып 

та бы ла тын қыл мыс тар қа та ры на жа та тын ды ғы, 

олар дан ке йін  ауыр лы ғы же ңіл деу қыл мыс тар 

ор на лас қан ды ғы (7168) кө ңіл ау дар та ды. Осы-

лар дан ке йін гі орын дар да ға на ауыр (5 227) жә-

не аса ауыр қыл мыс тар (601) орын теп кен.

Осы жас ара лы ғын да ғы топ та 2015 жыл-

дың  6-ай  нә ти же сі нің  көр сет кіш те рі  ту ра 

осын дай  ди на ми ка ны  бай қа та ды:  бі рін ші 

орын да  ауыр лық  дә ре же сі  ор та  қыл мыс тар 

(9  086),  екін ші  орын да  ауыр лы ғы  же ңіл деу 

қыл мыс тар  (3467),  одан  ке йін   ауыр  (2  257) 

жә не аса ауыр қыл мыс тар (213) ор на лас қан. 

Ұлт тық баян да ма ны да йын дау шең бе рін-

де  жүр гі зіл ген  фо кус-топ тық  зерт теу  көп-

те ген  мә се ле лер  бо йын ша  са рап шы лар дың 

пі кір ле рін  анық та ды.  Бұл  зерт теу  сау ал на ма 

жүр гі зу  ар қы лы  ес ке ру ді  қиын да та тын  мә-

се ле лер ді  ай қын дау ға  кө мек тес ті.  Фо кус-

топ тық  зерт теу  үшін  да йын дал ған  сұ рақ тар 

ара сы на  Қа зақ стан да  бір қа тар  қыл мыс тық 

ак ті лер дің  жа са лу  се беп те рі  ту ра лы  рес пон-

де нт тер пі кі рін анық тау ға мүм кін дік бе ре тін 

сұ рақ та (жем қор лық, лаң кес тік, бұ зақы лық) 

ен гі зіл ген бо ла тын. 

Бұл сұ рақ бо йын ша рес пон де нт тер дің көп-

ші лі гі 

жем­қор­лық­де­ген­ұғым­уа­қыт­өте­ха­

лық­ өмі­рі­нің­ ажы­ра­мас­ бө­лі­гі­не­ ай­нал­ды,­

өйт­ке­ні­ ол­ өмір­дің­ бар­лық­ дең­ге­йін­де­ күн­де­

лік­ті­ орын­ алу­да

  де ген  пі кір  біл дір ді.  Көп-

ші лік тің  көр се туі  бо йын ша  ба ла лар ды  ба ла-

бақ ша лар  мен  мек теп тер ге  ор на лас ты ру дан 

бас тап, жо ға ры оқу орын да рын да оқу ке зін де 

жә не жұ мыс қа ор на ла су мен әр түр лі же ңіл дік-

89

тер алу ға де йін  жем қор лық орын алу да. Рес-

пон дент тер дің  айт уын ша,  кей бір  қа зақ стан-

дық тар дың  өмі рін  «жем қор лық  кон вейері» 

деп атау ға бо ла ды, өйт ке ні әр түр лі инс тан ция-

лар да жүр ген нен па ра бер ген же ңіл. Со ны мен 

қа тар жем қор лық мем ле ке ті міз дің ір ге лі құн-

ды лық та ры на,  біз дің  тәуел сіз ді гі міз ге  нұқ сан 

кел ті ре тін ді гі айт ыл ды (Аты рау қ.).

Жем қор лық тың біз дің ел де осын ша ма ау-

қым ды  та рап  кет уіне  көп те ген  се беп тер  ай - 

т ыл ды (6.4-су рет ті қа ра ңыз).

Сұ рал ған рес пон де нт тер жал пы қыл мыс-

тың,  лаң кес тік  пен  бұ зақы лық тың  жас тар 

ара сын да та ралуын ың не гіз гі се беп те рі ре тін-

де ке ле сі лер ді ата ды (6.5-су рет).

Дереккө­зі:­Әлеуметтік­сауалнама­нә­ти­же­ле­рі­(әл-Фа­ра­би­атын­да­ғы­ҚазҰУ­­

Мем­ле­кет­жә­не­құ­қық­инс­ти­ту­ты­ның­2015­жыл­ғы­мә­лі­мет­те­рі­бо­йын­ша)

Дереккө­зі:­Әлеуметтік­сауалнама­нә­ти­же­ле­рі­(әл-Фа­ра­би­атын­да­ғы­ҚазҰУ­­

Мем­ле­кет­жә­не­құ­қық­инс­ти­ту­ты­ның­2015­жыл­ғы­мә­лі­мет­те­рі­бо­йын­ша)

Фо кус-топ тық  зерт теу ге  қа ты су шы лар 

жас тар қыл мы сы ның ал дын алу мақ са тын да 

жүр гі зі ле тін жас тар ұйым да ры ның жа ғым ды 

тұс та рын  да  атап  көр сет кен.  Мы са лы,  Ал-

Осы ған бай ла ныс ты көп те ген рес пон де нт-

тер тұл ға ның жа нұяда да, қо ғам да да, қа лып-

та суы  мен  тәр биеле ну  жағ дайы нан  бас тап, 

сон дай-ақ қыл мыс тың осы тү рі не жа за ны қа-

таң да ту ға де йін  ба ра тын, жем қор лық қа де ген 

адам дар дың  са на сын  өз гер ту  қа жет ті лі гі  ту-

ра лы пі кір біл дір ді. 

6 т

ара

у.

 Ж

ас

 тар ор

 та

 сын

 да

 ғы қыл

 мыс

 ты

 лық пен өз

 ге де қо

 ғам

 ға қар

 сы құ

 бы

 лыс

 тар

90

ма ты, Пав ло дар, Өс ке мен қа ла ла рын да жә не 

т.б. оқу мен жұ мыс тан қо лы бос кез де қа ла-

ға ерік ті түр де ереуіл жа сап, по ли цияға кө мек 

көр се ту  үшін  құ рыл ған  сту де нт тік  жа сақ тар 

құ рыл ған. Орал қа ла сын да бар лық жер лер ге 

ка ме ра лар  ор на ту  ар қы лы  қыл мыс тар  са ны 

тө мен де тіл ді. Бұл ша ра лар дың тиім ді лі гі дә-

лел ден ген дік тен,  осын дай  оң тай лы  жайт тар 

олар ды бү кіл Рес пуб ли ка бо йын ша қол да ну-

ға түрт кі бо луы тиіс. 

Жал пы  ал ған да,  фо кус-топ тық  зерт теу-

ге  қа ты су шы лар  жас тар  ара сын да ғы  қыл-

мыс тар дың ал дын алу үшін қа был да нуы ке-

рек  деп  та ны ла тын  ке ле сі  ша ра лар ды  ата ды 

(6.6-су ре тті қа ра ңыз).

