Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2015» - часть 4

51

бал ды  (қа зақ  мек теп те рі  –  63,71  жә не  орыс 

мек теп те рін де – 59,09) құ ра ды. 

дип лом мен  171  қа ты су шы,  2-дә ре же лі  дип-

лом мен  96  қа ты су шы,  3-дә ре же лі  дип лом-

мен – 288 қа ты су шы ма ра пат тал ған. Бар лы ғы 

555 ма ра пат та лу шы. Мек теп оқу шы ла ры ның 

жал пы  бі лім  алу  пән де рі  бо йын ша  ғы лы ми 

жо ба ла ры ның рес пуб ли ка лық сайы сын да ай-

мақ тар дан  695  оқу шы  қа тыс ты.  1-дә ре же лі 

дип лом мен  55  адам,  2-дә ре же лі  дип лом мен 

– 99, 3- дә ре же лі дип лом мен – 183 адам ма ра-

пат тал ды. Бар лы ғы 337 ма ра пат та лу шы.

Қа зақ стан да да рын ды ба ла лар ды та бу мен 

олар ды қол дау ға көп кө ңіл бө лі не ді. Елі міз-

дің бар лық ай мақ та рын да да рын ды ба ла лар-

ға ар нал ған ар найы ма ман дан ды рыл ған мек-

теп тер қыз мет ете ді. 2014 жыл да оның са ны 

104-ке жет ті (2013 жы лы – 99 бол ған). Оқу-

шы лар дың са ны да өс ті (+ 8 533 адам, 2013 

жы лы – 34 943 бол ған) [4, 24 б].

Елі міз де  жал пы  бі лім  бе ру  мек теп те рін-

де  үз дік  ха лы қа ра лық  тә жі ри бе ні  көр се ту ге 

бейім дейт ін бі ре гей оқу ме ке ме сі бо лып та-

бы ла тын  17  «На зар баев  Ин тел лек ту ал дық 

мек те бі» қыз мет ете ді. Оның ішін де он мек-

те бі  фи зи ка-ма те ма ти ка,  ал ты  хи миялық-

биоло гиялық  жә не  бір  мек теп  ха лы қа ра лық 

ба ка лав риат ба ғыт та рын да да йын дық жүр гі-

зе ді. Ол жақ та 11 446 оқу шы оқи ды. 

Әлеу мет тік  қор ғау  жүйе сін де гі  ба ла-

лар  үшін  ба ла лар  үйі  –  ин тер нат тар  жүйесі 

қыз мет  ете ді.  Бі лім  алу дың  қол же тім ді лі гін 

қам та ма сыз  ету  са ла сын да  ба сым ды  ст ра те-

гиялық  ба ғыт  бо лып  мүм кін дік те рі  шек теу-

лі тұл ға лар дың са па лы бі лім ал уына жағ дай 

жа сау та ны ла ды. 2011-2020 жыл дар ға ар нал-

ған бі лім алу ды да мы ту мем ле кет тік бағ дар-

ла ма сын да Қа зақ стан Рес пуб ли ка сын да 2020 

жыл ға  инк лю зив ті  бі лім  бе ру ге  жағ дай  жа-

сайт ын  мек теп тер дің  са нын  70%-ға  жет кі зу 

көз дел ген.  ҚР  БжҒМ  мә лі мет те рі  бо йын ша 

2014 жыл дың ая ғын да ха лық тың жал пы са ны 

бо йын ша  18  жас қа  де йін гі  атал ған  ба ла лар 

ка те го риясы 141 952 ба ла ны не ме се 2,8%-ды 

құ ра ды (2013 жы лы – 138 513 адам). Олар дың 

ішін де мек теп жа сын да ғы ла ры – 66,4% ба ла-

лар  (2014  жы лы  –  94  266  адам,  2013  жы лы 

–  94  938  адам).  Инк лю зив ті  тә жі ри бе  ар қы-

лы «ен гі зіл ген бі лім алу» қа ғи да сы на сәй кес 

бі лім алу ды да мы ту мем ле кет тік бағ дар ла ма-

Қа зақ стан дық  оқу шы лар дың  ха лы қа ра-

лық жа рыс тар ға қа ты су нә ти же ле рі нің са па-

сы ның  өсуі  бай қа ла ды.  Бі рақ,  2014  жыл ғы 

қа ты су шы лар дың са ны 2013 жыл мен са лыс-

тыр ған да азай ды (4.4-су рет). 

Қа зақ стан дық  оқу шы лар  ха лы қа ра лық 

олим пиада лар мен сайыс тар да өз ге ел дер дің 

өкіл де рі не  ма ңыз ды  бә се ке ге  ай нал ды.  Бір 

жыл ішін де же ңім паз дар мен жүл де гер лер дің 

са ны  әл де қай да  өс ті.  333  (+146)  қа ты су шы 

ал тын ал қа мен, 338 (+34) кү міс ал қа мен, 626 

(+168) жә не 79 (+61) ма ра пат тал ды.

Рес пуб ли ка лық  пән дік  олим пиада ның 

1264  қа ты су шы ла ры ның  іші нен  1-дә ре же лі 

4 т

ара

у. 

Ж

аст

ар өміріндегі білім және ғылым 

52

сы  ая сын да  ба ла лар  шек теу сіз  жә не  ар найы 

пси хо ло гия лық-пе да го ги ка лық  қол дау мен 

қам та ма сыз еті ле ді. 2014 жы лы 30,5% жал пы 

бі лім  бе ру  мек теп те рін де  27%-  осын дай  ба-

ла лар бі лім алу да (2013 жы лы – 16,1% мек-

теп тер  /  16,8  ба ла лар).  Оның  ішін де  тү зе ту-

ші лік-пе да го ги ка лық қол дау ар қы лы ар найы 

сы нып тар да 11 461 ба ла бі лім ала ды. 

Елі міз де  1  455  ба ла лар  ар найы  да мы та-

тын  бағ дар ла ма лар мен  қам та ма сыз  етіл ген 

58  пси хо ло гия лық-ме ди ци на лық-пе да го ги-

ка лық ке ңес бе ру (ПМПК), 14 оң тай лан ды ру 

ор та лық та ры жә не 137 пси хо ло гия лық-пе да-

го ги ка лық  тү зе ту  ка би нет те рі  қыз мет  ете ді. 

Атал ған бұл ұйым дар дың қыз ме ті бі лім бе ру 

мүм кін ді гі нің тең ді гін арт ты ру ісін де не гіз гі 

рөл  ат қа ра ды.  Мы са лы,  ҚР  БжҒМ  мә лі ме ті 

бо йын ша  бұ рын  тү зе ту  пе да го ги ка лық  қол-

да уын  ал ған 40%-дан 60%-ға де йін гі ба ла лар 

жал пы  бі лім  бе ру  мек теп те рі не  оқу ға  жі бе-

рі ле ді. Мек теп тер де ло го пед тік орын дар дың 

са ны 199-ға де йін  өс ті (2014 жы лы – 734, 2013 

жы лы – 535). Же ке бағ дар ла ма лар бо йын ша 

үй лер де оқы ту 10 408 оқу шы ға ұйым дас ты-

рыл ды (2013 жы лы – 9 388) [4, 86-88 бб.]. 

Қо сым ша бі лім алу 

Әлеу мет тік-эко но ми ка лық  жағ дайда  бі-

лім алу үр ді сі – әлеу мет тік жә не кә сі би өз ге-

ріс тер ге  икем ді  бо лу ға  не ме се  өзін дік  да му 

мен  өсу ге  же ту ді  қа на ғат тан ды ру ға  апа рар 

не гіз гі мүм кін дік бо лып та бы ла ды. Осы тұс та 

бі лім алу дың түр лі дең гейле рін қа лып тас ты-

ру мен да мы ту ды көз дейт ін жал пы ға та ныл-

ған тұ жы рым дар дың бі рі «ғұ мыр бойы бі лім 

алу»  қа ғи да сы  орын  алып  отыр.  Осы  рет те 

бі лім алу дың бұл дең гейі әр бір сек тор да тех-

ни ка лық, кә сі би жә не жо ға ры бі лім алу үр ді-

сі нің ажы ра мас бө лі гі бо луы тиіс. Ор та бі лім 

дең ге йін де  қо ғам ға,  жас тар дың  дағ ды ла нуы 

үшін, жас адам дар дың шы ғар ма шы лы ғын да-

мы ту үшін қо сым ша бі лім алу дың қол же тім-

ді лі гі ма ңыз ды.

ҚР  БжҒМ  мә лі ме ті не  сүйен сек,  жас тар-

дың  бі лім  алу дың  қо сым ша  тү рін  мең ге руі 

ар тып ке ле жа тыр (4.5-су рет). 

Мек теп тен  тыс  ұйым дар дың  ең  көп  бө лі-

гі  Ба тыс  Қа зақ стан  об лы сы нан  (59,9%),  Қо-

станай (47,1%), Шы ғыс Қа зақ стан (44,4%) жә-

не Пав ло дар об лыс та ры нан кө рі не ді (33,3%). 

Ең  тө мен гі  көр сет кіш  Ал ма ты  об лы сы на 

тиесі лі (10,4% мек теп ке де йін гі ба ла лар).

Ба ла лар дың  қо сым ша  бі лім  алуы  үде рі-

сін де  оқу  қыз ме ті нің  не гіз гі  ба ғыт та ры:  ғы-

лы ми-тех ни ка лық  қыз мет,  көр кем дік  шы-

ғар ма шы лық  жә не  эс те ти ка лық  тәр бие, 

эко ло гиялық-биоло гиялық  қыз мет,  ту ризм 

жә не өл ке та ну, әс ке ри-пат риот тық ба ғыт.

4.6-су рет те ҚР БжҒМ Қо сым ша бі лім алу-

дың  р

ес

 

пуб­ли­ка­лық­ оқу­әдіс­те­ме­лік­ ор­та­

лы­ғы­ның

  қо сым ша  бі лім  алу  ұйым да ры ның 

са ны  жә не  та қы рып тық  ба ғыт та ры  ту ра лы 

мә лі мет кел ті ріл ген. 

53

адам;  2013  жы лы  –  561  940  адам;  2014  – 

531 453 адам.

Ал ма ты,  Астана,  Ақ тө бе  об лыс та рын да 

тех ни ка лық жә не кә сі би бі лім бе ру ұйым да-

рын да оқу шы лар дың са ны көп (4.7-су рет). 

