Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2015» - часть 2

19

Сауал­на­ма­ға­қа­ты­су­шы­лар­ға­қойыл­ған­сұ­рақ:­­

«Қа­зақ­стан­нан­кө­шіп,­ше­тел­де­тұр­ғы­ңыз­ке­ле­ді­

ме?»­ел­дің­ай­мақ­тық­бө­лі­ні­сі­не­сай

Ия

Жоқ

­Біл-

меймін

­Бар­лы-

ғы­

ШҚО

38%

43%

20%

100%

Астана­қа­ла­сы­

33%

52%

15%

100%

­Қо­станай­ская­об-

лы­сы

32%

28%

40%

100%

БҚО

31%

56%

14%

100%

­Пав­ло­дар­об­лы-

сы

30%

30%

40%

100%

Маң­ғыс­тау­об-

лы­сы

25%

59%

16%

100%

Ал­ма­ты­қа­ла­сы­

24%

67%

9%

100%

Қа­ра­ған­ды­об-

лы­сы

23%

54%

23%

100%

Аты­рау­об­лы­сы

20,5%

59%

20,5%

100%

СҚО

19%

44%

37%

100%

Ақ­мо­ла­об­лы­сы

17%

64%

19%

100%

Қы­зыл-Ор­да­об-

лы­сы

14%

64%

22%

100%

Жам­был­об­лы­сы

13%

81%

6%

100%

Ал­ма­ты­об­лы­сы

11%

80%

9%

100%

Ақ­тө­бе­об­лы­сы

8%

40%

52%

100%

ОҚО

4%

88%

8%

100%

Қа­зақ­стан

19,3%

62%

18,7%

100%

Дереккөзі:­Со­ци­оло­гиялық­сау­ал­на­ма­ның­нә­ти­же­лерi­­

(әл-Фа­ра­би­атын­да­ғы­ҚазҰУ-дың­Әлеу­мет­тік­ин­жи­ни­ринг­жә­не­­

әлеу­мет­тік­зерт­теу­лер­ор­та­лы­ғы­ның­мә­лі­ме­ті­бо­йын­ша)

 Жа уап  бер ген бар лық қа ты су шы лар ға ел-

ден ке ту ге не се беп бо лып тұр де ген сұ рақ тар 

қойыл ды. Қа зақ стан нан ке ту ге се беп бол ған 

жағ дай лар  1.38-су рет те  көр се тіл ген.  Айы-

рым дық  бел гі сі  бар  ста тис ти ка лық  әлеу мет-

тік-де мог ра фиялық бел гі сі сау ал на ма алу шы-

лар дан бай қал майды. 

Осы ған  сай,  жас тар дың  ел ден  ке тіп 

қалуын ың не гіз гі үш се бе бі анық тал ды: ма те-

ри ал дық  жағ да йын   жақ сар ту  мүм кін ді гі,  са-

па лы бі лім алу мүм кін ді гі жә не де жас тар дың 

елі міз де бо ла шақ та өсу мүм кін ді гін көр мейт-

ін ді гі. 

Сауал на ма ға қа ты сып Қа зақ стан нан көш-

кі сі кел мейт ін жә не ше тел де тұр ғы ла ры кел-

мейт ін дер ге,  не  се беп ті  көш кі ле рі  кел мейді 

де ген  сұ рақ  қойыл ған  бо ла тын,  нә ти же ле рі 

ке ле сі де:  Қа зақ стан  –  ме нің  ата-ба бам ның 

ота ны  –  41,3%,  бө тен  ел ге  біз дің  ке ре гі міз 

жоқ – 21%, өз ота ным сыз өзім ді елес те те ал-

май мын, Қа зақ стан ның бо ла ша ғы на се не мін 

– 17% [5].

1.37

Де­рек­кө­зі:­Социологиялық­сұрақ-жауаптың­нәтижелері­­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­инжиниринг­және­­

әлеуметтік­зерттеулер­орталығының­мәліметі­бойынша)

Де­рек­кө­зі:­Социологиялық­сұрақ-жауаптың­нәтижелері­­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­инжиниринг­және­­

әлеуметтік­зерттеулер­орталығының­мәліметі­бойынша)

1-тарау. Қазақстан Республикасы жастарының демографиялық сипаттамасы

20

* * *

–  Тұр ғын дар дың  жал пы  са нын да ғы  жас-

тар дың  үле сі  са лыс тыр ма лы  түр де  жо ға ры 

бо лып  отыр.  Ста тис ти ка  ко ми те ті нің  мә лі-

мет те рі  бо йын ша,  елі міз дің  әр бір  төр тін ші 

тұр ғы ны зерт те ле тін жас то бы на – 14-28 жас 

(қо са ал ған да) жа та ды.

–  Жас тар дың  ішін де гі  айт ар лық тай  бө-

лі гін  24-28  жас  ара лы ғын да ғы  жас  адам дар 

то бы құ рай ды, алай да, ал да ғы жыл да ры бұл 

жас та ғы лар дың  үлес  сал ма ғы ның  айт ар лық-

тай  тө мен дейт ін ді гін  көр сет ті.  Ауыл  жас та-

ры ның үле сі қа ла хал қы ның үле сі нен тө мен 

бо лып  қа лу да  жә не  тө мен деу  үр ді сі  2  жыл 

бойы сақ та ла ды.

–  Соң ғы  бес  жыл да  ба ла  туу  жас тар дың 

бар лық жас топ та рын да өс ті. Жас ұр пақ үшін 

от ба сы лық  өмір дің  не гіз гі  құн ды лық та ры 

ара сын да  бо лып  отыр.  Соң ғы  жыл да ры,  ер-

лер мен әйел дер үшін не ке нің ор та ша жа сы 

бір тін деп ұл ғаюда.

– Әлеу мет тік зерт теу лер дің нә ти же сі жә-

не  екін ші  мә лі мет тер ді  тал дау  ай мақ тар дың 

тең дей  дам уын ың  жоқ ты ғын  көр сет ті.  Ол 

іш кі кө ші-қон ның өс уіне әке ліп отыр. Со ны-

мен қа тар, ел дің бар лық айма ғы на тән қа ла-

лық жә не ауыл дық жер лер дің кі рі сі мен да му 

мүм кін ші лі гі нің тең сіз ді гі бай қа ла ды. Ауыл-

дар да мек теп бі тір ген тү лек тер ге жұ мыс та-

бу ға  мүм кін дік  жоқ.  Ауыл дар да  жә не  кі ші 

қа ла лар да жұ мыс тың жоқ ты ғы жә не әлеу мет-

тік  инф ра құ ры лым дар дың  дам уын ың  тө мен 

дең гейі іш кі кө ші-қон ның не гіз гі қоз ғаушы-

сы, жас тар дың ірі қа ла лар ға көшуін ің бас ты 

се бе бі бо лып отыр. Әсі ре се оны Астана мен 

Ал ма ты қа ла ла ры нан бай қауға бо ла ды.

– Жас тар дың не ке лік құл қын да өз ге ріс тер 

се беп те рі: от ба сы ту ра лы жас тар дың мә де ни 

қа был дауы; эко но ми ка лық өзін-өзі қам та ма-

сыз ету үшін олар дың ті ле гі; бі лім бе ру жә не 

ма ман дық; жұ мыс пен қам ту жә не ман сап жа-

сауға ниет. Бұл үр діс тер жас әйел дер ара сын-

да  та ра ған  бо лып  та бы ла ды,  жә не  де  бі рін-

ші не ке жа сын ұл ғайту жә не бі рін ші ба ла ны 

тууға әке ле ді. 

– Кө ші-қон әлеуеті үр ді сі те ріс саль до мен 

бел гі лен ген,  жас тар дың  Қа зақ стан  қа ла ла ры-

на кө шу мақ са ты жұ мыс пен қам ты лу үшін, ал 

ше тел ге кө шіп ке ту бі лім алу үшін жә не өмір 

сүр уін  жақ сар ту мақ са тын да бо лып та бы ла ды.

ПАЙ ДА ЛА НЫЛ ҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 

ТІЗІМІ:

1. Мо ло дежь Ка за х стана. Ста тис ти чес кий сбор ник Ко-

ми те та  по  ста тис ти ке  Ми нис терс тва  на циональ ной  эко но-

ми ки  /  От ве тст вен ный  за  вы пуск  Уп рав ле ние  со ци аль ной 

и  де мог ра фи чес кой  ста тис ти ки  /  Ру ко во ди тель  уп рав ле ния 

Ка рауло ва Г.С. – Астана, 2015. 

2.  На циональ ный  док лад  «Мо ло дежь  Ка за х стана  – 

2014». – Астана, 2014.

3. Изу че ние об ще ст вен но-по ли ти чес кой си ту ации в мо-

ло деж ной сре де за 3-й квар тал // Ана ли ти чес кий от чет по ре-

зуль та там со ци оло ги чес ко го от че та. – Астана, 2015.

4. Ана ли ти чес кий от чет по науч но-исс ле до ва тель ско му 

проек ту «Ми ро во зз рен чес кие и ду хов ные цен нос ти ка за хс-

танс кой мо ло де жи на сов ре мен ном эта пе: оцен ка сос тоя ния, 

проб ле мы, пу ти ре ше ния», под го тов лен ный в рам ках Те ма-

ти чес ко го Пла на АП по за ка зу ИФ ПиР МОН РК.

5.  Де мог ра фи чес кий  еже год ник  Ка за х стана.  Ста тис ти-

чес кий сбор ник на ка за хс ком и русс ком язы ках. – Астана, 

2015. – 240 с.

6. Ста тис ти чес кий еже год ник «Ка за хс тан в 2014 го ду» 

[Элект рон ный ре сурс]. – Ре жим дос ту па: http://stat.gov.kz/.

2-та

 рау.

 Жас

 тар

 дың құ

 қық

 тық мәр

 те

 бе

 сін рет

 тейт

 ін Қа

 зақ

 стан Рес

 пуб

 ли

 ка

 сы

 ның заң

 на

 ма

 сы

22

2.1. ЖАС ТАР ДЫҢ ҚҰ ҚЫҚ ТЫҚ 

ЖАҒ ДАЙЫ МЕН ЖАС ТАР 

САЯСА ТЫ НЕ ГІЗ ДЕ РІ НІҢ 

МӘ СЕ ЛЕ ЛЕ РІ БО ЙЫН ША 

ҚА ЗАҚ СТАН РЕС ПУБ ЛИ КА СЫ 

ЗАҢ НА МА СЫ НЫҢ 

ТҰ ЖЫ РЫМ ДА МА СЫ

Қа зақ стан ның  адам  жә не  адам ның  өмiрi, 

құ қық та ры мен бос тан дық та ры жо ға ры конс-

ти ту циялық  құн ды лық  са на ла тын  де мок ра-

тиялық, зайыр лы, құ қық тық жә не әлеу меттiк 

мем ле кет ретiнде ор ны ғуы, юрисп ру ден цияға 

қа зір гі за ман ғы қа зақ стан дық қо ғам ның өзек-

ті  құ қық тық  мә се ле ле рін  із деу  жә не  ше шу-

мен бай ла ныс ты жа ңа мін дет тер жүк те ді, он-

дай  мә се ле лер дің  бі рі  жас тар дың  құ қық тық 

мәр те бе сі мен жас тар саяса ты ның құ қық тық 

не гіз де рін же тіл ді ру мә се ле ле рі бо лып та бы-

ла ды. 