Жал пы ал ған да, жас тар ара сын да ғы қыл-

мыс тың ал дын алу бо йын ша ша ра лар ке ше-

ні жүйелі түр де Қа зақ стан Рес пуб ли ка сы ның 

мем ле кет тік жас тар саяса ты ның 2020 жыл ға 

де йін  ар нал ған «Қа зақ стан 2020: бо ла шақ жо-

лы» тұ жы рым да ма сын бе кі ту сә ті нен бас тап 

қа был да на  бас та ды.  Бұл  құ жат  жас тар мен 

жұ мыс  іс теудің  не гіз гі  қа ғи дат та ры  мен  ба-

сым дық та рын  ор та  мер зім ді  ке зең ге  бе кіт ті. 

Мә се лен, тұ жы рым да ма ның бі рін ші са ты сын 

жү зе ге асы ру шең бе рін де жас тар мен тұ рақ ты 

ме кен-жайы, оқуы жә не жұ мыс іс тейт ін ор ны 

бо йын ша ад рес ті жұ мыс іс теу жүйесі қа лып-

тас ты рыл ды.  Өңір лік  дең гейде  жас тар мен 

жұ мыс  іс теу  са ла сын да ғы  бағ дар ла ма лар-

ды қар жы лан ды ру кө ле мі ұл ғай ды. Ха лы қа-

ра лық  ұйым дар мен  се рік тес  бағ дар ла ма лар 

бел сен ді  жү зе ге  асу да  (2016  жыл дан  бас тап 

Ха лы қа ра лық қайта құ ру жә не да му бан кі мен 

«Жас тар кор пу сын да мы ту» жо ба сы жос пар-

лан ған,  БҰҰ  Ба ла лар  қо ры  ЮНИ СЕФ-пен 

жас тар дың ден сау лы ғын кө те ру, суи цид ті тө-

мен де ту, сон дай-ақ жас тар дың ре су рс тық ор-

та лық та ры ның тиім ді лі гін арт ты ру бо йын ша 

бағ дар ла ма лар жү зе ге асу да). 

Ел ба сы  Н.Ә.  На зар баев тың  бес  инс ти ту-

ционал дық ре фор ма сын жү зе ге асы ру бо йын-

ша ұлт тың «100 нақ ты қа дам» жос па ры шең-

бе рін де  екін ші  са ты да ғы  ша ра лар  жос па ры 

іс ке асы ры лу да. 

Оның  жү зе ге  асы ры луы  инс ти ту ционал-

дық си пат та ғы ша ра лар ды аяқ тауға жә не өс-

ке лең буын ның қа лып та суы мен да муы үшін 

қа жет ті жағ дай ту ғы зу ға мүм кін дік бе ре ді [1]. 

Жас тар  ара сын да ғы  қыл мыс тың  ал дын 

алу бо йын ша ша ра лар ды екі үл кен топ қа бө-

лу ге бо ла ды: заң на ма лық жә не ұйым дық-тә-

жі ри бе лік.

Дереккө­зі:­Әлеуметтік­сауалнама­нә­ти­же­ле­рі­(әл-Фа­ра­би­атын­да­ғы­ҚазҰУ­­

Мем­ле­кет­жә­не­құ­қық­инс­ти­ту­ты­ның­2015­жыл­ғы­мә­лі­мет­те­рі­бо­йын­ша)

91

ҚР­ІІМ-нің­бас­қа­құ­ры­лым­дар­мен­орын­да­лып­

жат­қан­ұйым­дық-тә­жі­ри­бе­лік­ша­ра­ла­ры

Мектеп­мұғалімдерімен­бірге:­мектеп­жасындағы­

балалардың­күнделікті­мектепке­баруын­қадағалау­

(2014­ж.­ішінде­мектепке­2­000­­үстінде­оқушы­

қайтарылды)­
Білім­жүйесі­мен­ата-аналар­комитеттері­өкілдерімен­

бірге:­10­мың.­үстінде­рейд­жасалып,­4,5­мың.­

астам­құқық­бұзушылық­анықталды;­мектеп­

ішіндегі­тіркеуде­тұрған­16­мың.­жуық­жасөспірімнің­

тұрғылықты­жері­тексерілді,­және­10­мың.­үстінде­

дұрыс­емес­отбасылармен­кездесу­өткізілді­
Ведомстволық­“Динамо”­спортзалдарына­ішкі­

істер­органдарының­тіркеуінде­тұрған­3­мың.­астам­

жасөспірім­және­дұрыс­емес­отбасылардан­шыққан­

812­жасөспірім­тартылды­
Оқу­орындарында­анонимді­арыздарға­арналған­

жәшіктер­орнатылған­(7­мың.)­және­мектеп­

оқушыларына­анонимді­анкеталық­сұраулар­

жүргізіледі­
Ішкі­істер­органдарында­сенім­телефондары­жұмыс­

істейді­
Оқу­орындарында­қорқытып­ақша­жинайтын­

тұлғалармен­күресу­бойынша­жұмыс­топтары­әрекет­

етуде­
Оқу­орындарында­бейнебақылау­камераларын­

орнату­жұмыстары­жергілікті­атқарушы­органдармен­

бірігіп­жасалуда­(2­377­дана)­
Дұрыс­емес­отбасылармен­алдын­алу­жұмыстары­

шеңберіндегі­шаралар:­18­мың.­астам­бала­

тәрбиеленіп­жатқан­12­мың.­астам­отбасы­ІІО­

тіркеуінде­

Дереккө­зі:­ҚР­ІІМ­ста­тис­ти­ка­лық­есеп­те­рі­

6.8

6.8-су ре тін де  ҚР  ІІМ-нің  ҚР-ның  бас қа 

мем ле кет тік  ор ган да ры мен  жә не  қо ғам дық 

бір лес тік тер мен  бір ле се  жү зе ге  асы ры ла тын 

ал дын алу ша ра ла ры кел ті ріл ген. 

Әсі ре се  жа сөс пі рім дер  ара сын да ғы  жас-

тар  қыл мыс ты лы ғы мен  кү ре су де  әлім жет ті-

лік пен кү ре су ша ра ла ры ерек ше ма ңыз ға ие. 

Жа сөс пі рім дер ге  қа тыс ты  әлім жет ті лік  фак-

ті лер са ны жыл дан-жыл ға тө мен деп ке ле жа-

тыр,  оған  ста тис ти ка лық  мә лі мет тер ден  көз 

жет кі зу ге  бо ла ды  (6.9  жә не  6.10-су рет тер ді 

қа ра ңыз). 

Мұн дай тө мен деу үшін ші жыл қа та ры нан 

орын алып отыр ға нын ес ке ре тін бол сақ, ІІМ 

мен бас қа да мем ле кет тік ор ган дар дың, сон-

дай-ақ қо ғам дық ұйым дар дың осы ба ғыт та ғы 

жұ мыс та ры ның тиім ді лі гін көр се те тін тұ рақ-

ты үр діс ту ған ды ғын айтуға бо ла ды. 

