Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2015» - часть 1

3

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ....................................................................................................................................................................... 4

1-тарау. Қазақстан Республикасы жастарының демографиялық сипаттамасы  .........................................

6

1.1. 14-29 жас аралығындағы жастардың саны  ................................................................................................ 7

1.2. Жастардың жыныстық-жас ерекшелік құрылымы  ................................................................................... 9

1.3. Жастар арасында туылым, неке, ажырасу және өлім  ............................................................................... 11

1.4. Жастардың сыртқы және ішкі көші-қоны  .................................................................................................. 16

2-тарау. Жастардың құқықтық мәртебесін реттейтін Қазақстан Республикасының заңнамасы  ........... 21

2.1. Жастардың құқықтық жағдайы мен жастар саясаты негіздерінің мәселелері бойынша 

Қазақстан Республикасы заңнамасының тұжырымдамасы  ............................................................................ 22

2.2. Жастар саясаты саласындағы халықаралық-құқықтық нормалар мен шетелдік заңнама  .................... 25

2.3. Қазақстан Республикасында мемлекеттік жастар саясатын жүзеге асыру  ............................................. 29

3-тарау. Жас ұрпақ денсаулығы мен бос уақыты ................................................................................................

36

3.1. Жастардың әлеуметтік маңызы бар ауру түрлері  ...................................................................................... 37

3.2. Салауатты өмір салты және жастар арасындағы спорттық-сауықтыру жұмыстары  ............................. 40

3.3. Жастардың бос уақыты  ................................................................................................................................ 43

4-тарау. Жастар өміріндегі білім және ғылым ....................................................................................................

49

4.1. Білім беру кеңістігі: қамтылуы, мүмкіндіктері және қол жетімділігі  ..................................................... 50

4.2. Білім сапасы және жастардың кәсіби стратегиясын іске асыру  .............................................................. 57

4.3. Ғылымдағы жастар: әлеуеті және даму стратегиясы  ................................................................................ 59

4.4. Жаңа кәсіпқой ұрпақты қалыптастырудағы «Болашақ» халықаралық стипендиялық 

бағдарламасы  ....................................................................................................................................................... 61

5-тарау. Жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы .................................................................

64

5.1. Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына және шешім қабылдау процесіне жастардың қатысуы  ..... 65

5.2. Жастар және еңбек нарығы  ......................................................................................................................... 69

5.3. Жастарды әлеуметтік қолдау  ....................................................................................................................... 79

6-тарау. Жастар ортасындағы қылмыстылық пен өзге де қоғамға қарсы құбылыстар ...........................

86

6.1 Жастар қылмыстылығы: құқық бұзушылық пен олардың алдын алу  ..................................................... 87

6.2. Жастар ортасындағы қоғамға қарсы әрекеттер  ......................................................................................... 92

6.3 Жастар арасындағы суицид  .......................................................................................................................... 95

7-тарау. Қоғамдық-саяси үдерістегі жастар .........................................................................................................

99

7.1. Жастар елдің қоғамдық-саяси өмірінде  ..................................................................................................... 100

7.2. Жастардың сайлауға қатысуы  ..................................................................................................................... 101

7.3. Жастардың наразылық белсенділігінің деңгейі  ........................................................................................ 104

7.4. Жастар және дін  ........................................................................................................................................... 107

8-тарау. Жастармен жүргізілетін әскери-патриоттық жұмыстар .................................................................... 112

8.1. Жастардың әскери-отансүйгіштік тәрбиесін мемлекеттік реттеу  ........................................................... 113

8.2. Қазақстандық отансүйгіштік және қазіргі жастардың азаматтық борышты түсінуі  ............................. 116

ҚОРЫТЫНДЫ  ........................................................................................................................................................... 121

ҰСЫНЫСТАР  ............................................................................................................................................................ 124

Ұлттық баяндам

а

4

КІ РІС ПЕ 

Қа зір гі  жас тар  –  Қа зақ стан  хал қы ның 

бел сен ді  бө лі гі.  Оның  да муы  мем ле ке ті міз-

дің  жә не  қа зақ стан дық  қо ғам ның  ерек ше 

на за рын да ғы  та қы рып қа  ие.  Олар  тәуел сіз 

жа ңа Қа зақ стан да туып-өс кен жә не тәуел сіз-

дік ал ған нан ке йін гі ал ғаш қы он жыл дық тар-

да ғы  ел де  бол ған  бар лық  әлеу мет тік-саяси 

жә не  эко но ми ка лық  өз ге ріс тер дің  ал ғаш қы 

нә ти же ле рі нің  дә мін  тат қан  әлеу мет тік  топ. 