Жас тар  саяса ты ның  ба сым дық та ры  Қа-

зақ стан Рес пуб ли ка сы ның Пре зи ден ті – Ұлт 

көш бас шы сы  Н.Ә.  На зар баев  бас та ма  жа са-

ған  «Қа зақ стан  –  2050»  ст ра те гиясы ның  тү-

йін ді  мақ сат та ры ның  бі рі  бо лып  та бы ла ды. 

Тәуел сіз дік тің  20  жы лын да ғы  же тіс тік тер-

ді  бе кі те  оты рып,  Қа зақ стан  XXI  ға сыр дың 

үшін ші он жыл ды ғын да  әлем нің да мы ған 30 

мем ле ке ті нің  қа та ры на  кі ру  мақ са ты на  се-

нім ді  жыл жу да.  Бұл  жағ дай лар да  аға  буын-

ның жа сам паз іс те рін жал ғас ты ру ға, ұлт тық 

бә се ке лес тік ке қа бі лет ті лік тің дең ге йін  одан 

әрі жо ға ры ла ту ға, Қа зақ стан ның XXI ға сыр-

да гүл де нуі мен әлем дік та нылуын  қам та ма-

сыз  ету ге  тиіс  жас тар ға  үл кен  үміт  пен  жа-

уап кер ші лік жүк те ле ді.

2013  жы лы  жа ңа  «Қа зақ стан  2020:  бо ла-

шақ қа жол» Қа зақстан Рес пуб ли ка сы мем ле-

кет тік жас тар саяса ты ның 2020 жыл ға де йін гі 

тұ жы рым да ма сы қа был дан ды. 

2015 жы лы 9 ақ пан да Қа зақ стан Рес пуб-

ли ка сы ның  «Мем ле кет тік  жас тар  саяса ты 

ту ра лы»  жа ңа  За ңы  қа был дан ды.  «Мем ле-

кет тік  жас тар  саяса ты  ту ра лы»  За ңы ның  1 

ба бы  6  тар ма ғы на  сәй кес,  мем ле кеттiк  жас-

тар саяса ты мем ле кет жү зе ге асы ра тын жә не 

жас тар ды қол дау мен да мы ту ға ба ғыт тал ған 

әлеу мет тік-эко но ми ка лық, ұйым дас ты ру шы-

лық жә не құ қық тық ша ра лар жүйесі ре тін де 

анық тал ған. 

«Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның  мем ле кет-

тік  жас тар  саяса ты  ту ра лы»  Қа зақ стан  Рес-

пуб ли ка сы  За ңы ның  3  ба бы  Қа зақ стан  Рес-

пуб ли ка сын да ғы мем ле кеттiк жас тар саяса ты 

жас тар дың ру ха ни, мә де ни бiлiм алуы, кәсiби 

қа лып та суы  мен  де не  тәр биесiн  да мы туы 

үшiн  әлеу меттiк-эко но ми ка лық,  құ қық тық, 

ұйым дас ты ру шы лық жағ дай лар мен кепiлдік-

тер жа сау, бүкiл қо ғам мүд десi үшiн олар дың 

шы ғар ма шы лық әлеуетiн ашу ды мем ле кет тік 

жас тар  саяса ты ның  мақ са ты  ре тін де  анық-

тайды. 

Қа зақ стан Рес пуб ли ка сын да ғы мем ле кет-

тік жас тар саяса ты ның не гіз гі мін дет те рі ре-

тін де «Мем ле кеттiк жас тар саяса ты ту ра лы» 

Қа зақ стан Рес пуб ли ка сы ның За ңын да көр се-

ті ле ді: 

1) жас тар дың құ қық та ры мен заң ды мүд-

де ле рін қор ғау; 

2) жас тар ды ел дің әлеу мет тік-эко но ми ка-

лық жә не қо ғам дық-саяси өмі рі не тар ту; 

3) аза мат тық қа тәр бие леу мен қа зақ стан-

дық пат рио тизм се зі мін ны ғайту. 

Мем ле кет тік жас тар саяса ты не гіз де ле тін 

қа ғи дат тар:

1)  мә де ни, иман ды лық жә не ру ха ни құн-

ды лық тар ба сым ды ғы;

2)  аза мат тық,  жа уап кер ші лік,  ең бек сүй-

гіш тік;

3)  кон фес сияара лық ке лі сім мен ұл та ра-

лық тө зім ді лік;

4)  ұр пақ тар  са бақ тас ты ғы,  от ба сы лық 

тәр бие ба сым ды ғы;

5)  жас тар дың мем ле кет тік жас тар саяса-

тын  қа лып тас ты ру ға  жә не  оны  іс ке  асы ру ға 

қа ты суы;

6)  мем ле кет тік  жас тар  саяса тын  қа лып-

тас ты ру  мен    жү зе ге  асы ру ды  ғы лы ми,  ке-

шен ді жә не жүйелі түр де орын дау. 

Атал ған  қа ғи дат тар,  біз дің  ойы мыз ша, 

жас тар  саяса ты ның  не гіз гі  ба ғыт та рын  жет-

кі лік ті  түр де  то лық  жә не  жан-жақ ты  су рет-

тейді,  атап  айт қан да:  мем ле кет  қол да уына 

мұқ таж же ке әлеу мет тік-де мог ра фиялық топ 

ре тін де  жас тар дың  ерек ше  мәр те бе сі  бе кі ті-

ле ді. Осы дан шы ға ты ны, ру ха ни- иман ды лық 

23

тәр бие мә се ле ле рі, нақ ты рақ айт қан да: Қа зақ-

стан  Рес пуб ли ка сы ның  та ри хи  жә не  мә де ни 

құн ды лық та ры ның  ба сым ды ғы,  има ни  жә не 

ру ха ни да му, қа зақ стан дық пат риотизм ді қа-

лып тас ты ру жә не т.б. ба сым дық тар. Атал ған 

де рек Қа зақ стан Рес пуб ли ка сын да ғы мем ле-

кет тік  идеоло гияның  ал ға  іл ге рі леуі нің  бір 

мы са лы  бо лып  та бы ла ды,  ол  үшін  жас тар 

саяса ты са ла сын да ғы заң шы ға ру шы лық құ-

рал бо лып та бы ла ды. Со ны мен бір ге, жас тар 

саяса тын қа лып тас ты ру қа ғи дат та ры ре тін де 

жас тар дың  аза мат ты ғы,  иман ды лы ғы  жә не 

де не тәр биесі дам уын ың бас тауы ел ді де мок-

ра тиялық, зайыр лы, әлеу мет тік жә не құ қық-

тық  мем ле кет  ре тін де  бе кі ту  ту ра лы  конс-

ти ту циялық  қа ғи да ла ры  тұр ғы сы нан  ты ғыз 

бай ла ныс қан.

  Жас тар  саяса ты ның  ай мақ тық  дең гейде 

да муы ерек ше ма ғы на ға ие. Жас тар саяса ты-

ның  тұ жы рым да ма сын да  да,  жал пы  мем ле-

кет тік ма ңыз ға ие құ жат тар да да атал ған мә-

се ле ге айт ар лық тай кө ңіл бө лін ген. Қа зақ стан 

Рес пуб ли ка сын да мем ле кет тік би лік тің жер гі-

лік ті ор ган дар ға қа зір гі күн де жер гі лік ті дең-

гейде  мем ле кет тік  бас қа ру дың  мә се ле ле рін 

тиім ді ше шу де сеп ті гін ти гі зе тін дей өкі лет тік 

бе ріл ген.  Сон дай-ақ  мем ле кет тің  елі міз де-

гі  би лік  пен  бас қа ру ды  ор та лық тан дыр мауға  

ба ғыт тал ған  қа дам да ры    ай мақ тық  бас та ма-

ның да муы үшін қо лай лы жағ дай лар жа сай ды. 

Ай мақ тық дең гейде жас тар саяса тын да мы ту 

са ла сын да қо мақ ты нә ти же лер ге қол жет кі зіл-

ген, ай мақ тық маз мұн да ғы бағ дар ла ма лар рес-

пуб ли ка лық  жә не  об лыс    кө ле мін де гі  бас ты 

қа ла лар да да қа был дан ған, тө мен гі дең гей лер-

де де жас тар саяса тын да мы ту ға ба ғыт тал ған  

қа дам дар жа са лы нып жа тыр. 

Заң да жас тар үшін әлеу мет тік инф ра құ ры-

лым тү сі ні гі ен гі зіл ген, ол жас тар өмір сүр уін  

қам та ма сыз ету ге қа жет ті объек ті лер ді (ғи ма-

рат тар, құ ры лыс тар), со ны мен қа тар ден сау-

лық ты қор ғау, бі лім бе ру, тәр бие, әлеу мет тік 

бейім де лу, де не тәр биесі, ру ха ни жә не адам-

гер ші лік да му, жас тар ды жұ мыс пен қам ту тә-

різ ді жүйе лер ден тұ ра ды.

Біз дің  көз қа ра сы мыз  бо йын ша,  мем ле-

кет жас тар ға ерек ше әлеу мет тік топ ре тін де 

кей бір  құ қық тар ды  ұсы на  оты рып,  жас тар 

деп та ны ла тын ше тел аза мат та ры на осы қо-

сым ша  құ қық тар ды  ұсы ну ға  мін дет ті  емес. 

Осы ған  орай,  жас тар  са на ты на  тек  Қа зақ-

стан Рес пуб ли ка сы ның аза мат та рын жат қы-

зу жө нін де гі ере же заң да бе кі тіл ген жас тар 

үшін саяси ке піл дік тер ге то лы ғы мен сәй кес 

ке ле ді. 

«

Мем ле кеттiк  жас тар  саяса ты  ту ра лы» 

Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның  жа ңа  За ңын да 

мем ле кет тік  жас тар  саяса тын  іс ке  асы ру ды 

же тіл ді ру бо йын ша ша ра лар ды құ рас ты ру да 

өкі лет ті  ор ган дар дың  құ зы рет те рі нің  бе кі ті-

луі ерек ше на зар ауда ру ға тұ рар лық. 

Біз дің ойы мыз ша, мем ле кет тік қыз мет са-

ла сын да ғы жас тар үшін, ең ал ды мен, мем ле-

кет тік қыз мет ке тең дей қол же тім ді лік қа ғи да-

ла рын да мы ту, тұр ғын үй мә се ле ле рін ше шу, 

жас  от ба сы лар ды  қол дау  се кіл ді  әлеу мет тік 

же ңіл дік тер  мен  ке піл дік тер ді  же тіл ді ру  қа-

жет. Сәй ке сін ше са лық тық жә не өз ге де же-

ңіл дік тер  мен  ке піл дік тер ді  құ ру  шар ты мен 

жас тар ды әлеу мет тік қол дау про це сі не же ке 

сек тор да тар ты луы мүм кін. 