Со ны мен  қа тар  жыл  са йын   ба ла ла рын 

тәр бие леу де мін дет те рін орын да ма ға ны үшін 

4 мың нан ас там ата-ана не ме се олар дың ор-

нын да ғы тұл ға лар әкім ші лік жа уап кер ші лік-

ке  тар ты ла ды,  ал  іш кі  іс тер  ор ган да ры ның 

ма те ри ал да ры  бо йын ша  сот тар  ата-ана лық 

құ қық тар дан айыра тын 1 мың ға жуық ше шім 

қа был дайды.

Дереккө­зі:­ҚР­ІІМ­ста­тис­ти­ка­лық­есеп­те­рі­

Дереккө­зі:­ҚР­ІІМ­ста­тис­ти­ка­лық­есеп­те­рі­

6 т

ара

у.

 Ж

ас

 тар ор

 та

 сын

 да

 ғы қыл

 мыс

 ты

 лық пен өз

 ге де қо

 ғам

 ға қар

 сы құ

 бы

 лыс

 тар

92

6.2. ЖАС ТАР ОР ТА СЫН ДА ҒЫ 

ҚО ҒАМ ҒА ҚАР СЫ ӘРЕ КЕТ ТЕР 

Де ви ант тық жү ріс-тұ рыс қо ғам ның әлеу-

мет тік  нор ма ла ры мен  қақ ты ғыс қа  тү се тін 

же ке  тұл ға ның  іс-әре кет те рін  си пат тайды. 

Әлеу мет тік-эко но ми ка лық  жағ дай,  от ба сы-

лық-тұр мыс тық  жә не  тұл ға лар  ара сын да ғы 

қа рым-қа ты нас тар,  әлеу мет тік-мә де ни  ор-

та  де ви ант тық  жү ріс-тұ рыс қа  итер ме лей ді. 

Әлеу мет та ну  ғы лы мын да  ауыт қу шы  жү ріс-

тұ рыс тың ал ғы шарт та ры на жұ мыс сыз дық ты, 

ке дей ші лік ті, қаң ғы бас тық ты жә не т.с.с. жат-

қы за ды. 

Кри ми но лог ға лым дар дың зерт теу ле рі нә-

ти же ле рі не  сәй кес,  қа зір гі  жағ дайда  жас тар 

ор та сы на ке ле сі дей үр діс тер тән: 

ішім дік тен, те ме кі ден, на ша дан, ком пью-

тер лік ойын дар дан, ин тер нет жүйе сін де гі қа-

рым-қа ты нас тан  эмо циялық-пси хо ло гия лық 

тәуел ді лік ар қы лы кө рі ніс та ба тын ад дик тив-

ті лік;

жү ген сіз дік пен бей бас тақ тық ар қы лы кө-

рі ніс та ба тын кез кел ген жал пы ада ми ере же-

лер  мен  нор ма лар дан  шек сіз  бос тан дық  ре-

тін де гі тәр тіп сіз дік; 

суи цид жа сауға бейім ді іш тей күй зе ліс. 

Осы ның  бар лы ғы  жас тар  суб мә де ниеті-

нің жа ғым сыз ба ғы ты ның қа лып тас уына жиі 

соқ ты ра тын жас тар ор та сын да ғы де ви ант тық 

әлеу мет тік-мә де ни  тә жі ри бе лер дің  ке ңі нен 

та ра уына ық пал ете ді [2, 9-11 б.]. 

Со ны мен  қа тар  жас тар  ор та сын да ғы  де-

ви ант тық әлеу мет тік-мә де ни тә жі ри бе лер мен 

кү рес тің өз қиын ды ғы бар. Мә се лен, ере сек-

тер дің  қыл мыс ты лы ғы на  қа ра ған да  жас тар 

қыл мыс ты лы ғы ның  ди на ми ка сы  не ғұр лым 

тез өз ге ріп оты ра ды, ал бұл үне мі рет теу мен 

қа да ға лау ды  та лап  ете ді.  Бұ ған  қо са,  әлеу-

мет тік де ви ация лар өсі мін те жеуге де ген қо-

ғам  мұқ таж ды ғы  анық  бол ға ны мен,  жас тар-

дың жү ріс-тұ ры сын да ғы ауыт қу шы лық тар ды 

бас тап қы са ты лар да анық тау ға, өл шеуге, ба-

ға лауға,  олар дың  ди на ми ка сын  ба қы лауға 

мүм кін дік  бе ре тін  сын нан  өт кен  жә не  жан-

жақ ты  құ рал дар дың  бол ма уын   ес ке ру  ке рек 

[3, 5-6 б.].

Де ви ант тық  жү ріс-тұ рыс  зиян ды лы ғын 

жас тар дың өзі тү сі не бер мейт ін зиян ды әдет-

тер ар қы лы кө рі ніс та ба ды. Де ви ант тық жү-

ріс-тұ рыс тың  ке ңі нен  та ра ған  ны сан да ры на 

ал ко го лизм,  на ша қор лық  жә не  ойын құ мар-

лық ты жат қы зу ға бо ла ды. 

Ең  қа уіп ті сі  ал ко голь дік  жә не  на ша қор-

лық ма стану ке зін де жас тар қыл мыс жа сауға 

ба ра тын ды ғын да  бо лып  отыр.  Біз,  ең  ал ды-

мен,  ал ко го лизм  мен  на ша қор лық тың  қыл-

мыс  жа сауға  бай ла ныс ты  қыр ла ры на  кө ңіл 

бө луіміз ке рек. 

Ал ко голь дік  жә не  на ша қор лық  ма стану 

ке зін де жас тар қыл мыс жа сауға жиі бейім бо-

лып тұ ра ды. Ста тис ти ка көр се те тін дей, ал ко-

голь дік ма саю ке зін де қыл мыс жа са ған тұл ға-

лар дың са ны олар дың жа сы на қа рай бө лін ген 

әр бір  ке ле сі  то бын да  едәуір  ар тып  оты ра ды 

(ор та есеп пен 7-8 есе өсе ді, ал жа сы на қа рай 

бө лін ген соң ғы топ та тіп ті 5 есе ар ту да). 

Дереккө­зі:­ҚР­Бас­про­ку­ра­ту­ра­сы­ның­­

Құ­қық­тық­ста­тис­ти­ка­мен­ар­найы­есеп­тер­жө­нін­де­гі­ко­ми­те­ті

Дереккө­зі:­ҚР­Бас­про­ку­ра­ту­ра­сы­ның­­

Құ­қық­тық­ста­тис­ти­ка­мен­ар­найы­есеп­тер­жө­нін­де­гі­ко­ми­те­ті

93

Со ны мен  қа тар  2015  жыл дың  1-жар ты-

жыл ды ғын да ғы  мә лі мет тер  ал ко голь дік  ма-

саю  жағ да йын да  жа сал ған  қыл мыс тар дың 

өсу  ди на ми ка сы ның  едәуір  тө мен де ге нін 

көр се те ді:  жа сы на  қа рай  бө лін ген  бар лық 

топ тар да 2 есе ге жуық, ал 21-29 жас ара лы-

ғын да ғы топ та 3 есе ден жо ға ры. 