2014 жы лы тех ни ка лық жә не кә сі би бі лім 

бе ру  ұйым да рын да  ақы сыз  бө лім де  46,3% 

сту де нт тер  бі лім  ал ды.  Мем ле кет тік  тап сы-

рыс тың көп үле сі Қо станай, Сол түс тік Қа зақ-

стан жә не Ақ мо ла об лыс та ры на тиесі лі. 2014 

жы лы мем ле кет тік тап сы рыс бо йын ша 73 027 

ма ман дар әзір лен ді. Сту де нт тер дің көп бө лі гі 

мем ле кет тік кол ледж дер де (же ке ге қа ра ған да 

30 136 адам ға көп) бі лім алу мүм кін дік те рі не 

ие бол ды. 

Бі рақ  бұл  са ла ның  ұтым ды лы ғы  жас тар-

дың қо ғам дық са на сын да әлі де тө мен бо лып 

қа ла бер мек. «Жас тар» ҒЗИ мә лі ме ті бо йын-

ша  жас  қа зақ стан дық тар дың  13,4%  -ы  ға на 

ар найы  ор та,  тех ни ка лық  жә не  кә сі би  бі лім 

та быс ты  өмір лік  ст ра те гияны  қа лып тас ты ру 

үшін  қа жет ті  жә не  жет кі лік ті  деп  есеп тейді 

[2]. 

Кә сі би  бі лім  са ла сы ның  да муы  жә не  кең 

та ра луы  рес пуб ли ка  үшін  эко но ми ка лық  тұ-

рақ ты лық  тұр ғы сы нан  да  жас тар дың  ең бек 

на ры ғын тұ рақ тан ды ру үшін ең ма ңыз ды ба-

ғыт тар дың бі рі бо лып қа ла бе ре ді. «Мәң гі лік 

ел жас та ры – ин ду ст рияға» әлеу мет тік жо ба-

ны  іс ке  асы ру  аса  ма ңыз ды,  бұл  жо ба  бо ла-

шақ та ай мақ тар да ең бек на ры ғын да тең дік тің 

сақ талуына мүм кін дік бе ре ді. Жо ба ның тиім ді 

іс ке асы ры луы бі ті ру ші лер дің жұ мыс пен қам-

тылуын  же дел де тіп қа рас ты ру ды та лап ете ді.

Жо ға ры жә не жо ға ры оқу дан ке йін гі бі-

лім алу.

Бі лім алу дең ге йін  арт ты ру жас адам дар-

дың өмі рін де ең ма ңыз ды мә се ле бо лып қа ла 

бе ре ді, әсі ре се қа зір гі кез де ең бек на ры ғын-

да қа тал бә се ке лес тік жү ріп жат қан да бі лім ді 

арт ты ру дың ма ңы зы зор. 2014 жы лы жо ға ры 

бі лім мен қам ты лу коэф фи циен ті – 48,7%-ды 

құ ра ды (4.8-сурет) 

2015  жыл дың  ба сы нан  жо ға ры  жә не  жо-

ға ры дан ке йін гі бі лім алу са ла сын да 477 387 

жас қа зақ стан дық тар бі лім алу да (4.9-сурет). 

Ба ла лар дың  қо сым ша  бі лім  алу  бағ дар-

ла ма ла ры  жал пы  бі лім  бе ре тін  мек теп тер де 

үйір ме лер мен қо сым ша са бақ тар ар қы лы іс-

ке  асы ры ла ды.  Он да  36,8%  оқу шы лар  бі лім 

ала ды. Мек теп тен тыс ұйым дар да жә не үйір-

ме лер де  қо сым ша  бі лім  ала тын  ба ла лар  са-

ны 60,8% адам (1,5 мил лион нан аса ба ла лар). 

2015  жы лы  қо сым ша  бі лім  ала тын  ба ла лар 

са нын 70%-ға жет кі зу көз де ліп отыр. 

Қо сым ша  бі лім  алу ды  те жейт ін  фак тор-

лар дың бі рі тех ни ка лық, ту рис тік си пат та ғы 

ұйым дар дың  ма те ри ал дық-тех ни ка лық  ба за-

сы ның  да му  қар қы ны ның  тө мен деуі,  ин но-

ва циялық  қыз мет ті,  жа ңа  ұр пақ қа  ар нал ған 

ақ па рат тық  тех но ло гиялар ды  да мы ту ға  ба-

ғыт тал ған  бағ дар ла ма лар дың  аз ды ғы  бо лып 

та бы ла ды [4, 97-98 бб.]. 

Тех ни ка лық жә не кә сі би бі лім алу

Мем ле кет тің  жа ңа  ин но ва циялық  эко но-

ми ка лық  ст ра те гиясы  ел де гі  жас тар  ал ды на 

кә сі би  дам уына  кең  мүм кін дік тер  бе ру мен 

шек тел мей,  со ны мен  қа тар  қо ғам ның  бар-

лық  са ла ла рын да  кә сіп ті лік ті  кө тер ме леуді 

та лап ете ді. Мем ле кет тік ин но ва циялық жо-

ба лар ды  жү зе ге  асы ру  ең бек  на ры ғын да  қа-

жет ма ман дық тар бо йын ша кә сі би бі лім алу 

жүйе сін қам ти тын жұ мыс орын да ры мен қам-

там сыз ете ді. 

2015  жыл дың  ба сын да  тех ни ка лық  жә не 

кә сі би бі лім бе ру ге 484 977 адам қам тыл ды, 

ол  өз  ке зе гін де  қа зақ стан дық тар дың  14-24 

жас  ара лы ғын да ғы  16,6%-ын  құ ра ды  (2014 

жы лы – 16,2%.). Тех ни ка лық жә не кә сі би бі-

лім бе ру бо йын ша сту де нт тер дің жал пы са ны 

2014 жы лы – 531 453 адам ды құ ра ды. 4.7-су-

рет те  ай мақ тар да ғы  жас тар ға  тех ни ка лық 

жә не кә сі би бі лім бе ру дің жас ерек ше лік те рі 

көр сет кіш те рі кел ті ріл ген [2]. 

2015 жыл дың ба сын да ай мақ тар бо йын ша 

тех ни ка лық жә не кә сі би бі лім бе ру жүйесі нің 

жо ғар ғы  көр сет кіш те рі  Ал ма ты  қа ла сын да 

23,1%-бен  тір кел ген.  2015  жыл дың  ба сын да 

ең тө мен гі көр сет кіш тер Ал ма ты об лы сын да 

8,6%-дық көр сет кіш пен тір кел ді. 

Кол ледж дер де  оқи тын дар  са ны ның  азаю 

үр ді сі бай қа лып отыр: 2012 жы лы – 587 310 

4 т

ара

у. 

Ж

аст

ар өміріндегі білім және ғылым 

54

2015­жыл­дың­ба­сын­да­14­жас­тан­бас­тап­24­жас­қа­де­йін­гі­

жас­ара­лы­ғын­да­жас­тар­ға­тех­ни­ка­лық­жә­не­кә­сі­би­бі­лім­бе­ру­дің­қам­ты­луы­

Облыстар

Облыстар­14-тен­24­

жасқа­дейінгі­халықтың­

саны

14-тен­24­жасқа­дейінгі­

техникалық­және­кәсіби­

білімі­бар­жастардың­саны

%­қамтылуы

Ақмола­облысы

111826

21128

18,9%

Ақтөбе­облысы

141531

28424

20,1%

Алматы­облысы

347430

29811

8,6%

Атырау­облысы

102581

15402

15,0%

Батыс­Қазақстан­облысы

107782

19347

18,0%

Шығыс­Қазақстан­облысы

218555

34676

15,9%

Жамбыл­облысы

199589

26742

13,4%

Қарағанды­облысы

223530

43199

19,3%

Қызылорда­облысы

141795

22170

15,6%

Оңтүстік­Қазақстан­облысы

462039

71154

15,4%

Қостанай­облысы

148535

24954

16,8%

Маңғыстау­облысы

109382

21574

19,7%

Павлодар­облысы

107535

20742

19,3%

Солтүстік­Қазақстан­облысы

88626

13117

14,8%

Астана­қ.

133742

28712

21,5%

Алматы­қ.

276775

63798

23,1%

Барлығы

2921253

484977

16,6%

Дереккөзі:­ҚР­Бі­лім­жә­не­ғы­лым­ми­ни­ст­рлі­гі

ҚР  ин но ва циялық-ин ду ст риял дық  да мы-

ту дың мем ле кет тік бағ дар ла ма сын іс ке асы-

ру дың ая сын да 2015 жыл дың 1 қыр күйегі нен 

бас тап  10  не гіз гі  жо ға ры  оқу  орын да рын да 

екін ші  бес жыл дық  бағ дар ла ма сы  бо йын ша 

эко но ми ка ның ал ты сек то ры үшін ма ги ст ра ту-

ра да бе йін дік ба ғыт та ма ман дар ды да йын дау 

бас тал ды.  Эко но ми ка ның  ба сым  бө лік те рі-

нің  ара сын да  ме тал лур гия,  ма ши на құ ры лы-

сы, мұ най хи миясы, та мақ өн ді рі сі, құ ры лыс 

ма те ри ал да рын өн ді ру жә не хи миялық өнер-

кә сіп бар. Астана қа ла сын да мем ле кет тік кә-

сі по рын дар дың кадр ла рын да йын дауды Л.Н. 

Гу ми лев  атын да ғы  Еура зиялық  ұлт тық  уни-

вер си те ті жә не С.Сей фул лин атын да ғы Қа зақ 

аг ро тех ни ка лық  уни вер си те ті  іс ке  асы ра ды. 