Бұ дан бас қа, 

«

Мем ле кеттiк жас тар саяса-

ты ту ра лы» Қа зақ стан Рес пуб ли ка сы ның За-

ңы мен та ла нт ты жас тар ды қол дау ша ра ла ры, 

со ны мен қа тар жас тар дың ха лы қа ра лық ын-

ты мақ тас ты ғын же тіл ді ру бо йын ша ша ра лар 

қа рас ты рыл ған. 

Жо ға ры да  атал ған  заң ның  3  та ра уына 

сәй кес,  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сын да ғы  мем-

ле кет тік жас тар саяса тын қа лып тас ты ру мен 

іс ке  асы ру да  жас тар дың  қа тыс ты ры лу  ны-

сан да ры  бе кі тіл ген.  Со ны мен,  Рес пуб ли ка-

лық  жә не  өңір лік  жас тар  фо рум да ры ның, 

Мем ле кет тік жас тар саяса ты са ла сын да ғы ке-

ңес ші  ор ган дар дың  өкі лет тік те рін,  қыз ме тін 

ұйым дас ты ру жә не оның тәр ті бін Қа зақ стан 

Рес пуб ли ка сы ның  Пре зи ден ті  ай қын дайт ын 

ке ңес ші  ор ган  бо лып  та бы ла тын  Қа зақ стан 

Рес пуб ли ка сы  Пре зи ден ті нің  жа нын да ғы 

Жас тар саяса ты жө нін де гі ке ңес тің құ зы рет-

те рі  анық тал ған.  Со ны мен  қа тар  үкі мет тік 

емес ұйым дар мен, оның ішін де жас тар ұйым-

да рын тар та оты рып, өза ра әре кет те су жә не 

ын ты мақ тас тық жө нін де гі ке ңес тер құ ру бо-

2-та

 рау.

 Жас

 тар

 дың құ

 қық

 тық мәр

 те

 бе

 сін рет

 тейт

 ін Қа

 зақ

 стан Рес

 пуб

 ли

 ка

 сы

 ның заң

 на

 ма

 сы

24

йын ша Ор та лық ат қа ру шы ор ган дар дың құ-

зы ре ті анық тал ған.

Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сын да ғы  жас  аза-

мат тар дың  айт ар лық тай  са ны ның  құ қық тық 

жағ дайы мә се ле ле рін де ма ңыз ды орын ды Қа-

зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның  Конс ти ту циясын-

да  бе кі тіл ген  Қа ру лы  Күш тер ді,  Ұлт тық  қа-

уіп сіз дік ко ми те тін, Іш кі іс тер ми ни ст рлі гі нің 

іш кі  әс кер ле рін,  Рес пуб ли ка лық  гвар дияны,  

Аза мат тық  қор ға ныс тың  бас қар ма  ор ган да-

ры  мен  бө лім де рін  жә не  Қа зақ стан  Рес пуб-

ли ка сын да ғы  бас қа  да  әс ке ри  құ ра ма лар ды 

жи нақ тау ды қам та ма сыз ету, со ны мен қа тар 

рес пуб ли ка ны  қор ғауға  ха лық ты  да йын дау 

мақ са тын да жал пы ға бір дей әс ке ри мін дет ті 

рет теу ге ба ғыт тал ған 1993 ж. 19 қаң тар да ғы 

«Жал пы ға бiрдей әс ке ри мiндеттiлiк жә не әс-

ке ри қыз мет ту ра лы» Қа зақ стан Рес пуб ли ка-

сы ның За ңы ала ды. 

Со ны мен қа тар жас тар дың дам уын да жас-

тар саяса ты ның құ рам дас бө лі гі ре тін де де не 

тәр биесі мен спорт ты құ қық тық қол дау мә се-

ле ле рі ерек ше орын ға ие. Мы сал ға, 2014 ж. 3 

шіл де де гі «Де не шы нық ты ру жә не спорт ту-

ра лы» ҚР За ңы на сәй кес Қа зақ стан Рес пуб ли-

ка сын да ғы де не тәр биесі мен спорт са ла сын-

да ғы мем ле кет тік сая сат ха лық тың са лауат ты 

өмір  сал тын  қам та ма сыз  ету,  де не  тәр биесі 

мен  спорт тың  да муы  мақ са тын да  жүр гі зі-

лу де,  оның  қа ғи дат та ры ның  бі рі  ха лық тың 

түр лі  жас  топ та рын да  де не  тәр биесі нің  үз-

дік сіз ді гі  мен  са бақ тас ты ғы  бо лып  та бы ла-

ды.  Мем ле кет  ба ла лар  мен  жа сөс пі рім дер ге 

ар нал ған спорт мек теп те рі нің бар лық түр ле-

рі мен тип те рі нің, аза мат тар дың тұр ғы лық ты 

же рі бо йын ша спорт тық жә не ба ла лар клуб-

та ры ның,  ба ла лар  жә не  жас тар  сауық ты ру 

ла герь ле рі нің, мү ге дек тер ге ар нал ған ар найы 

топ тар  мен  мек теп тер дің,  дә рі гер лік-де не 

тәр биесі дис пан сер ле рі нің са ны ның өсуі мен 

олар дың  ма те ри ал ды-тех ни ка лық  ба за сын 

ны ғайту үшін жағ дай жа сауда. Со ны мен бір-

ге Қа зақ стан Рес пуб ли ка сын да спорт та қа ты-

гез дік пен зор лық қа та бы ну шы лық ты, ада ми 

абы рой ды  кем сі ту ді,  тыйым  са лын ған  ын-

та лан ды ру шы лар  мен  пре па рат тар ды,  ал ко-

голь ді су сын дар мен те ме кі өнім де рін қол да-

ну ды на си хат тау ға жол бе ріл мейді.

2001 ж. 23 қаң тар да ғы «Ха лық ты жұ мыс-

пен қам ту ту ра лы» Қа зақ стан Рес пуб ли ка сы 

За ңы ның 4 ба бы ның 2 тар ма ғы на сәй кес, нә-

ти же лі  жұ мыс пен  қам ту,  жұ мыс сыз дық ты 

қыс қар ту, жұ мыс орын да рын құ ру, ең бек на-

ры ғы ның  сұ ра ны сы на  сәй кес  кадр лар ды  да-

йын дау мен ин вес ти циялық сая сат ты ес ке ре 

оты рып,  оның да му ке ле ше гі не бі лім жүйе-

сін бағ дар лау жұ мыс пен қам ту са ла сын да ғы 

мем ле кет тік  сая сат  ба ғыт та ры ның  қа та рын-

да  көр се тіл ген.  5  бап тың  2  тар ма ғы на  сәй-

кес  ха лық ты  жұ мыс пен  қам ту  са ла сын да ғы 

мем ле кет тік ке піл дік ре тін де 21 жас қа де йін-

гі жас тар ға, 23 жас қа де йін гі ба ла лар үйі нің 

тәр биеле ну ші ле рі, же тім ба ла лар мен ата-ана 

қам қор лы ғын сыз қал ған ба ла лар қа та ры на кі-

ре тін жас тар ға ха лық тың мақ сат ты топ та рын 

жұ мыс пен қам ту ға жәр дем де су бо йын ша ша-

ра лар мен мем ле кет тің қам та ма сыз етуі бе кі-

тіл ген.

Жас тар дың құ қық тық мәр те бе сін заң дас-

ты ру  мә се ле ле рі нің  ішін де  бас тап қы  орын-

дар дың  бі рін  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сын да 

айт ар лық тай да мыған бі лім мә се ле ле рі алып 

отыр.  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның  2007 

жыл ғы  27  шіл де де гі  «Бі лім  ту ра лы»  За ңы-

ның ере же ле рі бо йын ша  Қа зақ стан Рес пуб-

ли ка сы ның Конс ти ту циясы на сәй кес, аза мат-

тар дың  бі лім  алу  құ қық та ры  бі лім  алу дың 

әлеу мет тік-эко но ми ка лық  шарт та рын  құ ру 

мен бі лім жүйе сін да мы ту жол да ры ар қы лы 

мем ле кет пен  қам та ма сыз  еті ле ді.  Бас тауыш 

жә не  ор та  бі лім нің  жал пы лы ғы  Қа зақ стан 

та ри хын да ғы  ке ңес  ке зе ңі нің  игі лі гі  бо лып 

та бы ла ды жә не еге мен ді Қа зақ стан да бір ша-

ма да ми түс ті. Қо ғам ның ғы лы ми-құ қық тық 

да муы, әлеу мет тік өмір дің бар лық са ла ла ры-

ның жа һан да нуы, Қа зақ стан ның үне мі әлем-

дік  ша ру ашы лық  қа ты нас тар ға  тү суі  бі лім 

бе ру жүйесі ні нің дам уын  әлем дік қауым дас-

тық тың шарт та ры на сай дең гейде бо луы мін-

де тін қояды. 

Сөз сіз,  ҚР-ның  Пре зи ден ті мен  құ рыл ған 

«100  нақ ты  қа дам»  ат ты  Ұлт  жо ба сы  үл кен 

жүйе  құ ру шы  жә не  ын та лан ды ру шы  рөл-

ге  ие.  Атал ған  Жо ба ны  жү зе ге  асы ру  үшін 

жа ңа  заң дар  қа был да нып,  әре кет те гі  заң дар 

са па лы  түр де  же тіл ді рі лу де.  Олар дың  са ны 

25

80-ге жуық. Олар дың кө бі сі жас тар дың жағ-

да йын , өмір сү ру шарт та ры мен мүм кін дік те-

рі нің дам уына ті ке лей не ме се жа на ма қа ты сы 

бар.  ҚР-ның бар лық заң на ма лық жүйесі ҚР 

жас та ры ның өмір лік іс әре ке тін қам та ма сыз 

ету ге ба ғыт тал ған деп то лық се нім мен айтуға 

бо ла ды.  Қа зақ стан  жас та ры  ту ра лы  жыл  са-

йын ғы Ұлт тық Баян да ма МЖС-ның әр ке зең-

де жет кен же тіс тік те рін ұсы на тын бо ла ды. 

2.2. ЖАС ТАР САЯСА ТЫ 

СА ЛА СЫН ДА ҒЫ ХА ЛЫ ҚА РА ЛЫҚ-

ҚҰ ҚЫҚ ТЫҚ НОР МА ЛАР МЕН 

ШЕ ТЕЛ ДІК ЗАҢ НА МА

Қа зір гі  таң да  не гіз гі  иесі  жас тар  бо лып 

та бы ла тын  ада ми  ка пи тал ды  тиім ді  қол да на 

ала тын  ел дер  ар тық шы лық қа  ие.  Же ке  мем-

ле кет тер – БҰҰ мү ше ле рі ХХ ға сыр дың 50-ші 

жыл да ры ның со ңы мен 60-жыл дар дың ба сы-

нан өс ке лең ұр пақ қа қа тыс ты мақ сат ты сая сат 

жүр гі зе  бас та ды.  Мем ле кет тік  жас тар  саяса-

тын  жү зе ге  асы ру  әлеу мет тік-эко но ми ка лық 

жә не саяси про цес тер де «жас тар ық па лы» рө-

лі нің  тұ рақ ты  кү шеюі мен  бай ла ныс ты  әлем-

дік  да му дың  за ма науи  ке зе ңі нің  объек тив ті 

заң ды лық та ры ның  бі рін  көр се те ді  [1].  Осы 

жағ дайды ес ке ре оты рып, Қа зақ стан ға жас тар 

саяса ты мін дет те рін ше шу ая сын да ғы қо ғам-

дық жә не мем ле кет тік құ ры лым дар дың өза ра 

әре ке ті нің жақ сы қыз мет ете тін ме ха низ мі бар 

ел дер дің тә жі ри бе сін зерт теу мен қол да ну мә-

се ле сі нің өзек ті екен ді гін айту ке рек.