адам, яғ ни 15% жуық) жә не Ал ма ты об лы сы 

(102 адам, яғ ни 10% ша ма сын да). 

21-29 жас ара лы ғын да ғы топ та 2014 жы-

лы ал ко голь дік мас бо лу жағ да йын да қыл мыс 

жа са ған  тұл ға лар дың  жал пы  са ны нан  (5511 

адам), атал ған үш об лыс тың үле сі мы на дай: 

Қо станай  об лы сы  (721  адам,  яғ ни  ша ма мен 

13%),  ШҚО  (720  адам,  яғ ни  ша ма мен  13%) 

жә не Ал ма ты об лы сы (531 адам, яғ ни 10%-ға 

жуық). 

Бұл үр діс 2015 жыл дың 6-айы ның көр сет-

кіш те рі бо йын ша да сақ та лу да. 

Со ны мен  қа тар  атал ған  үш  об лыс тың 

«ерек ше» көр сет кіш те рі нің се беп те рін анық-

тау үшін жа қын ара да қо сым ша зерт теу жүр-

гі зу  ке рек,  өйт ке ні  Ұлт тық  баян да ма да  бұл 

са ла да ғы бар лық мә се ле лер ді те ре ңі нен зерт-

теп шы ғу мүм кін емес. 

2014 жыл ғы жә не 2015 жыл дың 6-айын да-

ғы есірт кі ден мас бо лу жағ да йын да қыл мыс 

жа са ған тұл ға лар дың жас мөл ше рі бо йын ша 

ста тис ти ка да жо ға ры да ғы ға ұқ сас ди на ми ка-

ны көр се те ді. 

Есірт кі ден  мас  бо лу  ке зін де  жа сал ған 

қыл мыс тар ға  қа тыс ты  18-20  жас  ара лы ғын-

да ғы топ шең бе рін де олар дың са ны ның күрт 

ұл ғаю  фак ті сі  қы зы ғу шы лық  ту ғы за ды.  Мә-

се лен,  егер  2014  жыл дың  12  -айын да  осын-

дай 18 қыл мыс тір кел ген бол са, 2015 жыл дың 

6-айын да 61 қыл мыс тір кел ген екен, яғ ни ша-

ма мен 4 есе ге көп. Мұн дай өз ге ріс тің се беп-

те рін анық тау үшін қо сым ша ар найы зерт теу 

жүр гі зу ке рек. 

Ал ко голь ден не ме се есірт кі ден мас кү йін-

де қыл мыс жа са ған тұл ға лар са ны ның айт ар-

лық тай тө мен деуі, бір жа ғы нан, осы са ла да ғы 

құ қық бұ зу шы лық тар дың ал дын алу ға кі ріс-

кен  мем ле кет тік  ор ган дар дың  ең бе гі  бо лып 

та бы ла ды. Екін ші жа ғы нан, ал ко голь ден не-

ме се есірт кі ден мас кү йін де жа сал ған құ қық 

бұ зу шы лық тар  үшін  жа за ны  айт ар лық тай 

қа таң дат қан  ҚР  жа ңа  Қыл мыс тық  ко дек сі 

мен ҚР Әкім ші лік құ қық бұ зу шы лық тар ту-

ра лы ко де кс тің кү ші не енуі жә не т.с.с. сияқ-

ты объек тив тік фак тор лар дың әсе рін де ес тен 

шы ғар мау ке рек. 

На ша қор лық есірт кі не ме се өз ге де улан-

ғыш зат тар ды жас тар дың пай да ла нуы ар қы лы 

2014  жыл  жә не  2015  жыл дың  6-айын да 

ал ко голь дік  мас  бо лу  жағ да йын да  қыл мыс 

жа са ған  тұл ға лар дың  жас  мөл ше рі  ту ра лы 

мә лі мет тер ді тал дау 21-29 жас ара лы ғын да ғы 

топ та ал ко голь дік мас бо лу жағ да йын да қыл-

мыс жа са ған тұл ға лар са ны ның едәуір тө мен-

де ге ні ту ра лы қо ры тын ды жа сауға не гіз бе ре-

ді. Мә се лен, егер 2014 жы лы осы са нат та ғы 

тұл ға лар  ал ко голь дік  мас  бо лу  жағ да йын да 

5511  қыл мыс  жа са ған  бол са,  2015  жыл дың 

ал ғаш қы жар ты жы лын да бар-жо ғы 622 қыл-

мыс жа са ған. 

2014  жыл да  өңір лік  фак тор ды  ес кер сек, 

жас жа ғы на қа рай бө лін ген бар лық топ тар да 

(14-15 жас ара лы ғын да ғы бі рін ші топ ты есеп-

те ме ген де) үш об лыс тың – Қо станай, Шы ғыс 

Қа зақ стан жә не Ал ма ты об лыс та ры ның үле сі 

ор та есеп пен 30-40%-ды құ рай ды. 

Мы са лы,  18-20  жас  ара лы ғын да ғы  топ та 

2014  жы лы  ал ко голь дік  мас  бол ған  жағ да-

йын да  қыл мыс  жа са ған  тұл ға лар дың  жал пы 

са ны нан  (1037  адам),  атал ған  үш  об лыс тың 

үле сі  бы лай ша  бө лін ген:  Қо станай  об лы-

сы (164 адам, яғ ни 15% жо ға ры), ШҚО (148 

Дереккө­зі:­ҚР­Бас­про­ку­ра­ту­ра­сы­ның­­

Құ­қық­тық­ста­тис­ти­ка­мен­ар­найы­есеп­тер­жө­нін­де­гі­ко­ми­те­ті

6 т

ара

у.

 Ж

ас

 тар ор

 та

 сын

 да

 ғы қыл

 мыс

 ты

 лық пен өз

 ге де қо

 ғам

 ға қар

 сы құ

 бы

 лыс

 тар

94

кө рі ніс та ба тын де ви ант тық жү ріс-тұ рыс тың 

бір  тү рі  бо лып  та бы ла ды.  На ша қор лық пен 

кү ре су ге  әлеу мет тік,  эко но ми ка лық,  мә де ни 

си пат та ғы, оның ішін де на ша қор лық ерек ше-

лі гін  ес ке ре тін  ал ко го ли зм ді  жоюға  ба ғыт-

тал ған ша ра лар кө мек те суі мүм кін. 

Кел ті ріл ген  ста тис ти ка,  егер  2014  жы лы 

есірт кі ге  тәуел ді  тұл ға лар дың  жал пы  са ны-

ның  3%-нан  тө ме ні  кә ме лет ке  тол ма ған дар 

бол са, 2015 жы лы жа сөс пі рім дер дің үле сі 2,5 

есе ге  тө мен де ге нін,  яғ ни  70,8%  азай ға нын 

бай қа та ды.