Ал ма ты  қа ла сын да ғы  не гіз гі  оқу  орын да ры: 

әл-Фа ра би  атын да ғы  Қа зақ  ұлт тық  уни вер-

си те ті,  Қа зақ  ұлт тық  аг рар лық  уни вер си те ті 

жә не Қ.Сат паев атын да ғы Қа зақ ұлт тық тех-

ни ка лық  уни вер си тет те рі.  Ор та лық  ай мақ-

тар да,  ма ман дық тың  са ла сын  ес кер ген де 

не гіз гі  оқу  орын да ры  Қа ра ған ды  мем ле кет-

тік тех ни ка лық уни вер си те ті бо лып та бы ла-

4.7

55

ды.  Шы ғыс  өңі рін де  Д.Се рік баев  атын да ғы 

Шы ғыс  Қа зақ стан  мем ле кет тік  тех ни ка лық 

уни вер си те ті  жә не  С.То рай ғы ров  атын да ғы 

Пав ло дар  мем ле кет тік  уни вер си те ті  ма ши-

на құ ры лы сы, ме тал лур гия, энер ге ти ка жә не 

мұ най  хи миясы  үшін  ма ман дар ды  әзір леу ді 

қам та ма сыз  ете ді.  Оң түс тік  ай мақ тар да  М. 

Әуе зов  атын да ғы  Оң түс тік-Қа зақ стан  мем-

ле кет тік  уни вер си те ті  хи миялық,  же ңіл  өн-

ді ріс  жә не  т.б.  үшін  ма ман дар ды  әзір лейт ін 

бо ла ды. А. Байт ұр сы нов атын да ғы Қо станай 

мем ле кет тік уни вер си те ті сол түс тік ай мақ тар 

үшін ин же не рия бо йын ша ма ман дар ды әзір-

леу ді бас та ды. Со ны мен қа тар Ба тыс өңі рін-

де ма ман дар ды даяр лау бо йын ша не гіз гі оқу 

орын да ры  мұ най газ  жә не  мұ най хи мия  са ла-

сын да ба ка ла вр лар үшін Аты рау мұ най жә не 

газ инс ти ту ты бо лып та ны ла ды. Атал ған оқу 

орын да рын да  оқу  үде рі сі  ше тел дік  ға лым-

дар мен әзір лен ген, жа ңа тех но ло гиялық үде-

ріс тер ді есеп ке ала оты рып өн ді ріс пен ты ғыз 

бай ла ныс та бол ған, жа ңа бі лім бе ру бағ дар-

ла ма ла ры мен ұйым дас ты рыл ған (4.10-сурет). 

Отан дық жә не ха лы қа ра лық ең бек на ры-

ғын да бә се ке ге ие жо ға ры са нат ты за ма науи 

ма ман дар ды қа лып тас ты ру дың не гіз гі шарт-

та ры ның бі рі ха лы қа ра лық ака де миялық ұт-

қыр лық ты да мы ту бо лып та бы ла ды. 

Оның  бас ты  мақ са ты  бі лім  мен  ғы лы ми 

зерт теу лер дің  са па сын  кө те ру,  тә жі ри бе  ал-

ма су,  са па ны  жақ сар ту,  ха лы қа ра лық  ақ па-

рат тық  қауым дас тық та  тұ ру ға  жә не  жұ мыс 

іс теуге  әзір лен ген  ұр пақ ты  тәр бие леу.  2014 

жы лы ака де миялық ұт қыр лық бағ дар ла ма сы-

мен ше тел де 805 адам бі лім ал ды, оның ішін-

де  ба ка ла вр лар  –  616,  ма ги ст рант тар  –  189, 

мы на ел дер де: Ре сей – 1, Еуро па ел де рі – 740 

адам, АҚШ – 52, Шы ғыс Азия – 12 адам. Ше-

тел дік  оқы ту шы лар ды  отан дық  бі лім  бе ру 

бағ дар ла ма сын  іс ке  асы ру ға  тар ту  бі лім нің 

са па сын  арт ты ру дың  ма ңыз ды  бө лі гі  бо лып 

та бы ла ды.  2010  жыл дан  2014  жыл ға  де йін  

Қа зақ стан ға  ше тел дік  жо ға ры  оқу  орын да-

ры нан 6 927 оқы ту шы лар ша қы рыл ды, оның 

ішін де 2014 жы лы қа зақ стан дық сту де нт тер-

ге 1726 оқы ту шы бі лім бер ді. 

QS  Wor�d  University  Ranking  уни вер си тет-

тер дің бе дел ді ха лы қа ра лық рейт ин гі жүйесі не 

сәй кес 2014-2015 жыл да ры қа зақ стан дық то ғыз 

жо ға ры оқу ор ны әлем нің ең үз дік 800 жо ға ры 

оқу орын да ры ті зі мі не ен ді (4.11-су рет). 

Әлем дік  рейт инг те  отан дық  жо ға ры  оқу 

орын да ры ның ал ға қа рай шы ғуы жо ға ры бі-

лім  са па сы ның  кө те рі луі  мен  қа зақ стан дық 

жо ға ры оқу орын да рын бі ті ру ші лер дің же тіс-

ті гі еке нін көр се те ді. 

Әлеу мет тік  сау ал на ма ның  мә лі ме ті не 

сүйен сек,  қа зақ стан дық  жас тар  жо ға ры  оқу 

ор нын да  оқу ды  ең бек  на ры ғын да ғы  бә се ке-

лес тік пен  бай ла ныс ты ра ды.  Қа зақ стан дық 

жас тар дың  бір қа тар  бө лі гі  (76,6%)  жұ мыс 

ат қа ру да жақ сы же тіс тік тер ге же ту ді – кә сі-

би жә не те рең бі лім ді мең ге ру мен жә не же-

ке  қа сиет тер дің  бо луымен  бай ла ныс ты ра ды 

(71,3%) [5]. Кә сі би же тіс тік ке же ту жә не жо-

ға ры  мәр те бе ні  иеле ну  фак тор ла ры:  бе дел-

ді  жо ға ры  оқу  ор ны ның  дип ло мы  –  50,9%; 

сәт ті лік, түр лі жағ дай лар – 45,6%; қар жы лай 

қол дау дың  бо луы  –  47,5%;  ше тел  тіл де рін 

мең ге руі – 45,5%; бай ла ныс та ры ның, та ныс-

та ры ның бо луы – 45,2%-ды құ рай ды.

4 т

ара

у. 

Ж

аст

ар өміріндегі білім және ғылым 

56

екен ді гі не  көз  жет кі зу ге  бо ла ды.  2013  жыл-

ғы сау ал на ма қо ры тын ды сы бо йын ша сұ рал-

ған дар дың  жар ты сы  (51,2%)  «өмір де  же тіс-

тік ке  же ту  үшін  не  қа жет ті?»  де ген  сұ рақ қа 

«ерін бей ең бек ету ке рек» деп жа уап  бер ген, 

ал 2014 жы лы бұл көр сет кіш 4 орын ға түс ті 

(18,6%-ға  аз).  Жас  қа зақ стан дық тар дың  қо-

ғам дық са на сын да тұ рақ ты тұр ғы да, 2013 ж. 

(30,3%) жә не 2014 ж. 40,2% рес пон де нт тер-

дің ба сым көп ші лі гі нің пі кі рі бо йын ша жақ-

сы өмір сү ру дің ке пі лі, бас ты құн ды лық – бі-

лім бо лып қа ла бе ре ді [6].

Жас тар ға  жүр гі зіл ген  әлеу мет тік  сау ал-

на ма ның  нә ти же ле рі не  сүйен сек,  көп  адам-

дар үшін жо ға ры бі лім нің бо луы әлеу мет тік 

мәр те бе нің бел гі сі са на ла ды жә не ол мін дет ті 

көр сет кіш бо лып та ны ла ды [2,6].

Қа зір гі  кез де  қа зақ стан дық  жас тар дың 

бір қа тар бө лі гі үшін – 83% жо ға ры бі лім жет-

кі лік ті түр де ма ңыз ды бо лып та бы ла ды.

4.12-су рет те гі мә лі мет тер ге қа ра сақ, «өте 

ма ңыз ды»  жа уап   нұс қа сын  рес пон де нт тер-

дің жар ты сы таң да ған, ал қал ған бө лі гі «ма-

ңыз ды рақ» жауа бын таң да ған. Жо ға ры бі лім 

жас тар дың 15,8%-ы үшін ға на ма ңыз ды емес. 

Жо ға ры  бі лім ді  өте  ма ңыз ды  деп  көр сет кен 

жас тар дың  жа сы  15-19  –  62,0%  -ды  құ рап 

отыр  (11,2%-ға  көп);  қа зақ  эт но сы ның  өкіл-

де рі – 54,20%-ды құ рап отыр (3,4%-ға көп); 

қыз дар – 55,10% (4,3%-ға көп); ҚР сол түс тік 

өңір ле рі нің  тұр ғын да ры  –  60,50%  (9,7%-ға 

көп); не ке де тұр ма ған дар дың са ны – 55,20% 

(4,4%%-ға көп), со ны мен қа тар уни вер си тет 

не ме се жо ға ры бі лім ала тын өз ге де ме ке ме ні 

бі тір ген дер – 59,70%-ды (8,9%%-ға көп) құ-

рап отыр.

Осы  мә се ле ні  тал дау  ба ры сын да  ди на-

ми ка лық  көр сет кіш тер  ма ңыз ды лық қа  ие 

«Жас тар» ҒЗО жүр гіз ген әлеу мет тік зерт-

теу лер ге сәй кес 2015 жы лы 34,9% жас рес пон-

де нт тер дің жос па рын да бі рін ші ке зек те ал да-

ғы 5 жыл да жо ға ры бі лім алу мін де ті тұр [2]. 

Ке ле сі үр діс – бі лім нің ком мер цияла нуы. 

XX  ға сыр дың  ая ғын да  әлем  ша ру ашы лы ғы-

ның бү тін бір са ла сы қа лып тас ты. Ол − жыл 

са йын  он мың да ған мил лиард дол лар ға са ты-

лу кө ле мі бар жә не бір не ше мил лион сту де-

нт тер тұ ты ну кө ле мі бар бі лім бе ру қыз ме ті-

нің  ха лы қа ра лық  на ры ғы.  Экс порт тың  жа ңа 

ба бы пай да бол ды, ол – ше тел сту де нт те рі нің 

жо ға ры бі лім алуы деп ата ла ды. Дү ниежү зі-

лік  сау да  ұйымы ның  ба ға лауы  бо йын ша  бі-

лім  на ры ғы ның  сыйым ды лы ғы  50-60  мл рд. 

дол лар ды құ рай ды. Қа зақ стан дық жо ға ры бі-

лім нің ор ны осы қа тар да (әлем дік на рық тың 

он дық пайыз дық үле сі) – одан ары да му дың 

бір ден-бір ба ғы ты да осы.