Бар лық  кон ти не нт тер де  2013  жыл ғы  56 

ел мен  (28%)  са лыс тыр ған да  37  мем ле кет 

(19%)  жас тар  саяса тын  жа ңа дан  құ рас ты ру 

не ме се  қайта  қа рау  үс тін де.  2013  жыл ғы  43 

ел мен (22%) са лыс тыр ған да бү гін де 31 мем-

ле кет те  (16%)  ұлт тық  жас тар  саяса ты  жоқ. 

Олар дың 14-і – Аф ри ка да, 9-ы – Азияда, 5-еуі 

–  Сол түс тік  пен  Оң түс тік  Аме ри ка да  жә не 

3-еуі – Еуро па да ор на лас қан [2]. 

2013  жыл ғы  99  мем ле кет пен  (50%)  са-

лыс тыр ған да, 2014 жыл дың сәуір айын да 198 

мем ле кет тен  122  мем ле кет те  (62%)  өзі нің 

ұлт тық (мем ле кет тік) жас тар саяса ты бол ды 

(2.2 жә не 2.3-су реттер). 

Ұлттық­жастар­саясаты­бар­мемлекеттер­

Жылдар­ Мемлекеттердің­

жалпы­саны­

Ұлттық­­(мемлекеттік)­

жастар­саясаты­(МЖС)­

бар­мемлекеттер­

2013­

198­

99­(50%)­

2014­

198­

122­(62%)­

Ұлттық­жастар­саясаты­­жоқ­мемлекеттер­

Жылдар­

МЖС­жаңадан­құрастыру­

немесе­қайта­қарастыру­

үстіндегі­мемлекеттер­

саны­

МЖС­жоқ­

мемлекеттер­

2013­

56­(28%)­

43­(22%)­

2014­

37­(19%)­

31­(16%)­

Қа зір гі таң да жас тар саяса тын әзір леу мен 

іс ке асы ру да Еуро па тә жі ри бе сі ең  жүйелі бо-

лып та бы ла ды. Жас тар да муы саяса ты Еуро-

па лық Ке ңес тің құ рыл ған уақы ты нан бас тап 

қыз ме ті нің не гіз гі ба ғы ты ның бі рі бо лып та-

бы ла ды.  Оған  Еуро па лық  Ке ңес пен  қа был-

дан ған ак ті лер ар қы лы көз жет кі зу ге бо ла ды 

(2.4-су рет).

Еуро па  Ке ңе сі  «5С»-дан  құ рал ған  жас-

тар  саяса ты  тұ жы рым да ма сын  құ рас тыр ды 

(2.5-су рет). 

Coverage  (қам ту–  геог ра фия лық  жә не 

әлеу мет тік);

Capacity  (мем ле кет  пен  жас тар  ұйым да-

ры ның рө лі мен өза ра қа ты на сы);

Competence (құ зы рет – бі лік ті лік пен тре-

ни нг тер);

2.2

2.3

2-та

 рау.

 Жас

 тар

 дың құ

 қық

 тық мәр

 те

 бе

 сін рет

 тейт

 ін Қа

 зақ

 стан Рес

 пуб

 ли

 ка

 сы

 ның заң

 на

 ма

 сы

26

Cooperation,  coordination  and  coherence 

(ын ты мақ тас тық, үйле сім дік жә не ке лі сім ді-

лік – ті ке лей жә не көл де нең бай ла ныс);

Cost (қар жы лық жә не ада ми ре су рс тар).

қан  бағ дар ла ма лар  тә жі ри бе сі,  со ны мен  қа-

тар өмір бо йына жә не ерек ше бі лім бе ру де гі 

Еуро па лық Одақ саяса тын же тіл ді ру қа жет ті-

лі гі ЕО жас тар саяса тын жүйелі түр де құ рас-

ты ру ға не гіз бол ды, оның ма ңыз ды не гіз де рі 

2.6-су рет те көр се тіл ген.

Осы мен қа тар жас тар саяса тын да ғы ерек-

ше рөл қо ғам дық құ ры лым дар ға бе рі ле тін ді-

гін атап өт кен жөн.

Жас тар  саяса ты  са ла сын да ғы  ха лы қа ра-

лық ын ты мақ тас тық тың же тіс ті гі, жү зе ге ас-

Қа зір  ха лы қа ра лық  ұйым дар  шең бе рін де 

әлеу мет тік  ал ға  жыл жу  мен  эко но ми ка лық 

да му дың бас ты қоз ғаушы кү ші ре тін де жас-

тар дың  ма ңыз ды  рө лі  рес ми  та ныл ған  жә не 

жас тар дың  дам уына  ке дер гі  кел ті ре тін  тос-

қауыл дар ды жою қа жет ті лі гі ал дың ғы орын-

ға қойыл ған. Осы мін дет ті ше шу де үл кен рөл  

ха лы қа ра лық  құ жат тар ды  қа был дау  ар қы лы 

қойыл ған  мақ сат тар ға  же ту ге  жа қын да ған 

мем ле кет тер мен  ха лы қа ра лық  ын ты мақ тас-

тық ор на ту ға бе ріл ген. 

27

 Осы ның бар лы ғын ес ке ре оты рып, «Мем-

ле кеттiк  жас тар  саяса ты  ту ра лы»  Қа зақ стан 

Рес пуб ли ка сы ның  2015  жыл ғы  9  ақ пан да ғы 

За ңы ның  26  ба бы  жас тар  саяса ты  са ла сын-

да ғы ха лы қа ра лық ын ты мақ тас тық ты жү зе ге 

асы ру ды  жан-жақ ты  қа рас ты ра ды  (2.7  жә не 

2.8-су рет тер). 

Қа зақ стан Рес пуб ли ка сы тәуел сіз ді гін ал-

ған күн нен бас тап жас тар саяса ты ая сын да ғы 

ха лы қа ра лық  ын ты мақ тас тық тың  бел сен ді 

қа ты су шы сы бо лып та бы ла ды. Со ны мен, Қа-

зақ стан көп те ген мем ле кет тер мен екі жақ ты 

ке лі сім дер бе кіт ті (2.9-су рет).

Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы  мен  өз ге  де  ел-

дер дің  жас тар  саяса ты  са ла сын да ғы  заң на-

ма  жүйе сін де  БҰҰ  ая сын да,  со ны мен  қа тар 

ТМД,  ЕО  жә не  т.б.  ай мақ тық  ұйым дар  ая-

сын да да, жас тар құ қы ғын рет тейт ін ха лы қа-

ра лық құ қық нор ма ла ры ма ңыз ды орын ала-

ды [3]. 

Жас­тар­саяса­ты­ая­сын­да­ғы­ҚР­екі­жақ­ты­шарт­та­ры

№

Ке­лі­сім­аты

­Қол­қойыл-

ған­қа­ла­

­Қол­қою­

мер­зі­мі­

1

Қа­зақ­стан­ Рес­пуб­ли­ка­сы­ның­ Үкiметi­ мен­ Сауд­ Ара­виясы­ Ко­роль­дiгiнiң­

Үкiметi­ара­сын­да­ғы­Сауда-эко­но­ми­ка­лық,­ин­вес­ти­циялық,­тех­ни­ка­лық­жә-

не­мә­де­ни,­сон­дай-ақ,­Спорт­жә­не­жас­тар­iсi­са­ла­ла­рын­да­ғы­ын­ты­мақ­тас-

тық­ту­ра­лы­бас­келiсім

Джид­да­қ.

27­қыр­күйек­

1994­жыл

2

Қа­зақ­стан­Рес­пуб­ли­ка­сы­ның­Жас­тар,­ту­ризм­жә­не­спорт­іс­те­рі­бо­йын­ша­

ми­ни­ст­рлі­гі­мен­Еги­пет­Араб­Рес­пуб­ли­ка­сы­ның­Жас­тар­жә­не­спорт­іс­те­рі­

бо­йын­ша­Жо­ғар­ғы­Ке­ңе­сі­нің­ын­ты­мақ­тас­тық­ту­ра­лы­ке­лі­сі­мі­

Каир­қ.

28­ма­мыр­

1995­жыл

3

Қа­зақ­стан­ Рес­пуб­ли­ка­сы­ның­ Үкі­ме­ті­ мен­ Әзір­бай­жан­ Рес­пуб­ли­ка­сы­ның­

Үкі­ме­ті­ара­сын­да­ғы­жас­тар­мен­спорт­са­ла­сын­да­ғы­ын­ты­мақ­тас­тық­ту­ра-

лы­Ке­лі­сім

Ба­ку­қ.

16­қыр­күйек­

1996­жыл

4

Қа­зақ­стан­Рес­пуб­ли­ка­сы­ның­Үкі­ме­ті­мен­Түрк­менс­тан­Үкі­ме­ті­ара­сын­да­ғы­

Жас­тар­мен­спорт­сұ­рақ­та­ры­бо­йын­ша­ын­ты­мақ­тас­тық­ту­ра­лы­ке­лі­сім

­Ал­ма­ты­қ.

27­ақ­пан­

1997­жыл

5

Қа­зақ­стан­Рес­пуб­ли­ка­сы­ның­Үкі­ме­ті­мен­Қа­тар­мем­ле­ке­ті­нің­Үкі­ме­ті­ара-

сын­да­ғы­Жас­тар­мен­спорт­са­ла­сын­да­ғы­ын­ты­мақ­тас­тық­ту­ра­лы­ке­лі­сім

Астана­қ.

22­сәуір­

1999­жыл

6

Қа­зақ­стан­ Рес­пуб­ли­ка­сы­ Бі­лім­ жә­не­ ғы­лым­ ми­ни­ст­рлі­гі­ мен­ Лат­вия­ Рес-

пуб­ли­ка­сы­ның­Бі­лім­жә­не­ғы­лым­ми­ни­ст­рлі­гі­нің­ара­сын­да­ғы­Бі­лім,­ғы­лым­

жә­не­жас­тар­са­ла­сын­да­ғы­ын­ты­мақ­тас­тық­ту­ра­лы­ке­лі­сім

Астана­қ.

3­мау­сым­

2013­жыл

Дереккөзі:­ҚР­СІМ­мә­лі­мет­те­рі

2.9

2-та

 рау.