Жас тар дың  да му  дең гейі  (фи зи ка лық,  ақыл-

ойы,  бі лі мі,  ру ха ни  да муы,  мі нез-құлық  мо-

ти ві,  әлеу мет тік  бел сен ді лі гі,  құн ды лық тық 

ұстаным да ры,  әлеу мет тік  бел сен ді лі гі)  Қа-

зақ стан ның бо ла шақ та ғы адам ка пи та лы ның 

ір ге та сын құ ра ды. Жас тар дың қо ғам өмі рі нің 

бар лық са ла сы на бейім дел ге ні жә не бел сен ді 

ара ла су дең гейі нен қо ғам мен жас тар дың да-

му қар қы ны анық та ла ды. Сол се беп ті, жас тар 

де ге ні міз кім дер жә не жас тар дың по те ци алы 

қан ша лық ты ма ңыз ды де ген сауал дар қа зір гі 

Қа зақ стан  үшін  өте  өзек ті  бо лып  та бы ла ды. 

Әлем дік  тә жі ри бе  көр сет кен дей,  қар қын ды 

да мып  ке ле  жат қан  жа һан да  ст ра те гиялық 

ар тық шы лық қа  бас ты  та сы мал дау шы ла ры 

жас тар бо лып та бы ла тын ада ми жә не ин но ва-

циялық  ка пи тал ды  же міс ті  жү зе ге  асы ру шы 

жә не тиім ді да мы ту шы ел дер ие бо ла ды. 

2015  жыл  –  ҚР  «Мем ле кет тік  жас тар 

саяса ты ту ра лы» За ңы қа был дан ған, «Қа зақ-

стан  2020:  бо ла шақ қа  жол»  ат ты  Қа зақ стан 

Рес пуб ли ка сы ның  2020  жыл ға  де йін гі  Мем-

ле кет тік  Жас тар  саяса ты  Кон цеп циясы ның 

екін ші ке зе ңін жү зе ге асы ру бас тал ған жыл. 

Сон дық тан дәс түр лі ұлт тық баян да ма ны да-

йын дау бір жа ғы нан өт кен ке зең нің қо ры тын-

ды сын  шы ға ру ға,  екін ші  жа ғы нан  бо ла шақ-

та ғы  да му  үшін  есеп тің  жа ңа  көз қа рас та ғы 

коор ди на ты ның са ты сы бо лып та бы ла ды.

Оның не гіз гі мақ са ты мем ле кет тік мүд де 

тұр ғы сы нан  жас тар дың  жағ да йын   шы найы 

ба ға лау, жас тар дың не гіз гі бе та лы сын ай қын-

дау жә не мем ле кет тік жас тар саяса ты ның ау-

қым ды  мә се ле ле рін  ше шу дің  тиім ді  жол да-

рын анық тау бо лып та бы ла ды. 

«Қа зақ стан жас та ры – 2015» ұлт тық баян-

да ма сы  Бі лім  жә не  ғы лым  ми ниcтр лі гі нің 

тап сы ры сы бо йын ша ҚР «Қа зақ стан Рес пуб-

ли ка сы ның жас тар саяса ты ту ра лы» За ңы ның 

6  тар ма ғы на  сәй кес  да йын дал ған  жә не  осы 

тә різ ді да йын дал ған үшін ші баян да ма. 