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­сауалнама­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­зерттеулер­және­­

әлеуметтік­инжиниринг­орталығының­мәліметтері­бойынша)

57

Ба ға лаудың  бір ден-бір  фак то ры  –  эко-

но ми ка лық  шы ғын  жә не  бі лім ді  қар жы-

лан ды ру.  2014  жы лы  Қа зақ стан  Рес пуб ли-

ка сы ның  бі лім  бе ру  ұйым да ры  қыз ме ті нің 

не гіз гі тү рі не көр се ті ле тін қыз мет тің кө ле мі 

1 271 594,4 млн. тең ге ні құ ра ды, оның ішін де 

80,6%-ы бюд жет есе бі нен, 15,6%-ы – ха лық-

тан ал ған қа ра жат тар есе бі нен, 3,8% – кә сі по-

рын дар қа ра жа ты есе бі нен жұм сал ды.

Бі лім  бе ру  ұйым да ры  қыз ме ті нің  не гіз-

гі тү рі не – не гіз гі жә не жал пы ор та бі лім са-

ла сы ның  қыз мет  көр сет уін ің  жал пы  кө ле мі 

40,64%, 516 719,9 млн. тең ге ні құ ра ды, жо ға-

ры бі лім са ла сын да – 222 651,9 млн. тең ге ні 

(17,5%)  құ ра ды,  мек теп ке  де йін гі  тәр бие леу 

мен  оқы ту  са ла сы на  –  171  392,2  млн.  тең ге 

(13,5%),  тех ни ка лық  жә не  кә сі би  ор та  бі лім 

са ла сы на – 136 959,7 млн. тең ге ні (10,8%) құ-

ра ды.

Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның  бі лім  бе ру 

ұйым да ры  қыз ме ті нің  қо сым ша  тү рі не  көр-

се ті ле тін қыз мет тің кө ле мі 7 964,6 млн. тең-

ге ні  құ ра ды,  оның  ішін де  61,74%  –  бюд жет 

есе бі нен, 16,74% – ха лық тан ал ған қа ра жат-

тар есе бі нен, 21,52% – кә сі по рын дар қа ра жа-

ты есе бі нен [7]. Қа зақ стан Рес пуб ли ка сы ның 

бі лім жүйесі нің жағ дайы мен да муы ту ра лы 

Ұлт тық баян да ма да (2015 ж.) көр се тіл ген дей 

Қа зақ стан ның бір оқу шы ға жұм са ла тын шы-

ғын ды өсі ру қа жет ті лі гі туын дап отыр. 

Ада ми  ка пи тал  бі лім нің  не гі зі  ре тін де 

ел дің эко но ми ка лық өс уін  анық тайды. Зерт-

теу лер жас тар дың бі лім алуы мен ел дің эко-

но ми ка лық  өс уін   ті ке лей  бай ла ныс ты ра ды. 

Со ны мен, Қа зақ стан да ада ми ка пи тал ды қа-

лып тас ты ру жүйе сін жақ сар ту үшін да мы ған 

ел дер дің бі лім бе ру стан дарт та ры мен бі лім-

де гі  ин вес ти циялар ды  өсі ру  үйле сім ді гі  қа-

жет [4, 24 б.]. 

Жа һан да ну  стан дарт тар  мен  дип лом дар 

ар қы лы ке ле ді. Көп те ген бі лім бе ру бағ дар ла-

ма ла ры са па ның ха лы қа ра лық стан дарт та ры-

на сай бо лып ке ле ді. Ше тел дік сту дент үшін 

ха лы қа ра лық бә се ке ге, бі лім бе ру са па сы жа-

ғы нан бә се ке ге түс пе ген бі лім бе ру жүйеле-

рі өз елін тек бі лім бе ру жа ғы нан ға на емес, 

со ны мен қа тар эко но ми ка са ла сы жа ғы нан да 

бә се ке ге қа бі лет сіз болуына ду шар ете ді.

Ел дер дің сырт қы бә се ке лес ті гін ба ға лайт-

ын та ны мал ха лы қа ра лық рейт инг жүйесі нің 

иесі Дү ниежү зі лік эко но ми ка лық фо рум ның 

бә се ке лес тік тің Жа һан дық ин дек сі бо лып та-

бы ла ды. 2014-2015 жыл да ры Қа зақ стан (4,42 

ор та  бал мен)  ал дың ғы  жыл дың  по зи циясын 

тұ рақ ты  ұстана  ке ле,  50-орын ды  ие лен ді. 

Со ны мен қа тар елі міз дің 5 фак тор бо йын ша 

по зи циясы ның  тө мен деуі  бай қал ды.  Олар: 

«Жо ға ры бі лім жә не кә сі би да йын дық» (-8), 

«Мак роэко но ми ка лық  ор та»  (-4),  «Тех но ло-

гиялық да йын дық» (-4), «Инс ти тут тар» (-2), 

«Ин но ва циялық  әлеует»  (-1)  ба ғыт та ры  бо-

лып та бы ла ды.

114  көр сет кіш тің  іші нен  Қа зақ стан  31 

көр сет кіш бо йын ша ба сым ды лық қа ие, оның 

ішін де ор та бі лім ді қам туы мен ерек ше ле не ді. 

Қа зақ стан бі лім мен ғы лым бо йын ша 13 ин-

ди ка тор дан 7 ин ди ка тор да ғы жағ да йын  жақ-

сарт ты. Оң ди на ми ка мы на ин ди ка тор лар дан 

кө рін ді:  «Бас тауыш  бі лім нің  са па сы»  (+5), 

«Бі лім  бе ру  жүйесі нің  са па сы»  (+12),  «Ма-

те ма ти ка мен жа ра ты лыс тық-ғы лы ми бі лім» 

(+3),  «Ға лым дар  мен  ин же нер лер дің  қол же-

тім ді лі гі»  (+15),  «Ғы лы ми-зерт теу  ұйым да-

ры ның са па сы» (+3) жә не «Ме не дж мент мек-

теп те рі нің са па сы» (+4) [4, 26-27 бб.].

4.2. БІ ЛІМ СА ПА СЫ ЖӘ НЕ 

ЖАС ТАР ДЫҢ КӘ СІ БИ 

СТ РА ТЕ ГИЯСЫН ІС КЕ АСЫ РУ 

Әлеу мет тік  зерт теу лер дің  мә лі мет те рі 

көр сет кен дей көп те ген жас жі гіт тер мен қыз-

дар бі лім са па сы ның ма ңыз ды лы ғын жо ға ры 

ба ға лай ды  (4.13-су рет).  Ал ған  бі лім де рі не 

қа на ғат та ну шы лық ты  ба ға лай  оты рып,  көп-

ші лік  сұ рал ған дар  (42,5%)  то лық  қа на ғат та-

на тын дық та рын та ныт ты, 40,2% рес пон дент 

қа на ғат та на тын  сияқ ты  екен дік те рін  біл дір-

се,  бел гі лі  мөл шер де  қа на ғат тан байт ын дар-

дың көр сет кі ші 15,8% -ды құ рай ды [8].

Жүр гі зіл ген зерт теу лер де рес пон де нт тер-

дің бі лім де рі нің же тім ді лі гі мен оның си пат-

та ма сы на  қа тыс ты  бір қа тар  тәуел ді лік  бай-

қал ды. 

Жо ға ры бі лі мі бар 37,40% қа зақ стан дық-

тар  ал ған  бі лім де рі не  то лы ғы мен  қа на ғат та-

4 т

ара

у. 

Ж

аст

ар өміріндегі білім және ғылым 

58

да  жүр гіз ген  Қа зақ стан ның  түр лі  өңір ле рін-

де гі жас жі гіт тер мен жас қыз дар ға сау ал на ма 

[5] нә ти же сі көр сет кен дей рес пон де нт тер дің 

47%-ы  өмір де  же тіс тік ке  же ту  үшін  жо ға-

ры  бі лім ді  бо лу ды,  яғ ни  оның  бі рін ші  жә не 

екін ші  дең ге йін   иге ру  ке рек  деп  есеп тейді 

(4.14-су рет). 

Сұраққа­респонденттердің­жауаптарын­бөліп­

көрсету­«Сіз­дің­өмі­рі­ңіз­ге­қа­жет­ті­бі­лім­дең­гейі­

қан­дай,­Сіз­дің­ойы­ңыз­ша?»

Жауап­нұсқалары

%

Толық­емес­орта­(базалық)

2,0

Орта­арнайы­(техникум,­колледж,­училище­

және­т.б.)

7,4

Жоғары­(бакалавр­мен­магистратураны­

қоса­алғанда)

47,0

Ғылыми­дәреже,­PhD­докторантура

10,1

Білім­өмірлік­жетістіктерді­анықтамайды

25,7

Айтуға­қиын

7,8

Барлығы

100,0

на ды. Бұл топ тар да ғы дер бес нә ти же лер жә не 

ке рі сін ше  жал пы  ор та  не ме се  кә сі би-тех ни-

ка лық  бі лім  ал ған  қа зақ стан дық тар  ара сын-

да  қа на ғат тан байт ын дар дың  са ны  11,7%-ды 

көр се те ді. 

Оқу­ор­нын­таң­дау­да­ғы­ниет­тер­дің­санал­уан­ды­лы­ғы

Жауап­нұсқалары

Өте­

маңызды

Маңызды

Онша­маңызды­

емес

Мүлдем­маңызды­

емес

ЖОО­беделі,­ЖОО­рейтингі­

37,4

46,3

12,7

3,6

Туыстардың,­достардың,­таныстардың­және­

т.б.­ұсыныстары

26,1

49,3

20,8

3,8

Шет­елде­қосымша­оқуға­және­екі­диплом­

алуға­мүмкіндіктің­болуы

33,4

37,4

23,9

5,3

Қызықты­мамандық

51,7

42,6

4,3

1,4

Сапалы­білім­алу­мүмкіндігі

61,4

36,3

1,6

0,7

Бірден­көп­шет­тілін­оқу

31,3

47,8

17,3

3,6

Ақысының­төмендігі,­тегін­оқу­мүмкіншілігі

46,8

42,3

8,6

2,3

Тұрғылықты­жерге­жақын,­жайлы­орналасуы

27,1

37,4

27,5

8,0

Жатақхананың­берілуі

22,5

32,3

29,5

15,7

Әскери­дайындықтың­болуы

20,9

29,9

26,4

22,8

4.15

4.14

2015  жы лы  әл-Фа ра би  атын да ғы  Қа зақ 

ұлт тық уни вер си те ті ма мыр –қа зан айла рын-

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­сауалнама­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­зерттеулер­және­­

әлеуметтік­инжиниринг­орталығының­мәліметтері­бойынша)

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­сауалнама­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­зерттеулер­және­­

әлеуметтік­инжиниринг­орталығының­мәліметтері­бойынша)

59

2015  жы лы  өт кі зіл ген  сау ал на ма ның  нә-

ти же сі  бо йын ша  Қа зақ стан  жас та ры ның 

бі лім  алу  ст ра те гиясын  анық тау да  не гіз гі 

ба сым дық та рын  атап  өту ге  бо ла ды.  Рес пон-

дент тер дің «Оқу ор нын таң дау да Сіз ге не ма-

ңыз ды рақ?» сұ ра ғы на жа уап та ры 4.15-кес те-

де көр се тіл ді [5]. 