 Жас

 тар

 дың құ

 қық

 тық мәр

 те

 бе

 сін рет

 тейт

 ін Қа

 зақ

 стан Рес

 пуб

 ли

 ка

 сы

 ның заң

 на

 ма

 сы

28

Жастар­саясаты­аясындағы­әмбебап­сипаттағы­

негізгі­халықаралық­актілер

Құжаттың­­аты­

1965­ж.­7­желтоқсандағы­«Жастар­арасындағы­

әлем­мұраттарын­тарату­мен­халықтар­арасындағы­

өзара­құрмет­пен­өзара­түсіністік­туралы»­БҰҰ­

Декларациясы­
«Біріккен­Ұлттар­Ұйымы­және­жастар­мен­жастар­

ұйымдары­арасындағы­байланыс­жолдары»­БҰҰ­

Бас­Ассамблеясының­(БА)­1981­ж.­9­қарашасындағы­

№36/17­Қарары­
1985­ж.­29­қарашасындағы­БҰҰ­БА­Ұсынымдары­

«Кәмелеттік­жастарды­әділ­соттылыққа­жіберуге­

қатысты­БҰҰ­минималды­стандартты­ережелері»­

(Пекин­ережелері)­
Жастарға­қатысты­ұзақ­мерзімді­жоспарлау­мен­

сәйкес­жүйелі­шараларды­іске­асырудың­жетекші­

қағидалары­(1985­ж.)­
Бала­құқықтары­туралы­Конвенция.­1989­ж.­20­

қарашада­БҰҰ­БА­44/25­Қарарымен­қабылданған­

(Қазақстан­Конвенцияны­1994­ж.­8­маусымда­

ратификациялады).­
Бас­бостандығынан­айырылған­кәмелеттік­жасқа­

толмағандарды­қорғауға­қатысты­БҰҰ­Ережелері­

(1990­ж.)­
1990­ж.­14­желтоқсандағы­№45/112­БҰҰ­БА­Қарары­

«Кәмелеттік­жасқа­толмағандар­арасындағы­

қылмыстылықты­ескерту­үшін­БҰҰ­жетекші­

қағидалары»­­(Эрриаттық­жетекші­қағидалар)­
Жастар­саясаты­және­бағдарламалары­бойынша­

Декларация­(Жастар­ісі­бойынша­министрлердің­

бүкіләлемдік­Конференциясында­қабылданған,­

Лиссабон,­8-12­тамыз,­1998­ж.)­
2009­ж.­18­желтоқсандағы­№64/134­БҰҰ­БА­Қарары­

«2010­жылды­Халықаралық­жастар­жылы­ретінде­

жариялау­туралы»­
2011­ж.­21­маусымдағы­БҰҰ­БА­Қарары­«Жастар­

туралы­сұрақтар­бойынша­жоғарғы­деңгейдегі­

отырысты­ұйымдастыру».­

Жас тар  саяса ты  ая сын да ғы  әм бе бап  си-

пат та ғы не гіз гі ха лы қа ра лық ак ті лер ге ке ле сі 

құ жат тар ды жат қы зу ға бо ла ды (2.10-су рет).

БҰҰ құ жат та рын да жас тар дың түр лі ка те-

го рияла ры  ара сын да  үкі мет тер дің  іс-әре кет-

те рі нің бағ дар ла ма ла ры анық тал ған: қа ла жә-

не ауыл жас та ры, жас әйел дер, жұ мыс шы лар, 

сту де нт тер, миг рант тар жә не бос қын дар, ең-

бек ке  жа рам сыз  жас тар,  жас  құ қық бұ зу шы-

лар жә не на ша қор лар. Же ке лей ал ған да, сту-

де нт тер ге қа тыс ты үкі мет ке ұсы ны ла тын дар: 

әлеу мет тік қам сыз дан ды ру, ақ ша лай жәр дем, 

бас па на  са ла сын да  сту де нт тер дің  жағ да йын  

жақ сар ту;  жо ғар ғы  бі лім ге  қа тыс ты  бар лы-

ғы на бір дей қол же тім ді лік ті қам та ма сыз ету-

ге  жәр дем де су;  оқы ту  мен  тәр бие  са ла сын-

да  ше шім  қа был дау  про це сін де  сту де нт тік 

ас со циация лар дың  қа тыс уын   ын та лан ды ру; 

қо ғам ның дам уына сту де нт тер дің үле сін ке-

ңейтуге жәр дем де су. 

Жас­тар­саяса­ты­са­ла­сын­да­ғы­­

не­гіз­гі­ха­лы­қа­ра­лық­құ­жат­тар­

Құ­жат­тың­аты

ХХІ­ға­сыр­дың­күн­тәр­ті­бі.­25-бө­лім.­Тұ­рақ­ты­да­му­ды­

қам­та­ма­сыз­ету­про­це­сін­де­ба­ла­лар­мен­жас­тар­дың­

мүд­де­сін­ес­ке­ру­(1992)­
2000­жыл­ға­жә­не­одан­ке­йін­гі­ке­зең­ге­ар­нал­ған­Жас-

тар­ға­қа­тыс­ты­іс-әре­кет­тер­дің­бү­кі­лә­лем­дік­бағ­дар-

ла­ма­сы­(1995)­
2000­жыл­ға­жә­не­одан­ке­йін­гі­ке­зең­ге­ар­нал­ған­Жас-

тар­ға­қа­тыс­ты­іс-әре­кет­тер­дің­бү­кі­лә­лем­дік­бағ­дар-

ла­ма­сы­на­қо­сым­ша­(1996)­

Дереккөзі:­ҚР­СІМ­мә­лі­мет­те­рі

БҰҰ жас тар саяса тын қа лып тас ты ру мен 

іс ке асы ру да ма ңыз ды мін дет ре тін де жас тар 

мә се ле ле рі мен қан дай да бір ны сан да  қо ғам-

ның  бар лық  құ ры лым да рын  бі рік ті ру  мен 

қыз ме ті нің тиім ді үй лес ті рілуін  са най ды. 

Жас тар  саяса тын  қа лып тас ты ру  мен  іс ке 

асы ру да жас тар дың ті ке лей қа тыс уына БҰҰ 

ерек ше  мән  бе ре ді.  Жас тар  саяса тын  іс ке 

асы ру ға жа уап  бе ре тін мем ле кет тік ор ган дар 

мен жұ мыс шы лар жас тар мен жас тар ұйым-

да ры мен  ті ке лей  кез де су лер  ар қы лы  диа лог 

жүр гі зу ле рі қа жет, ол жас тар дың көз қа рас та-

ры мен өз де рі нің қа жет ті лік те рін бі лу ге жә не 

тү сі ну ге мүм кін дік бе ре ді [4]. 

Мы са лы,  1998  ж.  8-12  та мыз да  Лис са-

бон да  Жас тар  іс те рі  бо йын ша  ми ни стр лер-

дің  бү кі лә лем дік  кон фе рен ция сын да  қа был-

дан ған Жас тар саяса ты мен бағ дар ла ма ла ры 

бо йын ша  Дек ла ра ция  се гіз  ша ра лар  па ке тін 

қа рас ты ра ды,  оның  бі рі  мем ле кет тік  жас тар 

саяса тын  іс ке  асы ру  про це сі не  жас тар дың 

қа тыс уын   ұл ғайтумен  бай ла ныс ты.  Дек ла-

ра цияда  бе ріл ген  жас тар дың  қа тыс уын ың 

си пат та ма сы ша ра лар ды іс ке асы ру қа жет ті-

лі гін көр се те ді, олар жы ныс тар дың тең құ қы-

лы ғы  мә се ле сін  ес ке ру ді  жә не  жас  әйел дер 

мен  ер лер  үшін  тең  мүм кін дік тер мен  қам-

2.10

2.11

29

та ма сыз  ету ді,  заң  шы ға ру шы  ор ган дар  мен 

сая сат ты анық тау шы ор ган дар ға қол же тім ді-

лік ті же ңіл де ту ді, со ны мен қа тар қа уіп  то бы-

на жә не на шар жас тар қа та ры на кі ре тін мар-

ги нал ды  мә се ле лер ге  үл кен  кө ңіл  ауда ру ды 

ес ке ре ді [3]. 

Жас тар  саяса ты  са ла сын да ғы  ха лы қа ра-

лық  құ жат тар  кө бі не се  ха лы қа ра лық-құ қық-

тық нор ма тив тік ак ті лер ка те го риясы ре тін де 

қа рас ты рыл ма ға ны мен,  ма ңыз ды  мо рал ді-

саяси мән ге ие. Осын дай құ жат тар ға ке ле сі-

лер ді жат қы зу ға бо ла ды (2.11-су рет).

Мы са лы,  1995  жы лы  қа был дан ған  2000 

жыл  мен  одан  ке йін гі  ке зең дер ге  ар нал ған 

Жас тар ға  қа тыс ты  іс-әре кет тер дің  бү кі лә-

лем дік бағ дар ла ма сы жас тар дың мә се ле ле рін 

ше шу ді, олар дың қо ғам өмі рі не қа ты су мүм-

кін дік те рін ұл ғайтуды қа рас ты ра тын ха лы қа-

ра лық ст ра те гияны көр се те ді. Ол ұлт тық дең-

гейде гі  тә жі ри бе лік  іс-әре кет тер  ба ғыт та рын 

жә не жас тар жағ да йын  жақ сар ту ісін де ха лы-

қа ра лық қол дау ды анық тайды, со ны мен қа тар 

жас тар дың  әл-ауқа ты  мен  тұр мыс  дең ге йін  

өсі ру ге  сеп ті гін  ти гі зу ші  қа дам дар ды  ұсы на-

ды.  Бағ дар ла ма да  БҰҰ  қам қор лы ғы мен  жас-

тар дың  мә се ле ле рі не  бү кіл  әлем нің  на за рын 

ауда ру үшін Жас тар іс те рі бо йын ша минс тр-

лер дің бү кі лә лем дік Кон фе рен циясы ның сес-

сияла рын ұдайы ша қы ру үн деуі бар [3]. 

Бағ дар ла ма ның  ха лы қа ра лық  қауым дас-

тық пен  анық тал ған  10  ба сым  ба ғыт та ры на: 

бі лім бе ру, жұ мыс пен қам ту, аш тық жә не ке-

дей ші лік,  ден сау лық  сақ тау,  қор ша ған  ор та, 

есірт кі зат та рын те ріс пай да ла ну, кә ме лет тік 

жас қа тол ма ған дар ара сын да ғы қыл мыс, бос 

уа қыт ты ұйым дас ты ру, қыз дар мен жас қыз-

дар,  со ны мен  қа тар  қо ғам  өмі рі  мен  ше шім 

қа был дау про це сі не жас тар дың то лық тай жә-

не  тиім ді  қа ты суы  жат қы зы ла ды.  Со ны мен 

бір ге жас тар дың да муы мен қо ғам ның мү ше-

сі ре тін де қа лып та суы ке зе ңі не қа тыс ты не-

гіз гі үш мә се ле ні атап көр се ту ге бо ла ды:

• әлем дік  эко но ми ка да ғы  жас тар:  ке дей-

ші лік, бі лім бе ру жә не жұ мыс пен қам ту;

• аза мат тық қо ғам да ғы жас тар: қор ша ған 

ор та, бос уа қыт жә не қа ты су;

•  қа уіп  то бын да ғы жас тар: ден сау лық мә-

се ле ле рі, есірт кі лер, қыз дар мен жас әйел дер-

ге қа тыс ты қыл мыс ты лық пен ала лаушы лық.