Ұлт тық  баян да ма  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка-

сы  жас та ры ның  әлеу мет тік-де мог ра фиялық 

си пат та ма сын,  өсім  ди на ми ка сын,  жас тық 

құ ры лы мын, жас тар ара сын да туу жә не өлім 

тен ден циясын қа рас ты ра тын 8 та раудан тұ ра-

ды. Ада ми ка пи тал дың бас ты эле мен ті бі лім 

мен ғы лым бо лып та бы ла ды, сол се беп ті, ав-

тор лар ба сты на за рды жас тар дың са па лы бі-

лім ге  қол же тім ді лі гін,  жас тар дың  ғы лым ға 

қы зы ғу шы лы ғын тал дау ға ау дар ған. 

Же ке та рау дәс түр лі түр де жас тар ден сау-

лы ғы ның  жағ да йына,  оның  ерек ше лік те рі не, 

жас тар  ара сын да  са лауат ты  өмір  сал тын  қа-

лып тас ты ру ға  жә не  спорт тық-сауық ты ру  іс-

те рі не  ар нал ған.  Со ны мен  бір ге,  ел дің  әлеу-

мет тік-эко но ми ка лық  дам уын да  жас тар дың 

рө лін, ең бек на ры ғын да ғы жағ да йын , жас тар-

дың жұ мыс пен қам ты луы жә не жұ мыс сыз дық 

кө ле мін, тү лек тер дің жұ мыс қа ор на ла су дең-

ге йін  тал дау ға бас ты на зар ауда рыл ған. Ал ғаш 

рет  Қа зақ стан да ғы  жас тар дың  кә сі по дақ тық 

қоз ға лыс та ры, ауыр, зиян ды жә не қа уіп ті лі гін 

есеп ке ала ке ле ең бек на ры ғын да жас тар дың 

әлеу мет тік қол дау та буы са рап та ла ды. 

Жас тар дың әлеу мет тік-саяси про цес тер ге 

қа тыс уына ар нал ған та рауда жас тар дың сая-

си бел сен ді лі гі, аза мат тық ұстаным да ры, ше-

шім  қа был дау да,  қо ғам дық  өмір ге  қа ты су да 

на ра зы лық  бел сен ді гін  анық тау ға  ар нал ған 

жағ дай лар  қа рас ты рыл ған.  Отан ды  қор ғауда 

аза мат тық  жә не  әс ке ри  мін де тін  орын дау ға 

жас тар дың  да йын ды ғын  қа лып тас ты ру  про-

це сін де  әс ке ри-пат риот тық  тәр биені  жү зе ге 

асы ру, қа зақ стан дық жас тар дың отан сүй гіш-

тік жә не аза мат ты лық тү сі нік те рі нің ерек ше-

лік те рі ту ра лы мә лі мет тер үл кен қы зы ғу шы-

лық ту ды ра ды. 

Бас қа  жа ғы нан  ал ған да,  қо ғам  мен  жас-

тар дың  ара қа ты на сы  де ви ант ты  (әлеу мет тік 

нор ма лар дан ауыт қу) мі нез-құлық си па тын да 

жү зе ге  аса ды.  Баян да ма да  жас тар дың  қыл-

мыс ты лы ғы на қа тыс ты не гіз гі тен ден циялар, 

жас  буын ды  бейәлеу мет ті лік  бел гі ле рі нің 

қам туы тал да на ды.