Бо лон  үде рі сі  шең бе рін де  қа зақ стан дық 

жо ға ры  оқу  орын да рын да  сту де нт тер  мен 

оқы ту шы лар дың ака де миялық ұт қыр лық бағ-

дар ла ма сын  іс ке  асы ру  мүм кін дік те рі  ке ңе-

йіп  ке ле ді. Осы кез де ака де миялық ұт қыр лық 

бағ дар ла ма ла рын  қа зақ стан дық  ЖОО  түр лі 

бі лім  бе ру  үде рі сін де,  әсі ре се  ма ги ст ра ту ра 

жә не  док то ран ту ра  дең гейле рін де  бел сен ді 

қол да на бас та ды. Уни вер си тет тер ара сын да-

ғы  ұт қыр лық  ту ра лы  ке лі сім дер ді  сту де нт-

тер дің 33%-ы қол дап отыр; сту де нт тер 25%-

ы ұт қыр лық ты қам та ма сыз ету жол да ры ның 

бі рі  бір лес кен  бағ дар ла ма лар  екен ді гін  атап 

өт ті; сту де нт тер 12%-ы «қос дип лом бағ дар-

ла ма сын»  қол да ды  жә не  сту де нт тер  30%-ы 

жа уап  бе ру ге қи нал ды [9].

4.3. ҒЫ ЛЫМ ДА ҒЫ ЖАС ТАР: 

ӘЛЕУЕТІ ЖӘ НЕ 

ДА МУ СТ РА ТЕ ГИЯСЫ

Қа зақ стан дық ғы лым дам уын да өз елі нің 

ст ра те гиялық  мақ сат та рын  іс ке  асы ру ға  ба-

ғыт тайды. 18 ақ пан 2011 жы лы ҚР «Ғы лым 

ту ра лы» за ңы қа был да нуымен жә не іс ке асы-

ры луымен  бай ла ныс ты  ғы лым ға  жүйелі  өз-

ге ріс тер мен бас қа ру дың тиім ді мо де лі ен гі-

зіл ді, атап айт қан да: қар жы лан ды ру дың жа ңа 

ны сан да ры, зерт теу дің нә ти же лі лі гі, тә жі ри-

бе лік-конст рук тор лық  жұ мыс тар,  ғы лы ми 

қыз мет кер лер ді, оның ішін де жас тар ды қол-

дау.  Ғы лым ды  да мы ту дың  не гіз гі  са ла лық 

ба ғыт та ры  анық тал ды,  олар:  био тех но ло гия 

жә не ме ди ци на, на но тех но ло гиялар, яд ро лық 

тех но ло гиялар дың  жә не  қал пы на  кел ті рі ле-

тін энер ге ти ка ның тех но ло гияла ры, ақ па рат-

тық жә не ға рыш тық тех но ло гиялар.

9  ақ пан  2015  жыл ғы  ҚР  «Мем ле кет тік 

жас тар  саяса ты  ту ра лы»  за ңын да  да рын ды 

жас тар ды  мем ле кет  та ра пы нан  қол дау  көр-

се ту қа рас ты рыл ған. Ол ке ле сі тұр ғы да іс ке 

асы ры ла ды:  сый ақы  бе ру,  шә кір та қы  бе ру, 

Қа зақ стан Рес пуб ли ка сы ның заң да рын да бел-

гі лен ген тәр тіп пен да рын ды жас тар ға мем ле-

кет тік бі лім грант та рын жә не мем ле кет тік бі-

лім не сиеле рін бе ру; ғы лым, мә де ниет жә не 

өнер  қай рат кер ле рі нің  шы ғар ма шы лық  мек-

теп те рі  мен  ұйым да рын  құ ру ға  ық пал  ету; 

жас  ға лым дар ға,  мә де ниет,  өнер  жә не  бі лім 

қай рат кер ле рі не  ғы лы ми-мә де ни  жұ мыс тар-

ды жүр гі зу үшін, жас ға лым дар дың ұсы ныс-

та рын тә жі ри бе ге ен гі зу ге ық пал ету ге жә не 

жас тар дың іші нен зият кер лік кадр ре су рс та-

рын сақ тау ға жә не да му ға жағ дай жа сау. 

ҚР  Ұлт тық  эко но ми ка  Ми ни ст рлі гі нің 

ста тис ти ка  жө нін де гі  ко ми те ті нің  мә лі ме ті-

не  сәй кес  ғы лы ми  зерт теу лер  мен  ұсы ныс-

тар ды орын дайт ын ұйым дар дың са ны арт ты, 

2014 жыл дың ая ғын да 391 ғы лы ми ұйым дар 

тір кел ген (2013 жыл дың мә лі ме ті бо йын ша – 

341). Тиі сін ше зерт теу мен айна лы са тын тұл-

ға лар дың са ны да кө бей ді, оның ішін де 112 

�hD  док тор ла ры  жас  зерт теу ші лер дің  са ны 

арт қан.  Ғы лы ми  зерт теу лер ді  орын дайт ын 

жұ мыс шы лар дың  көп  үле сі  25  жас тан  бас-

тап 34 жас қа де йін гі жас мөл ше рін қам ти ды 

(4.16-су рет).

18 930 ма ман-зерт теу ші лер дің іші нен 2014 

жы лы ғы лы ми ең бек тер мен айна лы су шы лар-

дың са ны – 8 186 адам, олар дың ғы лы ми дә-

ре же ле рі  бар,  оның  ішін де  �hD  док тор ла ры 

– 330 адам. Бұл көр сет кіш тер жас тар дың ғы-

лым ға ке лу са ны ның арт уын  көр се тіп отыр. 

Бұл  көр сет кіш тер  2013  жыл мен  са лыс тыр-

4 т

ара

у. 

Ж

аст

ар өміріндегі білім және ғылым 

60

ған да 1.4 есе кө бей ген, ол үлес ті құ райт ын да-

ры 35 жас қа де йін гі лер. 

2012 жыл дан бас тап 2015 жыл дың 1-жар-

ты жыл ды ғы на де йін  ғы лы ми дә ре же ал ған 28 

жас қа де йін гі �hD жас док тор ла ры ның са ны 

өс ті:  0-ден  бас тап,  79-ға  де йін   (4.17-су рет). 

Док то ран ту ра  мен  �hD  дә ре же сін  алу  бі лім 

бе ру бағ дар ла ма сы шең бе рін де оқы ту ха лы-

қа ра лық бай ла ныс тар дың жә не ака де миялық 

ұт қыр лық тың ке ңеюіне ық пал ете ді, ғы лы ми 

та ғы лым да ма дан  өту  мүм кін ші лі гі  мен  ин-

дек сі  жо ға ры  жур нал дар да  зерт теу  нә ти же-

ле рін ба сып шы ға ру ға мүм кін дік бе ре ді, тіл-

ді мең ге ру ді жақ сар ту ға, қа зақ стан дық бі лім 

бе ру  бағ дар ла ма ла ры ның  әлем дік  дең гейге 

бейім делуіне, ірі ұлт тық жә не ше тел дік ком-

па ниялар дан ға лым дар ды, са рап шы-прак тик-

тер ді тар ту ға мүм кін дік бе ре ді. 

4 же тек ші жо ға ры оқу орын да ры ның инс ти-

ту ционал дық қайта құ ры лу үде рі сі бас та лып, 

іс ке асы ры лып ке ле ді, олар: әл-Фа ра би атын-

да ғы  ҚазҰУ-дің  «Ғы лым  ор да сы»  ҒЗИ-мен, 

Қ.И. Сат паев атын да ғы ҚазҰТУ «ННТХ Па-

ра сат»  АҚ  ҒЗИ-мен,  ҚазҰАУ  «Ка зАг роИн-

но ва ция»  АҚ-мен,  С.Сей фул лин  атын да ғы 

ҚАТУ  «Био тех но ло гия  Ұлт тық  Ор та лы ғы» 

РМК-мен  ын ты мақ тыс тық та  қыз мет  ете ді. 

Атал ған  ЖОО  жә не  ҒЗИ  үшін  ын ты мақ тас-

тық тың жа ңа мо де лі шең бе рін де ма ги ст ра ту-

ра ға қо сым ша 350 орын жә не док то ран ту ра-

да 100 орын бө лін ген, ол бір ле сіп ір ге лі жә не 

қол дан ба лы  зерт теу  жүр гі зу ді  қам та ма сыз 

ете ді жә не осы за ман ғы ғы лы ми инф ра құ ры-

лым ның қыз мет ет уіне жә не ғы лы ми жұ мыс-

тар ды ен гі зу үшін жағ дай жа сай ды. [4.] 

Елі міз де 13 ЖОО ғы лы ми зерт теу лер нә-

ти же ле рі нің  ком мер ци али за циясы  үшін  құ-

рыл ған  ин но ва циялық  орын дар  ашыл ған. 