 Тәуел сіз  Мем ле кет тер  Дос тас ты ғы  шең-

бе рін де жас тар саяса ты са ла сын да ке ле сі дей 

құ жат тар қа был дан ған:

• ТМД  қа ты су шы-мем ле кет те рі нің  жас-

тар мен жұ мыс са ла сын да ғы ын ты мақ тас ты ғы 

ту ра лы ке лі сі мі (Мәс кеу, 2005 ж. 25 қа ра ша).

• 2009 ж. 14 ма мыр да ғы Санк-Пе тер бург 

қ.  №32-5  «ТМД  қа ты су шы  мем ле кет те рін де 

за ма науи жас тар саяса ты ның заң дық не гіз де-

рін қа лып тас ты ру ту ра лы» ТМД қа ты су шы-

мем ле кет те рі нің  Пар ла мен та ра лық  Ас са мб-

леясы ның қаулы сы. 

• 2010  жылдың  10  желтоқсанында 

Тәуелсіз  Мемлекеттер  Достастығы  мемле-

кет  басшыларының  Кеңесімен  бекітілген 

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы қатысушы 

мемлекеттерінің 2020 жылға дейінгі кезеңде 

халықаралық  жастар  ынтымақтастығының 

стратегиясы.

 

2.3. ҚА ЗАҚ СТАН 

РЕС ПУБ ЛИ КА СЫН ДА 

МЕМ ЛЕ КЕТ ТІК ЖАС ТАР 

САЯСА ТЫН ЖҮ ЗЕ ГЕ АСЫ РУ

«Қа зақ стан  2020:  бо ла шақ қа  жол»  Қа-

зақ стан  Рес пуб ли ка сы  мем ле кет тік  жас тар 

саяса ты ның  2020  жыл ға  де йін гі  тұ жы рым-

да ма сы ның  іс ке  асуы ның  І  ке зе ңі  аяқ тал ды. 

Атал ған құ жат ор та ша мер зім ді ке зең ге жас-

тар мен  жұ мыс тың  не гіз гі  қа ғи да ла ры  мен 

ба сым дық та рын  бе кіт ті.  ҚР  БҒМ-мен  мем-

ле кет тік  жас тар  саяса ты ның  нақ ты  қар жы-

лан ды ры луы 2013 жыл дан 2015 жыл ға де йін  

2 950 мың тең ге ден ас ты. Жас тар мен жұ мыс 

са ла сын да  ай мақ тық  дең гейде  бағ дар ла ма-

лар ды  қар жы лан ды ру  кө ле мі  ұл ғай ды.  Ай-

мақ тар дың мем ле кет тік жас тар саяса тын қар-

жы лан ды ру кө ле мі 2013 жы лы – 2083,4, 2014 

жы лы – 4300,6, 2015 жы лы – 4256,1 мың тең-

ге ні құ ра ды.

Жа ңа заң ның та ғы да бір ма ңыз ды ерек-

ше лі гі  жас тар дың  мүд де сі  мен  қа жет ті лік-

те рін  қоз ғайт ын  бюд жет тік  бағ дар ла ма лар 

әкім ші лі гі нің  құ зы рет те рі  мен  жа уап кер ші-

лі гі нің  бе кі ті луі  бо лып  та бы ла ды.  Ор та лық 

дең гейде бұл жұ мыс ты Қа зақ стан Рес пуб ли-

2-та

 рау.

 Жас

 тар

 дың құ

 қық

 тық мәр

 те

 бе

 сін рет

 тейт

 ін Қа

 зақ

 стан Рес

 пуб

 ли

 ка

 сы

 ның заң

 на

 ма

 сы

30

372 863 адам, 2014 жы лы – 491  899, ал 2015 

жы лы  (1  жар ты  жыл дық та)  –  250  000  адам 

қам тыл ды. 

1000-нан ас там жас тар ұйым да ры қыз мет 

ете ді,  оның  11-і  рес пуб ли ка лық.  Олар дың 

ішін де «Жас Отан», «Жас Ұлан», «Қа зақ стан 

жас та ры ның  конг ре сі»,  «Жай дар ман  КТК», 

«Ұлт тық ерік ті лер же лі сі», «Жа сыл ел» сияқ-

ты не гіз гі жас тар ҮЕҰ қыз мет те рін атап өту-

ге бо ла ды.

ҚР  жас тар  жұ мыс сыз ды ғын  тө мен де ту ге 

ық пал ете тін, жас тар ды жұ мыс пен қам ту жә-

не  жұ мыс қа  ор на лас ты ру  бо йын ша  «Жа сыл 

ел», «Дип лом мен ауыл ға!», «Жас тар прак ти-

ка сы»  жә не  «Сер пін»  бағ дар ла ма ла ры  сәт ті 

жү зе ге  асу да.  «Жас тар  прак ти ка сы»  бағ дар-

ла ма сы  да  сұ ра ныс қа  ие.  Өт кен  үш  жыл да 

осы мақ сат та  рес пуб ли ка лық бюд жет тен 7,9 

мил лиард тең ге бө лін ді. 

Мем ле кет тің жас от ба сы лар ды жал ға бе-

рі ле тін  тұр ғын  үй  алу да  қол дауы  бо йын ша 

бағ дар ла ма лар жү зе ге асы ры лу да. 2013-2015 

жыл дар дан бас тап жас от ба сы лар үшін жал-

ға бе рі ле тін тұр ғын үй құ ры лы сы на рес пуб-

ли ка лық бюд жет тен 41 724,6 мл рд. тең ге бө-

лін ді.  «Дип лом мен  ауыл ға!»  бағ дар ла ма сы 

шең бе рін де 2015 жы лы 2927 жас ма ман үшін 

тұр ғын  үй  мә се ле сін  ше шу  қа рас ты рыл ған. 

2009 жыл дан 2015 жыл ара лы ғын да бұл бағ-

дар ла ма ны жү зе ге асы ру үшін ауыл ға 37 мың 

адам жі бе ріл ді жә не 44,9 мл рд. тең ге жұм сал-

ды. Жал пы қол да ну ға кө ле мі 198,6 мың м

2

 пә-

тер лер ен гі зіл ді. Жас от ба сы лар үшін қол да-

ну ға  ен гі зіл ген  жал ға  бе рі ле тін  пә тер лер дің 

са ны 3544-ті құ ра ды. 2020 жыл ға де йін  са лы-

нуы тиіс тұр ғын үй 1,4 млн. шар шы метр ден 

аса ды  (не ме се  24,8  мың  пә тер).  Ағым да ғы 

жыл дың  1  қыр күйегі  бо йын ша  «ИО  «КИК» 

АҚ бағ да ры бо йын ша 208,7 мың м

2

 (не ме се 

3703 пә тер лер) са лын ды жә не са тып алын ды, 

олар дың ішін де 50%-ы жас от ба сы лар ға бе рі-

ле тін бо ла ды.

Сон дай-ақ  жас тар мен  жұ мыс ты  жүр гі зе-

тін  ме нед жер лер дің  құ зы ре тін  арт ты ру дың 

ор та ша мер зім ді бағ дар ла ма сын жү зе ге асы-

ру  жал ға су да.  Бұл  ба ғыт  Ел ба сы ның  тап-

сыр ма сы мен  құ рыл ған,  ғы лы ми-әдіс те ме лік 

қол дау ды  қам та ма сыз  ету ге  бейім дел ген, 

ка сы Пре зи ден ті жа нын да ғы Жас тар саяса ты 

жө нін де гі  Ке ңес  үй лес ті ре ді.  Қа зір гі  таң да 

же ті  ор та лық  мем ле кет тік  ор ган ның  ст ра те-

гиялық жос пар ла ры на жас тар мен жұ мыс тың 

19 ин ди ка то ры мен көр сет кіш те рі қо сыл ды. 

Со ны мен  қа тар,  осы  жыл дар дың  ішін де 

бар лық  дең гейде гі  әкім дер  жа нын да ғы  жас-

тар  ісі  бо йын ша  ке ңес тер ді  ұйым дас ты ру 

жол да рын  қайта  қа рау  мүм кін ді гі  ту ды.  Ел-

ба сы ның  тап сыр ма сы  бо йын ша  әкім дер ге 

осы  диа лог  алаң да ры ның  са па сы  үшін  же ке 

жа уап кер ші лік  жүк тел ген.  Әкім дік тер  жа-

нын да ғы  жас тар  іс те рі  жө нін де гі  ке ңес тер 

Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның  заң на ма сы на 

сәй кес  құ ры ла тын  жә не  өз  қыз ме тін  мем ле-

кет тік жас тар саяса тын же тіл ді ру жә не ве до-

мс твоара лық  өза ра  іс-әре ке ті нің  тиім ді лі гін 

арт ты ру жө нін де ұсы ным дар ды тұ жы рым дау 

мақ са тын да  жү зе ге  асы ра тын  ке ңес  бе ру ші 

ор ган дар бо лып та бы ла ды. Олар дың қыз ме ті 

2015 жы лы 9 ақ пан да ғы «Мем ле кет тік жас тар 

саяса ты ту ра лы» ҚР За ңы ның 21 ба бын да бе-

кі тіл ген [2]. Ке ңес бе ру ші ор ган дар дың тиім-

ді лі гін арт ты ру мақ са тын да көш пе лі оты рыс-

тар өт кі зу жә не жас тар мен жұ мыс мә се ле ле рі 

бо йын ша үкі мет ке ке шен ді ұсы ныс тар жа сау 

тә жі ри бе ле рі  ен гі зіл ген.  2015  жыл  –  Ке ңес-

тер дің рес пуб ли ка бо йын ша 442 оты ры сы өт-

кі зіл ді (2014 ж. – 309 оты рыс) жә не 900-ден 

ас там ұсы ныс тар қа был дан ды. 

213  жас тар  ре су рс тық  ор та лық та ры ның 

қыз ме ті жа ңа күш ке ие бол ды. Олар дың 15-і  – 

ор та лық, 32-сі – қа ла лық жә не 166-сы – ау дан-

дық бо лып та бы ла ды. ЖРО қыз мет кер ле рі нің 

жал пы штат тық са ны 1570 адам ды құ рай ды, 

олар дың  1100-і  (қыз мет кер лер  жал пы  са ны-

ның  70%)  бі лік ті лі гін  арт ты ру  курс та ры нан 

өт ті. Ор та лық тар дың қыз ме ті бағ дар ла ма лар 

мен жо ба лар ды жү зе ге асы ру ға кө мек те су ге 

ба ғыт тал ған:  «Жұ мыс пен  қам ту  –  2020  жол 

кар та сы»,  «Биз нес тің  жол  кар та сы  –  2020», 

«Дип лом мен ауыл ға», «Жа сыл ел», түр лі ша-

ра лар ды өт кі зу – се ми нар-тре ни нг тер, кез де-

су лер, бос қыз мет орын да ры ның жәр мең ке сі 

жә не т.б. Мұн дай ор та лық тар дың жас тар мен 

жас тар ұйым да рын қол дау мен да мы ту үшін 

қыз мет  көр се ту де  ат қа ра тын  рөл де рі  зор. 