5

Көп  жағ дайда  қол да  бар  ма те ри ал дар дың 

ал ға  қойыл ған  мін дет ті  орын дау ға,  со ның 

ішін де, айма қа ра лық то лық тай тал дау ға мүм-

кін дік  бер ме ге нін  атап  өт кен  жөн.  Же ке лей 

көр сет кіш тер ді  са лыс ты ру ға  кел ген де  түр лі 

сек тор лар да ғы жас тық топ тар дың ста тис ти ка-

сы ның сәй кес кел меуі де бі раз мә се ле ту дыр-

ды. Осы се беп тер ге бай ла ныс ты баян да ма ның 

та раула ры  түр лі  дең гейде гі  тал да ма лар дан 

құ рал ған.  То лық тай  ал ған да,  жүр гі зіл ген  ке-

шен ді  тал дау  жас тар  дам уын ың  по зи тив ті 

жә не  не га тив ті  ас пек ті ле рін  ай қын дау ға,  по-

тен циал ды  мүм кін дік те рін  жә не  мем ле кет тік 

жас тар  саяса ты ның  тиім ді лі гін  кө те ру де  бір-

не ше прак ти ка лық ұсы ныс тар ды да йын дай ке-

ле ел дің дам уына үлес қо су ға, туын да ған мә-

се ле лер ді уақы тын да ше шу жо лын да қа жет ті 

ша ра лар ды жа сауға жә не жас тар мен жұ мыс та 

ба сым ба ғыт тар ды анық тау ға мүм кін дік бер ді. 

Баян да ма ны  да йын дау  ба ры сын да  ғы лы-

ми мә лі мет тер, рес ми мем ле кет тік ста тис ти ка 

мағ лұ мат та ры,  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның 

жас тар қо ғам дық бір лес тік те рі нің, ірі кә сі по-

рын дар  мен  ұлт тық  ком па ниялар дың,  ми ни-

стр лік тер дің ақ па рат тық-са рап та ма лық ма те-

ри ал да ры, бұ қа ра лық ақ па рат құ рал да ры ның 

кон тент-тал дау ла ры, ашық қол да ныс та ғы ин-

тер нет-ре су рс тар қол да ныл ды. 

Ұлт тық баян да ма жас тар дың сан дық жә не 

са па лық си па тын көр се те тін ин фог ра фи ка лық 

си пат та ғы  ма те ри ал дар мен  қам та ма сыз  етіл-

ген; су рет тер мен кес те лер де шы найы ста тис-

ти ка лық жә не бас қа да мә лі мет тер кел ті ріл ген. 

Со ны мен  қа тар,  баян да ма да  Пре зи дент 

Әкім ші лі гі нің  та қы рып тық  жос па ры на  сәй-

кес ҚР Бі лім жә не ғы лым ми ни ст рлі гі нің тап-

сы ры сы  бо йын ша  жүр гі зіл ген  әлеу мет та ну-

лық зерт теуер дің нә ти же ле рі қа рас ты рыл ған: 

 – әл-Фа ра би атын да ғы ҚазҰУ Мем ле кет 

жә не құ қық инс ти ту ты ның 2015 жыл ғы Ұлт-

тық баян да ма ны даяр лау ауқы мын да жүр гіз-

ген  жал пы  әлеу мет та ну лық  сау ал на ма.  2015 

жы лы Қа зақ стан ның 14 об лы сы жә не рес пуб-

ли ка лық ма ңы зы бар Ал ма ты жә не Астана қа-

ла ла рын да 2085 жас рес пон дент сау ал на ма ға 

жа уап   бер ді.  Жас тар  саяса тын  жү зе ге  асы ру 

про це сі нің  ма ңыз ды лы ғын  арт ты ру  мақ са-

тын да  ерік ті лер,  жас тар  ұйым да ры,  қо ғам-

дық бір лес тік тер мен ор та лық тар, жер гі лік ті 

әкім ші лік тер дің жас тар саяса тын жү зе ге асы-

ру жұ мы сы на жа уап ты тұл ға лар дан құ рал ған 

114 экс перт тің қа ты суымен 20 фо кус-топ тық 

зерт теу лер жүр гі зіл ді; 

–  ҚР  Бі лім  жә не  ғы лым  ми ни ст рлі гі-

нің  тап сы ры сы  бо йын ша  «Жас тар»  ғы лы-

ми-зерт теу  ор та лы ғы ның  2013-2015  жыл дар 

ара лы ғын да  жүр гі зіл ген  әр қай сы сын да  2000 

рес пон дент қа тыс қан жал пы әлеу мет та ну лық 

сұ рауы;

– 2015 жы лы Пре зи дент Әкім ші лі гі нің та-

қы рып тық жос па ры на сәй кес ҚР Бі лім жә не 

ғы лым ми ни ст рлі гі нің Фи ло со фия жә не сая-

сат та ну  инс ти ту ты ның  тап сы ры сы  бо йын-

ша  жүр гі зіл ген  әл-Фа ра би  атын да ғы  ҚазҰУ 

Әлеу мет та ну лық зерт теу лер жә не әлеу мет тік 

ин жи ни ринг  ор та лы ғы  жүр гіз ген  1000  жас 

рес пон де нт тен құ рал ған әлеу мет та ну лық сұ-

рауы нан құ ра ла ды. 