Атал ған  ор та лық тар дың  мақ са ты  биз нес-құ-

ры лым дар мен  бай ла ныс  ор на ту,  по тен циал-

дық  ин вес тор лар ды  із деу,  зият кер лік  мен-

шік ті  қор ғау  бо йын ша  мә се ле лер ді  ше шу, 

тех но ло гиялар ды  ли зен ция лау  жә не  жа ңа 

жо ға ры  тех но ло гиялық  биз нес-үл гі лер ді  да-

мы ту.  4  ЖОО-да  сту де нт тік  биз нес-ин ку ба-

тор лар  жұ мыс  іс тей ді.  Со ның  нә ти же сін де 

На зар баев  уни вер си те тін де  жа ңа  бі лім  мен 

тех но ло гияның  ге не ра циясы  бо йын ша  тә жі-

ри бе ал ма су жү зе ге асы ры лып оты ра ды. 

Ғы лым да ғы  қыз мет тің,  оның  ішін де  жас 

ға лым дар дың ғы лым мен айна лы су бел сен ді-

лі гін арт ты ру ға ба ғыт тал ған кей бір бас та ма-

лар бел сен ді түр де іс ке асы ры лып ке ле ді. Ғы-

лы ми ба сы лым дар ұлт тық ғы лым ның тиім ді 

дам уын   жә не  оның  жа һан дық  үде ріс тер де гі 

икем ді лі гін  көр се те ді.  Ба сы лым дық  бел сен-

ді лік тің  пайызы  жыл дан-жыл ға  ар тып  ке ле-

ді,  қа зақ стан дық  ға лым дар дың  де рек те рі не 

сүйен сек, егер 2012 жы лы ол 80%-ды құ ра са 

[10, 33 б.], ал 2015 жы лы бұл көр сет кіш 5% 

ға кө бей ді, осы рет те ба сы лым дар дың көп ші-

лі гі тек қа зақ стан дық ба сы лым дар ға на емес, 

он да  Ре сей дің  жә не  ТМД  ел де рі нің  жур-

нал да ры,  со ны мен  қа тар  алыс  ше тел дер дің, 

�homson Re�ters жә не Scop�s ба за сы на ене-

тін жур нал дар бо лып та бы ла ды. 

Суретте  соң ғы  үш  жыл да  ма ги ст ра ту ра 

мен док то ран ту ра бағ дар ла ма ла ры бо йын ша 

кадр лар ды  әзір леу ге  мем ле кет тік  бі лім  тап-

сы рыс та ры ның  көр сет кіш те рі  бай қа ла ды. 

2014-2015 оқу жы лын да кадр лар ды әзір леу ге 

мем ле кет тік  бі лім  тап сы рыс та ры ның  құ ры-

лы мы:  ба ка лав риат та  –  34  165,  ма ги ст ра ту-

ра да  –  7  220,  док то ран ту ра да  –  656  адам ды 

құ ра ды.

Қа зақ стан дық жо ға ры мек теп тің дам уын-

ың  ба сым  ба ғыт та ры ның  бі рі  бі лім  бе ру дің, 

ғы лым мен  жә не  өн ді ріс пен  ық пал да суы  бо-

лып  та бы ла ды.  2014  жы лы  рес пуб ли ка ның 

61

Әлеу мет тік  зерт теу лер  рес пон де нт тер дің 

көп ші лі гі  –  33.3%-ы  не гіз гі  кә сі би  бі лім  алу 

үде рі сін де «ғы лым мен айна лы су» ке рек де ген 

пі кір ді қол дайды, ЖОО-ны аяқ та ған нан ке йін  

айна лы су  ке рек  де ген  пі кір ді  қол дау шы лар-

дың көр сет кі ші – 22.9% құ рап отыр, Тө мен гі 

көр сет кіш – «мек теп тен бас тау алу ке рек» де-

ген пі кір ді қол дау шы лар – 11.4%-ды құ ра ды, 

2008 жы лы бұл көр сет кіш – 6.8% құ ра ған бо-

ла тын [11, 38 б.]. «Сіз не ге ғы лым мен айна лы-

са сыз?» де ген сұ рақ қа жас ға лым дар дың жа-

уап та ры кә сі би қыз мет уәж де ме ле рі нің ішін де 

шы ғар ма шы лық,  өзін-өзі  же тіл ді ру  жо лын 

із деу жә не бел сен ді аза мат тық жә не отан сүй-

гіш тік по зи циясы уәж ді лік те рі нің ба сым екен-

ді гін көр се те ді (4.18-су рет).

Ғы лым да  кә сі би  бо ла шақ  ту ра лы  мә се ле 

өте ма ңыз ды бо лып са на ла ды. Қо ғам да әлеу-

мет тік жағ дай тө мен де ге ні мен қа зақ стан дық 

ға лым дар дың кә сі би же тіс тік те рі не қа тыс ты 

оп ти мис тік кө ңіл күй де. Оң нә ти же 65%-ды 

құ ра ды. Ғы лым да ғы өзі нің же тіс ті гі не се нім-

ді лер дің  ішін де  ғы лы ми  дә ре же лі  рес пон де-

нт тер ба сым дық қа ие [11, 43-44 бб.].

Қа зақ стан дық ғы лым ды ба ға лау үшін рес-

пон де нт тер ге  10-бал дық  жүйе мен  ба ға лауға 

(1 – ең әл сіз же рі, 10 – ең күш ті сі) бір не ше 

си пат та ма бе ріл ді. Жас тар ең бі рін ші ма ман-

дар дың ғы лы ми дең ге йін , тә жі ри бе сі мен бі-

лік ті лі гі не жо ға ры ба ға бер ді. «Ға лым дар дың 

жа лақ сы», «ғы лы ми же тіс тік тер ді тә жі ри бе ге 

ен гі зу» жә не «ғы лы ми ме ке ме лер дің ма те ри-

ал дық-тех ни ка лық қам та ма сыз еті луі» си па-

тын да ғы  көр сет кіш тер  ең  тө мен гі  ба ға лар ға 

ие бол ды [11, 49 б.].

4.4. ЖА ҢА КӘ СІП ҚОЙ ҰР ПАҚ ТЫ

ҚА ЛЫП ТАС ТЫ РУ ДА ҒЫ 

«БО ЛА ШАҚ» ХА ЛЫ ҚА РА ЛЫҚ 

СТИ ПЕН ДИЯ ЛЫҚ БАҒ ДАР ЛА МА СЫ 

Жо ға ры бі лік ті ма ман дар ды әзір леу дің са-

па сын кө те ру мақ са тын да ҚР Пре зи ден ті Н.Ә. 

На зар баев  «Бо ла шақ»  ха лы қа ра лық  сти пен-

дия сын та ға йын да ған бо ла тын. Бұл бі рың ғай 

жо ба қа зақ стан дық жас тар ға ше тел дер де са-

па лы бі лім бе ру ге ба ғыт тал ған жә не мем ле-

кет тік  жас тар  саяса ты  са ла сын да  Қа зақ стан 

Рес пуб ли ка сы ның  ха лы қа ра лық  ын ты мақ-

тас тық ны са ны бо лып та бы ла ды. «Бо ла шақ» 

бағ дар ла ма сы оның тү лек те рі не жұ мыс та же-

тіс тік ке же ту ге ке піл бол ды жә не кә сі би тұр-

ғы дан өзін-өзі та ну ға сеп ті гін ти гіз ді, со ны-

мен қа тар оның мақ са ты қа зақ стан дық ең бек 

на ры ғын жо ға ры бі лік ті ма ман дар мен қам та-

ма сыз ету бо лып та бы ла ды. 

1994 жыл дан бас тап 2004 жыл ға де йін  13 

ел де  780  сти пен дия  иеге рі  бі лім  ал ды.  2005 

жы лы Мем ле кет бас шы сы өзі нің Жол да уын-

да әлем нің же тек ші оқу орын да ры на 3000 жас 

жә не да рын ды қа зақ стан дық тар ға шет ел дер-

де бі лім алу ға мүм кін дік бе ріл ген ді гі ту ра лы 

айт ып  өте ді.  Қа зір гі  кез де  «Бо ла шақ»  бағ-

дар ла ма сы  бо йын ша  жо ға ры  бі лім  бі тір ген-

Бо ла шақ қа  жос пар  құ ра  оты рып  ¾  жас 

ға лым дар тек ғы лы ми зерт теу қыз ме тін жал-

ғас ты рып  қой май,  оны  ары  қа рай  да мы ту-

ға  бел сен ді лік  та ны та ды.  Алын ған  дә лел дер 

1.2%  рес пон де нт тер дің  бо ла шақ та  ғы лы ми 

қыз мет тен  бас  тар ту ға  бел  буып   отыр ға нын 

көр сет ті.  Жас  ға лым дар ға  ««Ғы лым  –  ме-

нің  өмі рім нің  ісі»  тұ жы ры мы мен  ке лі се сіз 

бе?» де ген сұ рақ қойыл ды. Бұл тұ жы рым мен 

51.4% жас ға лым дар дың 15.2%-ы то лы ғы мен 

ке лі се тін ді гін,  36.2%  іші на ра  ке лі се тін ді гін 

жет кіз ді, 18.1%-ы дұ рыс емес тұ жы рым деп 

есеп те ді. 

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­сауалнама­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­зерттеулер­және­­

әлеуметтік­инжиниринг­орталығының­мәліметтері­бойынша)

4 т

ара

у. 

Ж

аст

ар өміріндегі білім және ғылым 

62

ді гі ту ра лы дип ло мы бар 

не ме се ма ги стр лік 

жә не док тор лық дә ре же сі бар

 тұл ға лар бі лім 

алу ға

 жі бе рі ле ді. «Бо ла шақ» сти пен диясы 33 

әлем елі нің 200 жо ға ры оқу ор ны ның 11 126 

қа зақ стан дық тар ға  бе ріл ді 

[5].

  «Бо ла шақ» 

бағ дар ла ма сын  жү зе ге  асы ру дың  же тіл ді ру 

саяса ты 

2014 жы лы Май ами қа ла сын да

 Going 

G�oba�

 VIII

 ха лы қа ра лық кон фе рен ция сын да

 

дәл осын дай 11 бағ дар ла ма ның ішін де озық 

сти пен дия лық бағ дар ла ма ре тін де та ныл ған-

ды ғы 

аса  ма ңыз ды  нә ти же  бо лып  та бы ла ды 

(4.19-сурет) 

[12].