Есірт­кі­жә­не­пси­хот­роп­тық­зат­тар­ды­әрі­пре­кур­сор­лар­ды­

те­ріс­пай­да­ла­на­тын­кә­ме­лет­ке­тол­ма­ған­дар­ды­есеп­ке­алу­нә­ти­же­ле­рі­ту­ра­лы­мә­лі­мет­тер

Кә­ме­лет­ке­тол­ма-

ған­дар

өсім­(+)­

тө­мен-

деу­(-)

Жа­сы­

14­жас­қа­де­йін­

15-17­жас

18-30­жас

31­жас­жә­не­одан­

жо­ға­ры­

ал­дың-

ғы­сы­

­ке­йін­гі­

%

ал­дың-

ғы­сы­

ағымда-

ғы­

ал­дың-

ғы­сы­

ағым­да-

ғы­

ал­дың-

ғы­сы­

ағымда-

ғы­

ал­дың-

ғы­сы­

ағымда-

ғы­

897

262

-70,8%

212

25

685

237

10922

9375

25184

23035

Дереккө­зі:­ҚР­Бас­Про­ку­ра­ту­ра­сы­ның­Құ­қық­тық­ста­тис­ти­ка­жә­не­ар­найы­есеп­тер­жө­нін­де­гі­ко­ми­те­ті

6.14

Жо ға ры да ғы  кес те  есірт кі  жә не  пси хо - 

т роп тық  зат тар ды  әрі  пре кур сор лар ды  те ріс 

пай да ла на тын  тұл ға лар дың  кө бі  18-30  жас 

ара лы ғын да ғы  топ та  шо ғыр лан ған ды ғын 

көр се те ді. 

Соң ғы  жыл да ры  жас тар ға  тө ніп  тұр ған 

жа ңа  қа тер лер  іші нен  көп  жас тар дың  біз дің 

елі міз  үшін  дәс түр лі  емес  дін дер  мен  бө тен 

ді ни сек та лар ға ке туі алаң да та ды. Бі рақ дін-

нің та ра уына бай ла ныс ты бұл қа тер дің ерек-

ше си па тын ес ке ре оты рып, ол Ұлт тық баян-

да ма ның бас қа бө лі мін де қа рас ты ры ла ды. 

Жас тар ор та сы на тө ніп тұр ған жа ңа қа уіп-

қа тер лер  іші нен  ойын құ мар лық ты  (ойын ға 

тәуел ді лік,  лу до ма ния,  гэмб линг-тәуел ді лік) 

ерек ше  атап  өту  ке рек.  Ол  пси хо ло гия лық 

тәуел ді лік тің  жа ңа  тү рі  жә не  ма те ри ал дық, 

от ба сы лық, әлеу мет тік құн ды лық тар ға де ген 

қы зы ғу шы лық ты жоя тын құ мар ойын  қа жет-

ті лі гі бо лып та бы ла ды. Ойын  құ мар лы ғы ның 

ең көп та ра ған тү рі – ком пью тер лік ойын дар-

ға тәуел ді лік. 

Егер  мұн дай  тәуел ді лік тің  бас тап қы  ке-

зе ңін де  бұл  дерт тен  дә рі гер лер дің  кө ме гін сіз 

құ ты лу ға бо ла ды (мы са лы, от ба сын да ғы жағ-

дайды жақ сар ту, жан жал дар дан, қақ ты ғыс тар-

дан қа шу, бел сен ді де ма лу ға ауысу, дос-жа ран-

дар мен  кез де су,  сая хат тау,  өз ге  де  хоб би мен 

айна лы су ар қы лы), ке йін гі ке зең дер де пси хо-

те ра пев тің ар найы кө ме гі қа жет еті ле ді. 

Мұн дай тәуел ді лік тің дам уын да ғы пси хо ло-

гия лық се беп тер ді, нақ ты адам ның ерек ше лік-

те рін  ес ке ре  оты рып,  пси хо те ра певт  ком пью-

тер лік ойын дар дан тәуел ді бо лу дан ем де лу дің 

тиім ді же ке әдіс те ме сін ұсы нуы ке рек. 

Өкі ніш ке қа рай, қо ғам ға қар сы іс-әре кет-

тер ді ста тис ти ка лық есеп ке алу әдіс те ме ле рі, 

ойын құ мар лық  сияқ ты  жа ңа  дерт ті  тір кеуге 

алуы мүм кін бол май отыр, өйт ке ні ол жо ға-

ры  ла те нт тік  си пат қа  ие.  Сон дық тан  жа қын 

ара да  құ қық  қор ғау  ор ган да ры  мен  ғы лы ми 

қауым ойын құ мар лық сияқ ты жа ңа қа тер лер-

ді  тір кеу  жә не  есеп ке  алу  мә се ле сін  ше шіп, 

оны мен кү ре су әдіс те рін да йын дауы ке рек. 

Дереккөзі:­ҚР­Бас­Прокуратурасының­­

Құқықтық­статистика­және­арнайы­есептер­жөніндегі­комитет

95

6.3 ЖАС ТАР АРА СЫН ДА ҒЫ 

СУИ ЦИД 

Бұл  құ бы лыс тың  қо ғам ға  қар сы  си па ты-

на, сон дай-ақ суи цид тік жү ріс-тұ рыс тың қо-

ғам ға  қа уіп ті лік  дең гейі нің  жо ға ры лы ғы на 

бай ла ныс ты, оны жас тар дың де ви ант тық жү-

ріс-тұ ры сы ның бас қа түр ле рі мен бір ге қа рас-

ты ру ға бо ла ды. 

Суи цид  проб ле ма сы  бү гін гі  кү ні  жа һан-

дық си пат қа ие жә не ол Дү ниежү зі лік ден сау-

лық сақ тау ұйымы ның соң ғы мә лі мет те рі мен 

рас та ла ды.  Осы  мә лі мет тер  бо йын ша  2012 

жы лы  өзі-өзі не  қол  жұм сау  ар қы лы  әлем-

де 800 мың ға жуық адам қа за бол ған. Жә не 

суи цид үшін өңір лік ерек ше лік не ұлт тық діл 

ерек ше лі гі нің еш қан дай мә ні жоқ, бас тап қы 

фак тор бо лып адам ның пси хо ло гия лық жағ-

дайы  ға на  та ны ла ды.  Бұ дан  шы ға тын  қо ры-

тын ды суи цид тің ал дын алу ға бо ла ды де ген 

сөз [4].

ҚР Ден сау лық сақ тау жә не әлеу мет тік да-

му ми ни ст рлі гі нің мә лі мет те рі бо йын ша 2014 

жы лы  елі міз де  жа сөс пі рім дер  ара сын да ғы 

суи цид са ны 34,2%-ға қыс қар ған [4]. Со ны-

мен бір ге «Қа зақ стан жас та ры-2014» Ұлт тық 

баян да ма да  9-18  жас  ара лы ғын да ғы  топ та 

2014 жыл дың 8-айын да 130 өз-өзі не қол жұм-

сау  оқи ға сы  орын  ал са,  2013  жы лы  мұн дай 

оқи ға лар са ны 144 бол ған, ал 18-29 жас ара-

лы ғын да ғы топ та өзін-өзі өл ті ру са ны айт ар-

лық тай  өз гер ме ген  (2013  жы лы  –  497,  2014 

жы лы – 498 оқи ға) [5]. 