«Қа зақ стан жас та ры – 2015» ұлт тық баян-

да ма сын  ми ни стр лік тер,  жас тар мен  жұ мыс 

жө нін де гі  рес пуб ли ка лық  жә не  ай мақ тық 

дең гейде гі  мем ле кет тік  ор ган дар,  оқу  орын-

да ры,  қо ғам дық  ұйым дар,  жас тар дың  ор та-

лық та ры,  БАҚ  жә не  бас қа  да  жас тар  саяса-

ты на  қы зы ғу шы лық  та ныт қан  ұйым дар  мен 

тұл ға лар қол да на ала ды.

7

1.1. 14-29 ЖАС АРА ЛЫ ҒЫН ДА ҒЫ 

ЖАС ТАР ДЫҢ СА НЫ

Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы  Ұлт тық  эко но-

ми ка  ми ни ст рлі гі  Ста тис ти ка  ко ми те ті нің 

(әрі қа рай – Ста тис ти ка ко ми те ті) де рек те рі-

не  сәй кес,  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның  14-

29 жас ара лы ғын да ғы жас тар дың са ны 2015 

жыл дың  ба сын да  4  206  300  адам ды  құ ра ды 

(1.1-су рет).

 

Жас тар  са нын да ғы  елеу лі  ар ту  көр сет кі-

ші 1980-ші жыл дар дың ая ғын да ту ған дар дың 

де мог ра фиялық  тол қын мен  жә не  1990-шы 

жыл дар да ғы  дағ да рыс тың  ке сі рі нен  оның 

бір тін деп тө мен де уіне бай ла ныс ты орын ал-

ған. 23 жыл ішін де жас тар са ны 116 761 адам-

ға (2,9%) арт ты. 

Кел ті ріл ген  де рек тер  «де мог ра фиялық 

шұң ғыл»  туу дың  тө мен де уіне  ай қын  әсе рі 

азы рақ  ма ңыз ды  бо лу да  жә не  бі рін ші лік ті 

эко но ми ка лық  фак тор лар дың  те ріс  әсе рі не 

бе ре ді: ха лық кі ріс те рі қай нар көз де рі нің тұ-

рақ сыз ды ғы на  алып  ке ле тін,  ең бек  бә се ке-

лес ті гі нің ке нет өсуі, мә де ни тұ тас тық, өмір 

сал ты ның  ди на миз мі,  бі лім  бе ру дің  уа қыт-

тық  ин тер ва лы ның  өсуі,  өмір  құ ны ның  айт-

ар лық тай ар туы, со ны мен қа тар ха лық қа жет-

ті лік те рі нің ва риатив ті гі нің ке ңеюі.

Не гіз гі топ тар бо йын ша жас тар дың са ны 

1.2-су ретте көрсетілген.

2015 жыл дың ба сын да ғы жай-күй бо йын-

ша не гіз гі жас шо ғыр ла ры ның мен шік ті сал-

мақ тық ара қа ты на сы: 14-18 жас – 27,0%; 19-23 

жас – 33,9% жә не 24-28 жас – 39,1% [1, 5  б.]. 

Қа зір гі таң да Қа зақ стан жас та ры құ ры лы-

мын да са ны ның көп ті гі бо йын ша 24-28 жас-

та ғы ере сек топ өкіл де рі көш бас тап ке ле ді. 

Жас топ та ры қи ма сын да ғы жас тар са ны ның 

айт ар лық тай  тең сіз ді гі,  өт кен  ға сыр дың  90-

шы  жыл да ры  орын  ал ған  әлеу мет тік-эко-

но ми ка лық  дағ да рыс  ая сын да ғы  туу  фак-

то ры ның  өсуі  мен  кем уін ің  ке зек те суімен 

бай ла ныс ты (1.3-су рет). 