Бел сен ді қыз мет тің нә ти же сін де 2013 жы лы 

31

«Жас тар»  ғы лы ми-зерт теу  ор та лы ғы мен  үй-

лес ті рі ле ді.  Жас тар дың  аза мат ты ғын  жә не 

пат риот ты ғын  та ны ту ға  ын та лан ды ру  үшін 

ағым да ғы  жы лы  бір қа тар  әлеу мет тік  жо ба-

лар  жү зе ге  асы рыл ды:  ха лы қа ра лық  жә не 

қа зақ стан дық  жас тар  ұйым да ры  өкіл де рі нің 

қа ты суымен  Қа зақ стан ның  ше тел дік  сту де-

нт тік  ұйым да ры ның  сле ті;  ҚР  мем ле кет тік 

рә міз де рін дә ріп теу бо йын ша рес пуб ли ка лық 

жас тар фо ру мы; «Жас тар – Отан ға!» жас тар 

ла ге рі;  Ұлт тық  жас тар  Дель фийлік  ойын да-

ры;  мем ле кет тік  тіл де гі  «Жай дар ман»  жә не 

«Жай дар лы Жас Ұлан» КТК ойын да ры; «Үз-

дік  ерік ті  –  2015»  рес пуб ли ка лық  кон кур сы 

жә не  т.б.  Жас тар  ара сын да  мо раль дық-өне-

ге лі лік  бағ дар лар дың  са бақ тас ты ғын  қам та-

ма сыз  ету  ту ра лы  ең  та ту,  та ла нт ты,  ин тер-

на ционал ды жас от ба сы на «Бір ге өмір сү ру» 

фес ти ва лі,  ұлт тық  дәс түр лер  мен  от ба сы 

құн ды лық та рын  дә ріп теу  бо йын ша  боз ба ла-

лар мен қыз дар ға ар нал ған се ми нар лар, ҚҰА 

жы лы на  ар нал ған  Пар ла ме нт тік  Де бат тар 

бо йын ша рес пуб ли ка лық тур нир, ҚҰА «Ан-

сар» әде биет кон кур сы жә не Қа зақ стан ұлт-

тар Ас са мб леясы мен, Әйел дер ісі жә не от ба-

сы-де мог ра фиялық  сая сат  бо йын ша  Ұлт тық 

ко мис сиясы мен  бір ле се  өт кі зіл ген  бас қа  да 

ша ра лар куә лан ды ра ды.

2013  жыл дан  бас тап  «Жас тар»  ғы лы ми-

зерт теу  ор та лы ғы  қыз мет  ете ді,  оның  қыз-

мет те рі нің  ма ңыз ды  ас пек ті сі  мем ле кет тік 

жас тар саяса тын ғы лы ми-зерт теу ді қам та ма-

сыз  ету  жә не  нор ма тив ті-құ қық тық  ба за ны 

же тіл ді ру  бо лып  та бы ла ды.  2014  пен  2015 

жыл дар  ара лы ғын да  ор та лық пен  мем ле кет-

тік  ор ган дар дың  өкіл де рі  үшін  14  се ми нар 

жә не 4 ве би нар өт кі зіл ді, «Қа зақ стан жас та-

ры – 2014» ұлт тық баян да ма сы, ста тис ти ка-

лық  бюл ле тень  тү рін де гі  ақ па рат тық  жә не 

ана ли ти ка лық  ма те ри ал дар,  от ба сы лық  тәр-

бие; ауыл дық жер де гі құ қық тық сау ат ты лық-

ты  арт ты ру  бо йын ша  11  әдіс те ме лік  құ рал; 

5  фильм  жә не  бас қа ла ры  әзір лен ді.  Жас тар 

ара сын да ғы  жағ дайға  диаг нос ти ка  жә не  мо-

ни то ринг  жа сауға  ба ғыт тал ған  әлеу мет тік 

зерт теу лер жиі жүр гі зі ле ді. Бі лім бе ру ұйым-

да рын да  тәр бие  жұ мыс та ры ның  тиім ді лі гі 

мен  нә ти же ле рін  ба ға лаудың  жә не  ауыл дық 

ел ді  ме кен дер де гі жас тар өзін-өзі бас қа ру ды 

да мы ту дың әдіс те рі жа сал ды. 

  Жас тар дың  ерік ті  қыз ме ті нің  дам уына 

жәр дем де су  мем ле кет  қыз ме ті нің  ма ңыз ды 

ба ғы ты бо лып та бы ла ды. Ерік ті лер ді ірік теу 

жә не  үйре ту,  ұйым дық  іс-ша ра лар  жә не  ақ-

па рат тық  тір кеу  бо йын ша,  «Астана  ЭКСПО 

–  2017»  Ха лы қа ра лық  ма ман дан ды рыл ған 

көр ме ге  ерік ті лер ді  қа тыс ты ру  мә се ле ле рі 

жө нін де  жол  кар та сы  бе кі тіл ген.  150  ерік-

ті  адам дар  то бы ның  бас қа ру шы ла ры  су пер-

вай зер лер ді  да йын дау  жү зе ге  асы ры лу да. 

2017 жыл ға су пер вай зер лер «Астана ЭКСПО 

–  2017»  ма ман дан ды рыл ған  Ха лы қа ра лық 

көр ме сі не жә не Ал ма ты қа ла сын да ғы Бү кі лә-

лем дік қыс қы уни вер сиада ға 3000 ерік ті лер ді 

да йын дай ды. 

Қа зір гі  таң да,  «100  нақ ты  қа дам»  ат ты 

ұлт жо ба сы шең бе рін де, мем ле кет Бас шы сы 

Н.  На зар баев тың  бес  инс ти ту ционал дық  ре-

фор ма ла рын  жү зе ге  асы ру  бо йын ша  екін ші 

ке зең де гі  іс-ша ра лар  жо ба сын  әзір леу  жү зе-

ге  асы ры лу да.  Оның  жү зе ге  асы ры луы  инс-

ти ту ционал дық  си пат та ғы  ша ра лар дың  аяқ-

талуына  жә не  өсіп  ке ле  жат қан  ұр пақ тың 

қа лып та суы мен да муы үшін қа жет ті жағ дай-

лар дың жа салуына мүм кін дік бе ре ді. Ке ле сі 

жыл дан бас тап «Қа зақ стан – 2020: бо ла шақ-

қа жол» ат ты 2020 жыл ға де йін гі мем ле кет тік 

жас тар  саяса ты  тұ жы рым да ма сы ның  екін ші 

ке зе ңін жү зе ге асы ру бас та ла ды. 

Тұ жы рым да ма ның екін ші ке зе ңін жү зе ге 

асы ру ке зе ңін де әдіс на ма лық ба за ның же тіл-

ді рілуіне  жә не  мем ле кет тік  жас тар  саяса ты 

са ла сын да ғы ат қа ру шы лар ды да йын дау дең-

ге йін  өсі ру ге күш жұм са лы на ды. Іс-ша ра лар 

жос па рын да 2020 жыл ға де йін гі «Жас Отан» 

Жас тар қа на ты ның «Жас тар же тіс ті гі не жол 

«Жас тар-Отан ға!»»  бағ дар ла ма сын  жү зе ге 

асы ру бо йын ша Жол кар та сы ның не гіз гі ере-

же ле рі  ес ке ріл ген.  ЭЫДҰ-ның  тә жі ри бе сін 

ес ке ре оты рып, жал пы ор та бі лім бе ру ұйым-

да рын да  кә сіп тік  бағ дар да ғы  жұ мыс тар дың 

тұ жы рым да ма лық  не гіз де рі  әзір ле не ді  жә не 

бе кі ті ле тін бо ла ды. «Жа сыл ел» ең бек ші жә-

не  сту де нт тік  құ ры лыс  жа сақ та рын  ары  қа-

рай  да мы ту  бо йын ша,  2016-2018  жыл дар ға 

іс-ша ра лар Жо ба сы әзір ле не тін бо ла ды. «Қа-

2-та

 рау.

 Жас

 тар

 дың құ

 қық

 тық мәр

 те

 бе

 сін рет

 тейт

 ін Қа

 зақ

 стан Рес

 пуб

 ли

 ка

 сы

 ның заң

 на

 ма

 сы

32

зақ стан Рес пуб ли ка сы мен Қайта құ ру жә не 

Да му  ха лы қа ра лық  бан кі  ара сын да  жас тар 

кор пу сын  да мы ту»  жо ба сы  бо йын ша  грант 

ту ра лы ке лі сім ді жү зе ге асы ру жос пар лан ған. 

Қа зақ стан да  жү зе ге  асы ры ла тын  жас тар-

ға қа тыс ты мем ле кет тік сая сат тың тиім ді лі гі 

ха лы қа ра лық дең гейде де та ны лу да. Жас тар 

саяса ты са ла сын да ғы ха лы қа ра лық ын ты мақ-

тас тық тың  орын да луы  Ше тел дер мен  ын ты-

мақ тас тық ту ра лы 11 Ке лі сім нің жү зе ге асы-

ру лы нан кө рі ніс та ба ды. Қа зақ стан Тәуел сіз 

Мем ле кет тер Дос тас ты ғы, Шан хай ын ты мақ-

тас тық  ұйымы  жә не  АӨЫСШК  сияқ ты  ха-

лы қа ра лық ұйым дар қыз ме тін де де бел сен ді 

түр де қа ты су да. 

Ха лы қа ра лық  ұйым дар мен  се рік тес тік 

бағ дар ла ма ла ры  бел сен ді  түр де  жү зе ге  асы-

ры лу да.  Осы лай ша,  Қайта  құ ру  жә не  Да му 

ха лы қа ра лық  бан кі мен  «Жас тар  кор пу сын 

да мы ту» жо ба сы ке ле сі жыл дан бас тап жос-

пар ла на ды. Жо ба ның мақ са ты жас тар ды, әсі-

ре се әлеу мет тік әл сіз топ тар ды қо ғам өмі рі не 

тар ту, сон дай-ақ қо ғам дық пай да лы қыз мет-

тік  дағ ды лар ға  үйре ту  бағ дар ла ма сы  ар қы-

лы өмір лік ма ңыз ды дағ ды лар ды да мы ту бо-

лып та бы ла ды. Грант кө ле мі 21,7 млн. АҚШ 

дол ла рын құ рай ды. Қа ты су шы ла ры: 8,5 мың 

адам;  100  жас тар  ұйым да ры  жә не  4  ай мақ: 

Ал ма ты, Қа ра ған ды, Пав ло дар, Оң түс тік-Қа-

зақ стан  об лыс та ры  бо лып  та бы ла ды.  Атал-

ған  жо ба ның  жү зе ге  асы ры лу  мер зі мі  2018 

жыл дың  ақ пан  айы.  Жо ба  3  ком по не нт тен 

тұ ра ды: қо ғам дық пай да лы қыз мет тік дағ ды-

лар ға үйре ту бағ дар ла ма сын қол дау. Атал ған 

мақ сат тар үшін Үй лес ті ру ші агент тік ті құ ру; 

МЖС-ның  инс ти ту ционал дық  дам уын   қол-

дау, жо ба ның бас қа рылуын , ба қы лан уын  жә-

не  ба ға лан уын   ұйым дас ты ру,  сон дай-ақ  ҚР 

Бі лім жә не Ғы лым Ми ни ст рлі гі нің жа нын да 

жо ба ны бас қа ру бо йын ша топ тар ды құ ру қа-

рас ты ры ла ды.