Бұл жағ дай шұ ғыл си пат та ғы ке шен ді ша-

ра лар қа был дан уын  та лап ет ті жә не со лар дың 

нә ти же сін де 2014 жы лы суи цид са ны қыс қар-

тыл ды:  егер  2013  жы лы  292  суи цид  фак ті сі 

мен 597 өз-өзі не қол жұм сау ға ұм ты лу жа сал-

са, 2014 жы лы олар дың са ны 192 суи цид фак-

ті сі мен 509 ұм ты лыс қа де йін  тө мен де ді [6]. 

Алай да  2015  жыл дың  ал ғаш қы  жар ты 

жыл ды ғын да суи цид са ны 101-ге, суи цид жа-

сау тал пы ны сы 224-ке жет ті. Бұл бол са қа уіп ті 

үр діс тің әлі де жойыл ма ған ды ғын біл ді ре ді. 

Кел ті ріл ген мә лі мет тер көр се тіп отыр ған-

дай,  ста тис ти ка  суи цид тер  са ны ның  тө мен-

деу  үр ді сін  бел гі лей ді  жә не  бұл 

–­

көп те ген 

мем ле кет тік  ор ган дар дың  ең бе гі.  Мә се лен, 

Қа зақ стан да  өз-өзі не  қол  жұм сау ға  тал пы ну 

оқи ға ла ры жө нін де де ста тис ти ка жүр гі зі ле ді, 

ал әлем ел де рі нің ба сым көп ші лі гін де ол жоқ. 

Егер  ҚР  Ден сау лық  сақ тау  жә не  әлеу мет тік 

жұ мыс  ми ни ст рлі гін  ала тын  бол сақ,  оның 

жа нын да екі жыл дан бе рі әлеу мет тік-пси хо-

ло гия лық ке ңес пен шұ ғыл әре кет бри га да сы 

құ ры лып,  жұ мыс  жа сауда.  2012-2013  жыл-

да ры  ми ни стр лік  шең бе рін де  ба ла лар ға  қа-

тыс ты  суи цид тер  мен  зор лық-зом бы лық тың 

ал дын алу бо йын ша жо ба жү зе ге асы рыл ған 

еді жә не оған Ақ мо ла, Қа ра ған ды, Қо станай, 

Ба тыс Қа зақ стан жә не Шы ғыс Қа зақ стан об-

лыс та ры  қа тыс ты.  Жо ба  ше гін де  суи цид тің 

орын  ал ған  оқи ға ла ры  тал да нып,  жұ мыс қа 

мек теп пси хо лог та ры да тар тыл ған еді. 

2015 жы лы БҰҰ Ба ла лар қо ры ның (ЮНИ-

СЕФ)  қол дауы мен  Қы зы лор да  об лы сын да 

суи цид тер дің  ал дын  алу  бағ дар ла ма сы  іс ке 

қо сыл ды жә не оған ше тел дік са рап шы лар қа-

ты са ды деп кү ті лу де. Бағ дар ла ма ақ па рат тық 

жә не оқу бө лік те рі нен тұ ра ды жә не ол қа тер 

ту ғы за тын  топ тар ды  анық тау  ба ғы тын  да 

қам ти ды [7]. 

Бі лім бе ру са ла сын да жұ мыс іс тейт ін пси-

хо лог тар дың  мой ны на  үл кен  жа уап кер ші лік 

жүк тел мек,  сон дық тан  рес пуб ли ка да ғы  суи-

цид тер дің  ал дын  алу  бо йын ша  ар найы  да-

йын дал ған  бағ дар ла ма лар  мен  жос пар лар 

олар дың  оқы тылуын ,  олар ға  ар нал ған  тре-

ни нг тер  мен  ше бер лік  сы нып тар дың  өт кі-

зілуін   қам ти ды.  Әдіс те ме лік  әде биет тер  да-

йын ,  мек теп  ди рек тор ла ры мен,  жо ға ры  оқу 

орын да ры ның  бас шы ла ры мен,  мүд де лі  ве-

до мс тво ла ры ның қыз мет кер ле рі мен «ті ке лей 

Дереккөзі:­Казахстанская­правда.­–­2015.­–­8­тамыз.­–­6­б.

6 т

ара

у.

 Ж

ас

 тар ор

 та

 сын

 да

 ғы қыл

 мыс

 ты

 лық пен өз

 ге де қо

 ғам

 ға қар

 сы құ

 бы

 лыс

 тар

96

бай ла ныс» жа сауда. Нә ти же сін де суи цид жа-

сауға ұм тыл ған не ме се суи цид жа сау ойын-

да  бар  ба ла лар  ту ра лы  ха бар ла ма лар  олар ға 

ті ке лей тү се ді [7].

Суи цид тер ді  ал дын  алу  тиім ді лі гі  жо ға-

ры ла ды  жә не  оның  ішін де  мем ле кет тік  ор-

ган дар дың ке шен ді әре кет те рі не бай ла ныс ты 

жо ға ры ла ға ны да шын дық. Мә се лен, жа сөс-

пі рім дер  ара сын да ғы  суи цид  оқи ға ла рын 

анық тау  жә не  олар ға  жол  бер меу  үшін  ІІМ 

ал дын алу ша ра лар жос па рын жү зе ге асы ру-

да. Осы ба ғыт та қыл мыс тық жә не әкім ші лік 

по ли цияның  ең  тә жі ри бе лі  қыз мет кер ле рі-

нен тұ рақ ты жұ мыс топ та ры құ рыл ды. Олар 

ай  са йын   бі лім  бе ру  са ла сы ның  қыз мет кер-

ле рі мен  оқу  орын да рын да  әлім жет ті лік пен 

айна лы са тын  тұл ға лар  ту ра лы  ақ па рат ты 

уақ ты лы  алу  үшін  кез де су лер  өт кі зе ді,  өйт-

ке ні кө бі не се жа сөс пі рім дер ді ұрып-со ғу әрі 

қор лау мен бір ге жү ре тін осын дай жағ дай лар 

тек  де не  жа ра қат та ры ның  ға на  емес,  жан ға 

түс кен дерт тің де се бе бі бо лып, тү бін де өкі-

ніш ті  оқи ға лар ға  әке ле ді.  Осы  мақ сат та  оқу 

орын да рын да ғы  мо раль дық-пси хо ло гия лық 

кли мат ты  анық тау  үшін  мек теп  инс пек тор-

ла ры  үне мі  оқы ту шы лар  ара сы нан  сау ал на-

ма лар жүр гі зіп оты ра ды. Бі лім бе ру ор ган да-

ры мен  бір ге  ано ним дік  арыз дар ға  ар нал ған 

жә шік тер ор на ты лу да (бү гін гі кү ні 6 877 жә-

шік  ор на тыл ған).  Со ны мен  қа тар  жер гі лік-

ті  ат қа ру шы  ор ган дар дың  қол дауы мен  оқу 

орын да рын да бей не ба қы лау ка ме ра ла ры ор-

на ты лу да (2 377 ка ме ра жұ мыс іс теуде) [6].