1-тарау. Қазақстан Республикасы жастарының демографиялық сипаттамасы

8

2015 жыл дың ба сы ел де гі ха лық тың жал-

пы  са ны на  шақ қан да ғы  Қа зақ стан  жас та-

ры ның  са ны  24,15%  құ рай ды  (2014  жы лы 

– 25,01%). Олар дың ішін де (аб со лют тік ша-

ма да): қа ла жас та ры – 2 375,9 мың адам, ауыл 

жас та ры – 1 830,4 мың адам. Рес пуб ли ка да ғы 

қа ла  хал қы на  шақ қан да ғы  жас тар дың  мен-

шік ті сал ма ғы 24,07%, ауыл хал қы ара сын да 

24,24% құ рай ды (1.5, 1.6-су рет тер).

2015 жыл дың ба сын да ғы жай-күй бо йын-

ша  қа ла  хал қы  ара сын да ғы  жас тар дың  жал-

пы  са ны,  ауыл  жас та ры мен  са лыс тыр ған да 

56,5%  жә не  43,5%  ба сым ды лық  көр се те ді 

(1.7-су рет).

9

29 жас – ере сек жас шо ғы ры. Жас тар дың туу 

мен  не ке ле су  құ ры лы мын да  қа тыс тық  көр-

сет кіш тер  15-19  жас,  20-24  жас,  25-28  жас 

топ та рын да көр се тіл ген (Ста тис ти ка ко ми те-

ті нің ақ па ра ты на сәй кес).

Мем ле кет тік  Ста тис ти ка  ко ми те ті нің  ақ-

па рат та ры на сәй кес, рес пуб ли ка бо йын ша ер 

жы ныс ты  жас тар  са ны  50,3%  құ рай ды,  сәй-

ке сін ше, әйел жы ны сы – 49,7%, аб со лют мә-

нін де 2 116,6 мың ер лер ді жә не 2 089,6 мың 

әйел дер ді құ рай ды (1.10, 1.11-су реттер). 

2015 жылдың басындағы жай-күй бойынша 

жастардың  басым  бөлігі  Оңтүстік  Қазақстан 

(723  936  адам)  және  Алматы  (450  795  адам) 

облыстарында тұрады. Жастардың ең аз үлесі, 

өткен  жылдардағыдай,  Солтүстік  Қазақстан 

(116 212 адам) және Атырау (144  152 адам) об-

лыстарына тиесілі (1.8-сурет). 

Со ны мен бір ге, 2015 жыл дың ба сын да ғы 

жай-күй  бо йын ша  өңір лер  қи ма сын да ғы  ай-

мақ тар да ғы  ха лық тың  жал пы  са ны на  шақ-

қан да ғы  жас тар дың  ең  үл кен  үлес  сал ма ғы 

Ал ма ты қа ла сын да – 26,8%, Оң түс тік Қа зақ-

стан  об лы сын да  –  26,0%,  Ақ тө бе  об лы сын-

да – 26,0%. Жас тар дың ең аз үле сі Сол түс тік 

Қа зақ стан (20,3%) жә не Пав ло дар (21,8%) об-

лыс та рын да бай қа ла ды (1.9-су рет).

1.2. ЖАС ТАР ДЫҢ ЖЫ НЫС ТЫҚ-

ЖАС ЕРЕК ШЕ ЛІК ҚҰ РЫ ЛЫ МЫ 

«Жас тар»  ат ты  де мог ра фиялық  са нат қа, 

рес ми ста тис ти ка лық өл шем дер ге сәй кес, 14 

жас тан 29 жас қа де йін гі жас адам дар жа та ды, 

олар  әлеу мет тік-эко но ми ка лық  жә не  пси хо-

ло го-фи зи оло гиялық  өл шем дер  қа та рын да 

ке ле сі дей  топ тар ға  топ тас ты ры луы  мүм кін: 