лық  жә не  ме ди ци на лық,  гу ма ни тар лық  жә-

не шы ғар ма шы лық ма ман дық та ры бо йын ша 

та ғы лым да ма ға  298  ма ман  бар ды.  2014  жы-

лы  Ха лы қа ра лық  бағ дар ла ма лар  ор та лы ғы-

ның  мә лі ме ті  бо йын ша  әлем нің  29  ел де рін-

де тех ни ка лық жә не жа ра ты лыс тық-ғы лы ми 

ма ман дық  бо йын ша  40%  бі ті ру ші лер,  гу ма-

ни тар лық ма ман дық бо йын ша – 45,7%, ме ди-

ци на лық жә не шы ғар ма шы лық ма ман дық та-

ры бо йын ша – 14,3% ие гер лер бі лім ал ды.

Ха лы қа ра лық сти пен дия ста тис ти ка сы: бі-

ті ру ші лер дің кө бі сі 20% мем ле кет тік сек тор-

да, ұлт тық жә не мем ле кет тік ком па ниялар да 

– 21%, же ке ком па ниялар да – 55%, ха лы қа ра-

лық ұйым дар мен үкі мет тік емес ұйым дар да 

– 4% қыз мет ете ді (4.20-су рет).

Ұлт тық баян да ма ны да йын дау шең бе рін-

де Фо кус-топ тық стан дарт тал ған зерт теу лер-

де  «Бо ла шақ  бағ дар ла ма сы  ту ра лы  ойы ңыз 

қан дай?» де ген сұ рақ қа са рап шы лар бі рауыз-

дан  ел дің  бо ла ша ғы  үшін  та ри хи  ма ңыз ды-

лы ғы мен қа тар да рын ды жас тар ға сти пен дия 

бе ру де гі  ст ра те гиялық  дұ рыс  сая сат  екен ді-

гін атап өт ті. 

* * *

Бі лім  мен  ғы лым ның  за ма науи  ст ра те-

гиясы  олар дың  дам уын да ғы  тұ рақ ты лық-

ты  қам та ма сыз  ете тін  Қа зақ стан  дам уын ың 

ерек ше лік те рі  мен  заң ды лық та рын  ұғы ну ға 

не гіз де ле ді. 

Жас тар дың  ор та  бі лім мен  қам ты луы  са-

ны ның  арт қа нын  атап  өту  ке рек.  Қа зақ стан-

2015  жы лы  ше тел дік  ма ги ст ра ту ра  мен 

док то ран ту ра ға  қа зақ стан дық  ма ги стр  жә не 

�hD док тор дә ре же сі бар тұл ға лар бі лім ал-

ды. Отан дық жо ға ры оқу орын да ры ның оқу 

үде рі сі не  жа ңа  док то ра нт тар ды  даяр лау  – 

Sp�it �hD ен гі зіл ді. Қа зақ стан да жа ңа тіл әзір-

лі гі үде рі сі ен гі зіл ді, 2015 жыл дан бас тап ше-

тел тіл де рін оқы ту «6+6» үл гі ле рі бо йын ша, 6 

ай – ел де, 6 ай – ше тел де жүр гі зі ле ді.

2015 жы лы әлем нің 32 елі нің 630 же тек ші 

ЖОО-да жас сти пен дия ие гер ле рі оқы ды [9].

2014  жы лы  Ха лы қа ра лық  бағ дар ла ма лар 

ор та лы ғы ның  мә лі ме ті  бо йын ша  1100  сти-

пен дия  бе ріл ді,  оның  ішін де  ма ги ст ра ту ра 

бағ дар ла ма сы  бо йын ша  457  жә не  док то ран-

ту ра  бағ дар ла ма сы  бо йын ша  –  25.  Тех ни ка-

63

зі ніп  ке ле ді.  Жас тар дың  жо ға ры  бі лі мі  мен 

қо сым ша бі лім алу дең гейі кө те рі ліп ке ле ді. 

Алайда 2015 жы лы ал дың ғы жыл дар мен са-

лыс тыр ған да  алын ған  не ме се  алып  жат қан 

бі лі мі нің  са па сы на  қа на ғат тан уын ың  жал пы 

дең гейі өткен жылмен салыстырғанда түсті. 

Ма ги ст ра ту ра  мен  док то ран ту ра да ғы  бағ-

дар ла ма лар бо йын ша ма ман дар ды да йын дауға 

мем ле кет тік  бі лім  бе ру  тап сы ры сы  бо йын-

ша  көр сет кі ші нің  са ны  мем ле кет тің  ғы лы ми 

кадр лар ды да йын дауға жә не жас тар ды ғы лы-

ми-ин но ва циялық қыз мет ке жұ мыл ды ру ға аса 

на зар ауда ра тын ды ғы на дә лел бо ла ала ды. 

Жас ма ман дар дың бә се ке ге қа бі ле тін арт-

ты ру қа зақ стан дық жо ға ры мек теп ке әлем дік 

бі лім бе ру ке ңіс ті гі нің ық пал дас уына ық пал 

ете ді, оған өз ал ды на қа зақ стан дық ЖОО ин-

тер на ци она ли за циясы жә не әлем нің үз дік 800 

жо ға ры  оқу  орын да ры  QS  Wor�d  University 

Ranking ха лы қа ра лық рейт инг тің то ғы зын шы 

орын ды иеле нуі дә лел бо ла ала ды.

ПАЙ ДА ЛА НЫЛ ҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 

ТІЗІМІ:

1.  Бюллетень  Комитета  по  статистике  МНЭ  РК. 

Серия  13.  Социальная  сфера  «Дневные  общеобразо-

вательные  школы  в  Республике  Казахстан»  (по  адми-

нистративным  данным  МОН  РК)  на  начало  2014/15 

учебного  года  [Электронный  ресурс]  –  Режим  доступа:  

http://stat.gov.kz/�aces/p�b�ications�age/p�b�icationsOper/

homeN�mbersEd�cation?_a�rLoop=19881365301098595#

%40%3F_a�rLoop%3D19881365301098595%26_ad�.ctr�-

state%3Ddcm3w54�9_4 (15.09.2015 г.)

2. Статистический Бюллетень по актуальным вопросам 

молодежи за IV квартал 2015 года / Ж.К. Буканова, Е.А. Жу-

IV квартал 2015 года / Ж.К. Буканова, Е.А. Жу-

 квартал 2015 года / Ж.К. Буканова, Е.А. Жу-

машов, Г.Т. Ильясова, С.Е. Иманбаева, Б.Б. Масатов.– Аста-

на: НИЦ «Молодежь», 2015. –  42 с. 

3.  Итоги  Единого  национального  тестирования-2015 

–[Электронный  ресурс]  –  Режим  доступа:    http://www.

testcenter.kz/r�/press/news/itogi_edinogo_natsiona�nogo_

testirovaniya_2015_vyros�a_�spevaemost_�chashchikhsya_v_

resp�b�ike/

4.  Национальный  доклад  о  состоянии  и  развитии  си-

стемы  образования  Республики  Казахстан  /  С.  Ирсалиев, 

А.  Култуманова, Т. Булдыбаев, Г. Карбаева, Ш. Шаймурато-

ва, Г. Ногайбаева, Г. Кусиденова, А. Ибрашева, З. Алямова, 

М. Алпысбаева, К. Манакова. – Астана: АО «ИАЦ», 2015. 

– 273  с. 

5. Отчет о научно-исследовательской работе «Интегра-

ция Казахстана в единое европейское образовательное про-

странство: реализация параметров Болонского процесса. № 

ГР 0115РК00965, Инв. № 0215РК00763 / Абдирайымова  Г.С., 

Веревкин А.В., Лифанова Т.Ю., Кенжакимова Г.А., Серик-

жанова С.С., Бурханова Д.К., Шнарбекова М.К. – 2015  г. 

6. Абдирайымова Г.С., Веревкин А.В., Лифанова Т.Ю., 

Кенжакимова  Г.А.  Молодежь  о  высшем  образовании  как 

ценности  в  контексте  измерения  конкурентоспособности 

выпускников  казахстанских  вузов»  //  Материалы  научно-

методической  конференции  «Менеджмент  качества  обра-

зования в вузе» в рамках II Международных Фарабиевских 

чтений. – Алматы, 2015. – С. 8 – 11. 

7. Бюллетень Комитета по статистике МНЭ РК. Серия 23. 

Социальная сфера«Годовой объем оказанных услуг органи-

зациями образования Республики Казахстан» [Электронный 

ресурс] – Режим доступа:  http://www.stat.gov.kz/�aces/wcnav_

externa�Id/homeN�mbersEd�cation?_a�rLoop=199396990882

50817#%40%3F_a�rLoop%3D19939699088250817%26_ad�.

ctr�-state%3D14zk16ego7_50 (15.09.2015 г.)

8.  Ценности  и  идеалы  независимого  Казахстана.  Кол-

лективная монография / под. общ. редакцией З.К. Шаукено-

вой.– Алматы: Институт философии, политологии и религи-

оведения КН МОН РК, 2015. – 322 с. 

9.  АО  «Центр  международных  программ»  –  Режим 

доступа:  http://www.bo�ashak.  gov.kz/r�/o-stipendii/istoriya-

razvitiya.htm�

10.  M�tanov  G.,  B�rkitbayev  M.,  Ibrayeva  G., 

Abdiraiymova  G.Kazakhstan in the E�ropean Higher Ed�cation 

Area // Jorna� o� the E�ropean Higher Ed�cation Area.– �.67-91.

11.  Абдирайымова  Г.С.  Молодые  ученые  Казахстана: 

штрихи  к  социологическому  портрету.  –  Алматы:  «Қазақ 

университеті», 2012. – 91с.

12. www.bo�ashak.gov.kz

да жас тар дың бі лім бе ру дең гейі нің жо ға ры-

лауы ор та, қо сым ша жә не жо ға ры кә сі би бі лім 

жүйесі нің да му есе бі нен қам та ма сыз етіл ді. 

Рес пуб ли ка  жо ға ры  оқу  орын да рын да 

бі лім  алу шы лар дың  көр сет кі ші нің  тө мен-

деуі  бай қа ла ды.  ЖОО  сту де нт тер  са ны ның 

азаюы ның  объек тив тік  се беп те рі нің  бі рі  90-

шы  жыл дар да  ба ла  туылуы ның  күрт  тө мен-

деуі. Де мог ра фиялық үр діс тер ЖОО сту де нт-

те рі нің ор та са ны на айт ар лық тай әсер ете ді. 