ҚР Ден сау лық сақ тау жә не әлеу мет тік да-

му ми ни ст рлі гі ұсын ған ста тис ти ка ға сәй кес, 

2014 жы лы суи цид жа сауға ұм тыл ған жас тар 

са ны 546 адам ды құ ра ған. 

Ер лер  то бын да ғы  жа сөс пі рім дер дің  суи-

цид жа сауға оқ та лу са ны жа сы на бай ла ныс-

ты кө бейе тү се ті ні на зар ау дар та ды. Сол уа-

қыт та  қыз  ба ла лар  то бын да  суи цид  жа сауға 

оқ та лу  са ны  18-24  жас  ара лы ғын да ғы  топ та 

ең көп бол са, 25-29 жас ара лы ғын да ғы топ та 

күрт тө мен дейді. 

Со ны мен  қа тар  15-17  жас  ара лы ғын да ғы 

қыз  ба ла лар  то бын да  суи цид  жа сауға  оқ та-

лу са ны ер ба ла лар то бы на қа ра ған да бес есе 

жо ға ры екен ді гі көз ге тү се ді. Мұн дай айыр-

ма шы лық ты ер ба ла лар ға қа ра ған да қыз ба-

ла лар дың  нә зік теу  де  се зім тал  та би ға ты мен 

тү сін ді ру ге бо ла тын шы ғар. 

Ай мақ тар  бо йын ша  Қо станай  (жа сөс пі-

рім дер дің  суи цид  жа сауға  224  адам ның  оқ-

та луы) жә не Шы ғыс Қа зақ стан (366 адам ның 

оқ та луы) об лыс та ры бо йын ша көр сет кіш тер 

көз ге  тү се ді,  өйт ке ні  олар дың  көр сет кіш те-

рі бас қа об лыс тар ға қа ра ған да есе леп ар тық 

екен ді гі  бай қа ла ды  (мы са лы,  Аты рау  об лы-

сын да 23 адам ға на суи цид жа сауға оқ тал ған, 

ал Ба тыс Қа зақ стан об лы сы бо йын ша 14 адам 

жә не т.с.с.).

Дереккө­зі:­ҚР­Бас­про­ку­ра­ту­ра­сы­ның­­

Құ­қық­тық­ста­тис­ти­ка­мен­ар­найы­есеп­тер­жө­нін­де­гі­ко­ми­те­ті

Дереккө­зі:­Әлеуметтік­сауалнама­нә­ти­же­ле­рі­(әл-Фа­ра­би­атын­да­ғы­ҚазҰУ­­

Мем­ле­кет­жә­не­құ­қық­инс­ти­ту­ты­ның­2015­жыл­ғы­мә­лі­мет­те­рі­бо­йын­ша)

97

Жа сөс пі рім дер дің суи цид жа сауы ның не-

гіз гі  се беп те рі не  ма ман дар  ата-ана ла ры мен 

ұр сып қа лу ды, жа уап сыз дық ты, ин тер нет тің 

те ріс әсе рін жат қы за ды. Жал пы ал ған да, бұл 

се беп тер дің  бар лы ғы  от ба сы  қа ты нас та рын-

да ғы  ба ғыт-бағ дар дың  әл сі реуі  мен  ру ха ни-

өне ге лік құн ды лық тар дың тө мен деуі проб ле-

ма ла ры на алып ке ле ді. 

Жүр гі зіл ген  фо кус-топ тық  зерт теу  шең-

бе рін де жас тар ара сын да ғы суи цид тер се беп-

те рі  мен  олар ды  бол дыр мау  жол да ры  ту ра-

лы  ин тер вью  бер ген дер дің  пі кі рі не  қа тыс ты 

тиіс ті сұ рақ қойыл ған бо ла тын. 

Көр се тіл ген  мә се ле лер ді  ше шу  үшін  ма-

ман дар мем ле кет тік ор ган дар мен аза мат тық 

қо ғам ның бі рік кен кү ші мен от ба сы лық ағар-

ту дың  тұ тас  жүйе сін  құ ру ды  ұсы на ды  жә не 

оның шең бе рін де мек теп тер де ата-ана дә ріс-

ха на ла рын (лек то рий) ұйым дас ты ру тә жі ри-

бе сін ба ла лар тәр биесі нің өзек ті мә се ле ле рін 

топ тық  тал қы лау,  өмір  тә жі ри бе сі мен  ал ма-

су,  бас қа ата-ана лар  мен  ма ман дар дың  ұсы-

ныс та рын тұ жы рым дау үшін пай да ла ну ға бо-

лар еді. 

Бұл  мә се ле  бо йын ша  өңір лер  мен  қа ла-

лар да ғы фо кус-топ тар дың ба сым көп ші лі гін-

де,  атап  айт қан да,  Орал  қа ла сы,  Ақ тө бе  қа-

ла сы  мен  Ақ тө бе  об лы сы,  Пав ло дар  қа ла сы 

мен Пав ло дар об лы сы, Сол түс тік Қа зақ стан, 

Қа ра ған ды,  Аты рау  об лыс та ры  мен  Астана 

қа ла сы  фо кус-топ та ры  суи цид тер дің  не гіз гі 

се бе бі ре тін де ата-ана лар мен пе да го ги ка лық 

құ рам та ра пы нан көр се ті ле тін қы сым ды, сон-

дай-ақ ҰБТ тап сы ру жә не жо ға ры оқу орын-

да ры на  тү су  ке зін де  пай да  бо ла тын  оқу шы-

лар дың же ке күй зе ліс те рін ата ды. 

Осы ған бай ла ныс ты атал ған жә не өз ге де 

об лыс тар да  бұл  мә се ле  бо йын ша  жағ дайды 

өз гер ту қа жет ті лі гі, атап айт қан да, ем ти хан-

дар ды тап сы ру жүйе сін өз гер ту ке рек ті гі ту-

ра лы пі кір біл ді ріл ді, (Пав ло дар қ. мен Пав-

ло дар об лы сы, Қа ра ған ды қа ла сы, Маң ғыс тау 

об лы сы, Өс ке мен қа ла сы, Қо станай об лы сы).

Бұл  са ла да ғы  ма ңыз ды  мә се ле лер дің  бі-

рі  әр түр лі  мем ле кет тік  ор ган дар дың  бе ріп 

отыр ған  ста тис ти ка лық  көр сет кіш те рі нің 

айыр ма шы лы ғы бо лып отыр, бұл қол да ныс-

та ғы  әдіс те ме нің  кем ші лі гі  жө нін де  не ме се 

әр түр лі  мем ле кет тік  ор ган дар дың  қол да на-

тын  әдіс те рі нің  ерек ше лік тер  ту ра лы  қо ры-

тын ды  жа сауға  мүм кін дік  бе ре ді.  Мә се лен, 

әр түр лі  мем ле кет тік  ор ган дар ға  жі бе ріл ген 

сұ ра ныс тар бо йын ша са рап шы лар айт ар лық-

тай  айыр ма шы лық та ры  бар  ста тис ти ка лық 

мә лі мет тер алуы ар қы лы кө рі ніс та уып  отыр. 