14-18 жас – кі ші, 19-24 жас – ор та жә не 25-

2015 жыл дың ба сын да жас тар дың не гіз гі 

жас шо ғыр ла ры бо йын ша ер лер мен әйел дер-

дің ке ле сі дей ара қа ты на сы бай қа ла ды:

– 14 жас тан 29 де йін гі жас та ер лер (51,1%) 

жә не әйел дер (48,9%) са ны ара сын да ғы өріс 

2,2% құ рай ды;

1-тарау. Қазақстан Республикасы жастарының демографиялық сипаттамасы

10

1.12

Қа­зақ­стан­жас­та­ры­ның­жы­ныс­тық-жас­құ­ры­лы­мы­мен­са­ны,­2014-2015­ж.­ба­сы,­адам

Жа­сы­/

жыл

2014

2015

­бар­лы­ғы­

ер­лер

әйел­дер

­бар­лы­ғы­

ер­лер

әйел­дер

14-28

4293353

2156754

2136599

4206300

2116612

2089688

14

218007

111811

106196

223984

114313

109671

15

224133

114753

109380

217747

111656

106091

16

225500

114915

110585

223850

114596

109254

17

243208

124148

119060

225314

114796

110518

18

258567

131957

126610

242968

123984

118984

19

277706

141724

135982

258315

131785

126530

20

284610

145087

139523

277498

141532

135966

21

298460

151311

147149

284419

144919

139500

22

309751

154993

154758

298141

151110

147031

23

327068

161841

165227

309317

154677

154640

24

330002

163288

166714

326662

161536

165126

25

335642

165065

170577

329599

163033

166566

26

330799

164008

166791

335112

164726

170386

27

323872

160821

163051

330202

163619

166583

28

306028

151032

154996

323172

160330

162842

14-18

1169415

597584

571831

1133863

579345

554518

19-23

1497595

754956

742639

1427690

724023

703667

24-28

1626343

804214

822129

1644747

813244

831503

Де­рек­кө­зі:­ҚР­ҰЭМ­Ста­тис­ти­ка­ко­ми­те­ті­

 
2015 жыл дың ба сын да қа ла лар да 1 160 960 

жас ер лер мен 1 214 922 жас әйел дер тұ рып 

жат ты,  сәй ке сін ше,  27,6%  жә не  28,9%  құ ра-

ды. Қа ла лар да ғы Қа зақ стан жас та ры са ны ның 

өсуі, олар дың бі лім алу жә не ең бек мақ сат та-

ры мен  бай ла ныс ты.  Жас тар дың  жы ныс тық-

жас  құ ры лы мы  бо йын ша  ег жей-тег жейлі  ақ-

па рат 1.14-су рет диаг рам ма сын да көр се тіл ген.

1.12

–  19-23  жас  –  ер  адам дар  (50,4%)  жә не 

әйел  адам дар  (49,6%)  са ны  те пе-тең  (ер лер 

пай да сы на бар лы ғы 0,8% өріс);

–  24-28  жас  шо ғы рын да  әйел дер  са ны 

(50,5%)  ба сым  бо лып  ке ле ді.  Ер кек тер  – 

49,5% (өріс – 1%). Зерт те ліп отыр ған мә се ле 

бо йын ша  ег жей-тег жейлі  ақ па рат  1.12  жә не 

1.13-су рет те рін де көр се тіл ген. 

Айта ке тер лі гі, өңір лер де гі ер адам дар са-

ны,  әйел  адам дар  са ны на  қа ра ған да  сәл  кө-

бі рек.  Алай да,  рес пуб ли ка лық  ма ңы зы  бар 

қа ла лар да  қыз дар  са ны  түр лі  жас  шо ғыр ла-

рын да ғы  жі гіт тер  са ны мен  са лыс тыр ған да 

айт ар лық тай жо ға ры.

11

Жас тар  ара сын да ғы  туы лым  көр сет кі ші-

нің  ең  жо ға ры  көр сет кі ші  Оң түс тік-Қа зақ-

стан, Қы зы лор да, Маң ғыс тау, Жам был жә не 

Аты рау об лыс та рын да.