БҰҰ-ның  «Юни сеф»  ба ла лар  қо ры мен 

бір ге  жас тар ды  сауық ты ру,  суи цид ті  тө мен-

де ту бо йын ша бағ дар ла ма лар, сон дай-ақ жас-

тар  ре су рс тық  ор та лық та ры ның  тиім ді лі гін 

арт ты ру жү зе ге асы ры лу да.

Атал ған  ба ғыт та ғы  не гіз гі  жұ мыс  2012 

жыл дың ая ғын да бас тал ды. Бе дел ді ха лы қа-

ра лық  рейт инг тер де гі  Қа зақ стан ның  ор ны 

Қа зақ стан дық  жас тар  саяса ты ның  тү йін ді 

ба ғыт та ры ха лы қа ра лық стан дарт тар мен қа-

ғи да лар ға  сәй кес  ке ле тін ді гі нің  куәсі  бо лып 

та бы ла ды. Осы лай ша, Қа зақ стан 170 ел қа ты-

са тын жас тар дам уын ың Жа һан дық көр сет кі-

шін де Фран ция, Ре сей, Түр кия, Шве ция сияқ-

ты  та быс  дең гейі  жо ға ры  көп те ген  ел дер ді 

ба сып озып, 27 орын ды алып отыр. 

Мем ле кет тік  жас тар  саяса тын  іс ке  асы-

ру ға  жас тар дың  қы зы ғу шы лы ғы  мен  ара ла-

суы дең ге йін  анық тау мақ са тын да қо ғам ның 

бұ қа ра лық  ком му ни ка ция  құ рал да ры  ар қы-

лы  рес пон де нт тер ге  «Жас тар  саяса тын  іс ке 

асы ру сұ рақ та ры бо йын ша «Сіз қан ша лық ты 

жиі  бас па сөз  ма те ри ал да рын  оқи сыз  не ме се 

те ле ди дар  бағ дар ла ма ла рын  кө ре сіз,  ра дио 

тың дай сыз?» де ген сұ рақ қойыл ды. Тұ тас ал-

ған да,  жас тар  саяса ты на  бей-жай  қа ра майт-

ын адам дар көп ші лік ті құ рай ды – 76,3%. Іс ке 

асы ры луы ту ра лы жиі оқи тын жә не тың дайт-

ын дар – 41,1%, тұ рақ ты түр де оқи тын жә не 

тың дайт ын дар – 35,2 пайыз ды құ рай ды. Са-

яси сұ рақ тар ға жас ер адам дар мен са лыс тыр-

ған да (74,7%) – жас әйел дер дің зор қы зы ғу-

шы лы ғын (77,8%) атап өт кен жөн. «Еш қа шан 

оқы ма дым  жә не  тың да ма дым»  деп  жа уап  

бер ген дер үле сі ер адам дар ара сын да – 6,4%, 

әйел адам дар ара сын да – 4,0% құ рай ды.

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Мемлекет­және­­

құқық­институтының­мәліметтері­бойынша)

33

2.12-су рет тен  кө рі ніп  тұр ған дай  жас тар-

дың бі лім дең гейі жо ға ры бол ған са йын , мем-

ле кет тік  жас тар  саяса ты  ту ра лы  ақ па рат қа 

қы зы ғу шы лы ғы да жо ға ры.

Жас тар  саяса тын  жү зе ге  асы ру ға  қа ты-

сы  бар,  үкі мет тік  жә не  үкі мет тік  емес  ме-

ке ме лер дің  қыз мет кер ле рі мен,  әр түр лі  қо-

ғам дық-саяси  ұйым дар дың  өкіл де рі мен 

сұх бат та су шы ның  өза ра  қа ты нас  тә жі ри бе сі 

үл кен  ма ңыз ға  ие.  Жас тар  саяса тын  жү зе ге 

асы ру мен айна лы са тын жә не олар ға же ке ба-

рып жү гі не тін тұл ға лар дың бар екен ді гін сұ-

рал ған дар дың әр бір екін ші сі (46,8%) бі ле тін-

ді гін  әлеу мет тік  сау ал на ма ның  нә ти же ле рі 

куә лан ды ра ды.  «Он дай  тұл ға лар  мен  ұйым-

дар дың бар екен ді гін бі ле тін сияқ ты, алай да 

олар  ту ра лы  нақ ты  еш нәр се  біл мейт ін ді гін» 

28,7% көр сет ті, «мұн дай тұл ға лар мен ұйым-

дар  жоқ»  жауа бын  5,6%-ы  таң да ды,  «нақ ты 

жа уап  бе ре ал май мын» жауабы 8,9%, ал әр бір 

онын шы адам жа уап  бер ме ген бо лып шық ты. 

Жас тар саяса ты ның жү зе ге асы ры лу жағ-

да йын   жас тар  ар қы лы  ба ға лауда,  жас тар 

саяса ты ның  жү зе ге  асы ры лу  ба ры сы на  «өте 

ри за мын» де ген дер – 19,4%, жал пы ри за мын 

–  35,3%,  іші на ра  ри за мын  –  18,4%,  мүл дем 

ри за емес – 5,6%, жа уап  бер ме ген – 21,3%-ды 

құ ра ды. Кө рі ніп тұр ған дай, Қа зақ стан да жас-

тар саяса ты ның жү зе ге асы ры луы жет кі лік ті 

дең гейде екен ді гі не алын ған жа уап тар куә лік 

ете ді (2.14-су рет). 

Қа зақ стан жас та ры ның жар ты сы нан кө бі 

(52,2%) олар дың ай мақ та рын да жас тар саяса-

ты ның  жү зе ге  асы ры луы  ойда ғы дай  бо лып 

жа тыр  деп  есеп тейді.  Жас тар дың  әр бір  бе-

сін ші сі (19,4%) олар дың ай мақ та рын да жас-

Жас тар дың  мем ле кет тік  жас тар  саяса ты-

на де ген бел сен ді лік-нұс қаушы лық бағ да рын 

анық тау үшін ке ле сі сұ рақ қойыл ды: «Мем-

ле кет тік  жас тар  саяса ты  бо йын ша  ар найы 

та ныс ты ру курс та рын ен гі зу қа жет пе, сіз қа-

лай есеп тей сіз?». Сауал на ма нә ти же ле рі көр-

сет кен дей,  осын дай  курс тар ды  мем ле кет тік 

қыз мет кер лер  (90,6%),  кә сіп кер лер  (78,7%), 

фер мер лер  (69,3%),  жұ мыс шы лар  (85,3%), 

жұ мыс сыз дар  (64,2%),  сту де нт тер  (86,9%), 

мек теп оқу шы ла ры (79,8%) өте ма ңыз ды деп 

са най ды.  Нем құ рай лы лық  та ны ту шы лар: 

мем ле кет тік  қыз мет кер лер  (3,6%),  кә сіп кер-

лер (13,0%),  фер мер лер (30,8%), жұ мыс шы-

лар (5,9%), жұ мыс сыз дар (19,4%), сту де нт тер 

(4,6%), мек теп оқу шы ла ры (6,0%). Бұл курс-

тар ды  қа жет сіз  деп  са найт ын дар:  мем ле кет-

тік қыз мет кер лер (0,9%), кә сіп кер лер (1,3%),  

жұ мыс шы лар  (2,7%),  жұ мыс сыз дар  (7,5%), 

сту де нт тер (1,6%), мек теп оқу шы ла ры (1,5%). 

Со ны мен, ар найы та ныс ты ру курс та рын қол-

дайт ын жас тар дың пайыз дық қа ты на сы, осы 

идеяға  бей жай  қа райт ын  жә не  қол да майт ын 

жас тар дан кө бі рек бол ды (2.13-су рет).

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Мемлекет­және­­

құқық­институтының­мәліметтері­бойынша)

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Мемлекет­және­­

құқық­институтының­мәліметтері­бойынша)

2-та

 рау.

 Жас

 тар

 дың құ

 қық

 тық мәр

 те

 бе

 сін рет

 тейт

 ін Қа

 зақ

 стан Рес

 пуб

 ли

 ка

 сы

 ның заң

 на

 ма

 сы

34

тар  саяса ты  БАҚ  ақ па рат та ры на  қа ра ған да 

жақ сы рақ жү зе ге асы ры лу да деп ма құл дайды 

жә не әр бір үшін ші адам (32,8%) мә лі мет тер 

сәй кес ке ле ді деп есеп тейді. 

тыр» де ген ең жо ға ры ме же лік ба ға бо йын ша 

әр түр лі әлеу мет тік топ тар дың пі кір ле рін са-

лыс ты ра тын бол сақ, он да бұл ба ға ны бас қа-

лар ға қа ра ған да 25,5% көр сет кіш пен жұ мыс 

іс теуші жас тар дың өкіл де рі жиі рек таң да ған. 

Әр түр лі әлеу мет тік топ тар дың іші нен ерек ше 

топ ты, жас тар саяса ты ның жү зе ге асы ры луы 

ту ра лы  « жа уап   бе ре  ал май мын»  деу ші лер 

21,6% құ рай ды, нақ ты рақ айт қан да әр бір бе-

сін ші адам.

2.15-су рет те  көр се тіл ген дей,  Қа зақ стан 

жас та ры ның  әр түр лі  топ та рын да  МЖС-ның 

шын  өмір де  БАҚ-та  жү зе ге  асы рылуын ың 

же тіс ті гі ту ра лы ақ па рат ба ға сы ның сәй кес ті-

лі гі не қа тыс ты өте ұқ сас ой лар дың бар екен-

ді гін бай қауға бо ла ды. Де ген мен, мем ле кет-

тік құ ры лым ор ган да рын да жұ мыс жа сайт ын 

жас тар дың үш тен екі сі (64,3%) жал пы ал ған-

да  олар дың  ай мақ та рын да  жас тар  саяса ты 

сәт ті түр де жү зе ге асы ры лу да деп тү йін дей ді. 

Жас тар  саяса ты ның  жү зе ге  асы ры лу  ба-

ры сы ту ра лы бас қа топ тар ға қа ра ған да он ша 

жақ сы  ақ па рат тан ды рыл ма ған  мек теп  оқу-

шы ла ры 40,8% көр сет кіш пен оң ба ға лар бо-

йын ша со ңы нан са на ған да екін ші орын да тұр. 

Егер де «біз дің ай мақ та БАҚ-та ха бар лан ған-

нан жұ мыс тар әл де қай да та быс ты жү ріп жа-

«Сіз дің  тұр ғы лық ты  же рі ңіз де  жас тар 

саяса ты на қа тыс ты іс-әре кет тер, мүм кін дік-

тер дің қай сы сы бар? Сіз олар дың нә ти же ле-

рін қа лай ба ға лар еді ңіз?» сұ ра ғы на бе ріл ген 

жа уап тар ды 3 топ қа бө ліп көр се ту ге бо ла ды: 

«ал дың ғы» са ла лар (60% дауыс тан ас та мын 

ал ған дар),  «ор таң ғы»  са ла лар  (50-ден  60%-

ға  де йін ),  «аут сай дер»  са ла ла ры  (50%-дан 

тө мен). 

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Мемлекет­және­­

құқық­институтының­мәліметтері­бойынша)

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­нәтижелері­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Мемлекет­және­­

құқық­институтының­мәліметтері­бойынша)