Со ны мен  қа тар  мем ле кет тік  ор ган дар ға 

жол дан ған  бір қа тар  сұ рақ тар ға  са рап шы-

лар  тіп тен  жа уап   ала  ал ма ды.  Мы са лы,  ҚР 

Бас  про ку ра ту ра сы ның  Құ қық тық  ста тис-

ти ка мен ар найы есеп тер жө нін де гі ко ми тет 

се беп тік  си пат та ма ла ры  көр се тіл ген  жыл-

дың  мез гіл де рі  мен  ап та  күн де рі  бо йын ша 

пайыз дық  көр сет кіш тер  мен  мың  адам ға 

шақ қан да ғы  көр сет кіш тер  бо йын ша  (аяқ-

тал ған  /  аяқ тал ма ған)  суи цид  жа са ған  жас-

тар дың  (атап  айт қан да,  14-18;  19-23;  24-29 

жас  ара лы ғын да ғы  топ тар  бо йын ша)  са ны 

ту ра лы сұ рақ қа жа уап  бе ре ал ма ды. Ал бұл 

мә лі мет тер сіз суи цид тер са ны на де ген жыл 

Дереккө­зі:­Әлеуметтік­сауалнама­нә­ти­же­ле­рі­(әл-Фа­ра­би­атын­да­ғы­ҚазҰУ­­

Мем­ле­кет­жә­не­құ­қық­инс­ти­ту­ты­ның­2015­жыл­ғы­мә­лі­мет­те­рі­бо­йын­ша)

6 т

ара

у.

 Ж

ас

 тар ор

 та

 сын

 да

 ғы қыл

 мыс

 ты

 лық пен өз

 ге де қо

 ғам

 ға қар

 сы құ

 бы

 лыс

 тар

98

мез гі лі  (мез гіл дік  оқи ға лар)  фак то ры ның 

әсе рін  зерт теу ге  жә не  олар ды  бел гі лі  бір 

оқи ға лар мен  бай ла ныс ты ру ға  мүм кін  бол-

майды.  Мы са лы,  15-17  жас  ара лы ғын да ғы 

топ та Бі рың ғай ұлт тық тес ті леуді өт кі зу ке-

зін де  суи цид тер  са ны  күрт  ұл ғаяты ны  көп 

айтылып жүр. Жо ға ры да көр се тіл ген тиіс ті 

ста тис ти ка лық көр сет кіш тер бұл пі кір ді рас-

тау ға  не ме се  жоқ қа  шы ға ру ға  кө мек те сер 

еді. Ол рас тал ған жағ дайда мүм кін бо ла тын 

суи цид тер ді  бол дыр мау  мақ са тын да  ҚР  Бі-

лім  жә не  ғы лым  ми ни ст рлі гі не  ҰБТ  ұйым-

дас ты ры лу жә не өт кі зі лу ере же ле рі не бел гі-

лі бір өз гер ту лер ен гі зу ге қа жет бо лар еді.

* * *

2015  жыл дың  1-жар ты  жыл ды ғын да ғы 

мә лі мет тер  ал ко голь дік  ішім дік  ішу  жағ да-

йын да  жа сал ған  қыл мыс тар дың  өсу  ди на-

ми ка сы ның  ма ңыз ды  тө мен де уін   көр се те ді: 

бар лық  жас  мөл ше рі не  қа рай  бө лін ген  топ-

тар да 2 есе ге жуық, ал 21-29 жас ара лы ғын-

да ғы топ та 3 есе ден ар тық. Мұ ны 21-29 жас 

ара лы ғын да ғы топ та ал ко голь ден ма саю жағ-

да йын да қыл мыс жа са ған тұл ға лар са ны ның 

күрт тө мен деуі де дә лел дейді. 

Соң ғы  жыл дар да ғы  ал ко голь дік  ма саю 

жағ да йын да жа сал ған қыл мыс тар ди на ми ка-

сы тұ рақ ты тө мен де ге нін бай қай мыз. 

Күн тіз бе лік  жыл  бойы  есірт кі  жә не  пси-

хот роп тық зат тар ды әрі пре кур сор лар ды те-

ріс пай да ла на тын жа сөс пі рім дер дің са ны 2,5 

есе ге – 70,8%-ға де йін  тө мен де ді. Есірт кі жә-

не пси хот роп тық зат тар ды әрі пре кур сор лар-

ды те ріс пай да ла на тын тұл ға лар са ны 18-30 

жас ара лы ғын да ғы топ та ғы лар. 

Суи цид пен  кү ре су  бо йын ша  шұ ғыл  си-

пат та ғы  ке шен ді  ша ра лар дың  қол да ны луы 

2014  жы лы  жас тар  ара сын да ғы  суи цид  са-

нын тө мен де ту ге жә не 2015 жыл дың бі рін ші 

жар ты сын да осы үр діс ті сақ тап қа лу ға мүм-

кін дік бер ді. Алай да өңір лер ге бө ліп қа ра ған-

да суи цид жа сауға оқ та лу са ны жа ғы нан үл-

кен сәй кес сіз дік тер бар. Олар дың се беп те рін 

анық тау  үшін  те рең де тіл ген  ар найы  зерт теу 

жүр гі зу қа жет. 

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 

ТІЗІМІ: 

1. Ба лаева Б. В 2016 го ду нач нет ся реали за ция вто ро го 

эта па кон цеп ции го су да рст вен ной мо ло деж ной по ли ти ки до 

2020 го да // Ли тер. – 2015. – 5 сен тяб ря.  

2.  Ку ле шо ва  С.Н.  Кри ми на ли за ция  мо ло деж ной  сре ды 

рос сийско го об ще ст ва. Дисс. канд. со ци ол. наук: 22.00.06. – 

Став ро поль, 2009. – 177 с. – С. 9-11. 

3.  Мер за ка нов  С.А.  Про цесс  кри ми на ли за ции  рос-

сийско го  об ще ст ва  и  его  влия ние  на  отк ло няющееся  по ве-

де ние мо ло де жи. Дисс. канд. со ци ол. наук: 22.00.04. – Но во-

чер касск, 2003. – 144 с. – С. 5-6. 

4. Бер жа но ва И. Тре вож ные ми фы о суици дах // Ка за хс-

танс кая прав да. – 2015. – 8 ав гус та. – С.6.

5. «Мо ло дежь Ка за х стана-2014». На циональ ный док лад. 

– Астана, 2014. – С.151. 

6. Ос па нов А. У пос лед ней чер ты // Ка за хс танс кая прав-

да. – 2015. – 8 ав гус та. – С.6.

7. Бер жа но ва И. Тре вож ные ми фы о суици дах // Ка за хс-

танс кая прав да. – 2015. –  8 ав гус та. – С.6.