Қа зақ стан да ген дер лік бел гі сі бо йын ша бі-

лім алу ға қол же тім ді лі гі нің тең ді гі мә се ле ле рі 

орын ал ма ған. Де ген мен қа ла лық жә не ауыл-

дық жас тар дың са па лы бі лім бе ру дің бар лық 

дең ге йін де диф фе рен циация сақ та ла ды. Әлеу-

мет тік әл сіз топ тар дан, оның ішін де бі лім бе ру 

үде рі сін де  мүм кін дік те рі  шек теу лі  жас тар ды 

түр лі ша ра лар ға тар ту іс ке асы ры лу да. 

Түр лі  әлеу мет тік  сау ал на ма лар мен  дә-

лел ден ген дей жас тар ары қа рай тір ші лік ету 

үшін бі лім нің ма ңыз ды лы ғын бір те-бір те се-

65

5.1. ЕЛ ДІҢ ӘЛЕУ МЕТ ТІК-

ЭКО НО МИ КА ЛЫҚ ДАМ УЫНА 

ЖӘ НЕ ШЕ ШІМ ҚА БЫЛ ДАУ 

ПРО ЦЕ СІ НЕ ЖАС ТАР ДЫҢ 

ҚА ТЫ СУЫ

Әлеу мет тік-эко но ми ка лық  да му  кез-кел-

ген  мем ле кет  қыз ме ті нің  не гі зін  құ рай ды 

жә не  мем ле кет тің  өмір лік  қыз мет тің  түр лі 

мем ле кет тік  са ла ла рын да ғы  қа ты нас тар дың 

қо мақ ты  қыр ты сын  қам ти ды.  Осы  орай да, 

жас тар  ерек ше  мәр те бе лік  жағ дайға  ие  бо-

ла ды.  Жас тар дың  әлеу мет тік-эко но ми ка лық 

саяса ты ның  бас ты  ба ғы ты,  мем ле кет  Бас-

шы сы ның  Қа зақ стан  хал қы на  ұсы ныл ған 

«Нұр лы жол – бо ла шақ қа бас тар жол» Жол-

да уын да  жә не  мем ле кет тік  бағ дар ла ма лық 

нұс қа ма ла рын да,  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы-

ның не гіз гі ба сым дық тар мен анық тал ған [1]. 

Әлеу мет тік-эко но ми ка лық да му жә не ше шім 

қа был дау са ла сын да жас тар саяса ты ның не-

гіз гі  ба ғыт та ры  ара сын да,  мем ле кет тік  ор-

ган дар да,  құ ры лым да рын да,  қыз мет  ба бын 

ат қа ру, со ны мен қа тар ар найы мақ сат ты бағ-

дар ла ма лар да  ең бек  қыз ме тін  жү зе ге  асы ру 

ар қы лы,  жас тар дың  мем ле кет тік  бас қа ру ға 

қа ты суы ай рық ша көр се ті лім ді бо лып та бы-

ла ды. 

Бі рін ші  ба ғы ты,  жас тар  түс кен  кез де  тә-

жі ри бие алу мен қыз мет са ты сын да өсу ге ие 

бо лу ға  ба ғыт тал ған,  мем ле кет тік  қыз мет пен 

ті ке лей бай ла ныс ты. Со ны мен қа тар, мем ле-

кет тік би лік тің мақ сат пен мін дет те рін жү зе-

ге асы ру ға ба ғыт тал ған мем ле кет тік қыз мет, 

бас қа ру  жүйесі  мен  ше шім  қа был дау  про-

це сін де  өзі мен  ті ке лей  қа тыс уын   ұсы на ды. 

Ерек ше орын ал да ғы мем ле кет тік қыз мет тің 

ре фор ма лау  про це сін де гі  жас тар ға  бе рі ле-

ді.  Бұ ған  бір не ше  әлеу мет тік-эко но ми ка лық 

бе кі ті лім дер  ба ғыт тал ған,  со нын  ішін де  оқу 

бағ дарл ма ла ры  да.  Алай да  Қа зақ стан ның 

мем ле кет тік қыз ме тін де гі жас тар дың ала тын 

ор ны жо ға ры емес (5.1-су рет). 

Тә жі ри бе лік ке,  тә жі ри бе ге,  ар найы  да-

йын дық қа ерек ше сұ ра ныс тар дың тө мен көр-

сет кі ші  тү сін ді рі ле ді.  Өт кі зіл ген  әлеу мет тік 

сұх бат на ма  мем ле кет те  әлеу мет тік-эко но-

ми ка лық да му дың не гіз де ба за лық ұстаным-

дар да, со ның ішін де жас тар саяса тын жү зе ге 

асы ру қо ры тын ды сы бо йын ша өз ге әлеу мет-

тік  топ  жас та ры нан  мем ле кет тік  қыз мет ші 

бо лып  та бы ла тын  жас тар дың  көз қа рас та ры-

ның өз ге ше лі гін көр сет ті [3] (5.2-су рет).

Әлеу мет тік-эко но ми ка лық  да му  са ла-

сын да  мак си мал ды  тиім ді лік ке  қол  жет кі зу-

ге  есеп тел ген  бағ дар ла ма лар  елі міз дің  әлеу-

мет тік-эко но ми ка лық  дам уын да,  жас тар дың 

қа ты суы  ма ңыз ды  ба ғыт  бо лып  та бы ла ды. 

Ке ле сі дей  мем ле кет тік  бағ дар ла ма лар дың 

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­сауалнама­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­зерттеулер­және­­

әлеуметтік­инжиниринг­орталығының­мәліметтері­бойынша)

5 т

ара

у. 

Ж

аст

ар

дың әле

уметтік-эк

оно

мик

алық жағдайы

66

ла тын.  Осы лай ша,  қыз мет тің  әр  са ла сын да 

ауыл ға 30 617 адам кел ген бо ла тын: бі лім бе-

ру – 22 436, ден сау лық сақ тау – 6 200, әлеу-

мет тік қам сыз дан ды ру – 274, мә де ниет – 911, 

спорт – 375 жә не мал дә рі ге рі – 446 адам [6]. 

Со ны мен  қо са,  бе ріл ген  бағ дар ла ма ның 

жү зе ге  асы ру  үр ді сін де,  жақ сы  ди на ми ка ға 

қа ра мас тан, кей бір не га тив ті тен ден циялар да 

бай қал ған бо ла тын [7] (5.4-су рет). 2015 ж. бо-

йын ша ол то лық мөл шер де орын дал ма ды [8].

нә ти же лі  үйле сім ді лі гі  не гі зін де  елі міз дің, 

со ның ішін де жас тар дың қа ты суымен, әлеу-

мет тік-эко но ми ка лық  дам уын ың  мак си мал-

ды  тиім ді лі гі не  қол  жет кі зу  бол жам дал ған 

(5.3-су рет). 

Осы лай ша,  мы са лы,  тек  қа на  Пав ло дар 

об лы сын да  конт роль дік  тек се ру  ба ры сын да, 

бе кі тіл ген ке лі сім дер дің шарт та рын, бағ дар-

ла ма лар дың қа ты су шы ла ры мен орын далуын  

қа ла  жә не  ау дан  об лы сы ның  әкім де рі,  жер-

гі лік ті  ат қа ру  ор ган да ры  жа ғы нан  ба қы лау 

жә не  тек се ру дің  тө мен  дең гейі  анық тал ған. 

2015  жыл дың  1  шіл де сін де,  ауыл дық  ел ді 

ме кен дер де жұ мыс пен өтеу дің мер зі мі бө лі-

гін де,  ке лі сім  шарт та ры ның  бағ дар ла ма сын 

130 қа ты су шы ла ры ның орын да мауы мен бай-

ла ныс ты, бюд жет ке қайтары ла тын кө тер ме лі 

жәр де ма қы со ма сы бо йын ша қа рыз 13,9 млн. 

тең ге ні құ ра ды, бюд жет тік кре дит тер бо йын-

ша қа рыз 26 млн. тең ге ден ас ты, қар жы ның 

жал пы  кө ле мі нен  ба қы лаумен  қам тыл ған 

55,9 млн. тең ге бюд жет заң на ма сын бұ зу мен 

қол да ныл ды. Жал пы со ма дан 32,8 млн. тең-

ге, не ме се 58,6% бюд жет ке қайтары лу ға жа-

та ды.

Ма ңыз ды  орын  ел дің  әлеу мет тік-эко но-

ми ка лық  дам уын да  жас тар дың  қа ты су  фак-

Бе ріл ген  бағ дар ла ма лар ды  ше шу  үшін 

бір не ше  іс-ша ра лар  қа рас ты рыл ған,  со ның 

ішін де «жас тар, уни вер си тет тү лек те рі – мұ-

ға лім дер,  дә рі гер лер  –  ауыл ға  ба ру,  өз  хал-

қы на  кө мек те су ге!»  ша қыр ған,  Қа зақ стан 

Рес пуб ли ка сы ның  Пре зи ден ті мен  Н.А.  На-

зар баев пен  қа был дан ған  «Дип лом мен  ауыл-

ға»  мем ле кет тік  бағ дар ла ма сы  [4].  Атал ған 

бағ дар ла ма лар  қа ты су шы ла ры  үшін  же ңіл-

дік тер  жә не  ке піл де ме лер,  олар дың  жұ мыс 

жағ дайы  тәр ті бі,  ең бек  үл гі  шар ты,  оның 

тәр ті бін орын да ған жағ да йын да ке лі сім жақ-

та ры  үшін  санк ция  жә не  көп те ген  қа жет ті 

жағ дай лар  заң на ма мен  бе кі тіл ген  [5].  Оның 

жү зе ге  асы ру  ба ры сы нан  (2009  ж.)  оған  қа-

ты су шы лар  тәр ті бі не,  жұ мыс  іс теу  мер зі мі, 

кре дит теу ге бай ла ныс ты бір та лай рет өз гер-

ту лер  ен гі зіл ген  бо ла тын,  алай да  ол  өзі нің 

тиім ді лі гін  ма құл да ды.  СЦК  бри фин гін де 

ҚР  ұлт тық  эко но ми ка сы ның  Ви це-ми ни ст-

рі мен ұсы ныл ған мә лі мет бо йын ша, атал ған 

бағ дар ла ма  шең бе рін де  2014  жы лы  30  мың 

ма ман дар жұ мыс пен қам та мас сыз етіл ген бо-