Туы лым ның  жас тар  ара сын да ғы  ең  тө-

мен гі көр сет кі ші Ал ма ты қа ла сы на тиесі лі.

1.3. ЖАС ТАР АРА СЫН ДА ТУЫ ЛЫМ, 

НЕ КЕ, АЖЫ РА СУ ЖӘ НЕ ӨЛІМ

Туы лым. 

Қа зір гі таң да жас тар ара сын да-

ғы туы лым ба ла лар ды дү ниеге алып ке лу де-

гі тә жі ри бе тұ рақ ты лық пен ба қы лау ар қы лы 

си пат та ла ды (1.15 су рет).

Қа зақ стан да  ба ла  туу дың  не гіз гі  са нын 

20-24 жә не 25-29 жа сын да ғы жас әйел дер то-

бы құ рай ды. 2012 жыл дан жас тар дың бар лық 

жас топ та рын да 7578 ба ла ға кө бей ген. Туы-

лым көр сет кі ші мен қа лып ты өсуі нің ең жо-

ғар ғы  көр сет кі ші  ауыл дық  жас  әйел дер дің 

бар лық жас топ та рын да орын ал ған (1.16-су-

рет).

Соң ғы үш жыл да жас тар дың бар лық жас 

топ та ры ның  ара сын да  туы лым  ұл ғай ған 

(1000 әйел ге):

–  15-18  жас  ара лы ғын да ғы  жас тық  топ-

тар да туы лым соң ғы бес жыл да 1,98‰;

– 19-23 жас – 10,71‰ есе лен ген

– 24-28 жас – 3,32‰ кө бей ген (1.17 жә не 

1.18-су рет тер).

Ай мақ тық бө лін ді ге сәй кес жас топ та ры-

ның 15 тен 18-ге де йін гі жас бо йын ша туы-

лым ның  ең  жо ғар ғы  көр сет кі ші  Маң ғыс тау 

об лы сы на  тиесі лі  жә не  34,49‰  құ рай ды,  19 

дан 23 жас – Оң түс тік-Қа зақ стан об лы сы жә-

не 214,53‰ құ рай ды, 24 тен 28 жас – Оң түс-

тік-Қа зақ стан  об лы сы  жә не  236,13‰  құ рай-

ды (1.19-су рет).

1-тарау. Қазақстан Республикасы жастарының демографиялық сипаттамасы

12

Ауыл  жас та ры ның  ара сын да ғы  туы лым 

қа ла жас та ры ның ара сын да ғы туы лым нан әл-

де қай да жо ға ры (1.20-су рет).

Зерт теу лер дің  нә ти же ле рі  көр сет кен дей, 

25  жас қа  де йін гі  жас  әйел дер  ор та  есеп пен 

1-2 ба ла ны, 25-29 жас ара сын да ғы лар 3-4 ба-

ла ны  қа лай ды.  Сәй ке сін ше  ер лер  ара сын да 

25 жас қа де йін гі лер 1 жә не 2 ба ла бол ға нын 

қа лай ды.  Қа зақ стан да ғы  туы лым  дең гейі нің 

өсуі  жас  от ба сы лар ды  қол дайт ын  бағ дар ла-

ма лар дың  ба ғыт ты  ұл ғаюын  жү зе ге  асы ру 

ша ра сы мен ұш тас ты ры ла ды. 

Не ке. 

20-25  жас  ара лы ғы  жас тар дың  не-

ке ге тұ ру ке зе ңі бо лып са на ла ды. Қа зақ стан-

да 2013 жы лы жас тар ара сын да 114 262 не ке 

тір кел ген, 2011 жы лы са лыс тыр ма лы не гіз де 

109  709  бол ған.  Пайыз дық  мөл шер ле ме  бо-

йын ша елі міз дің 20-24 жас пен 25-29 жас ара-

лы ғын да ғы жас тар са нын құ райт ын жас топ-

та рын да ғы не ке лер жа та ды (1.21-су рет). 

Жас  мөл ше рі  топ та ры ның  ішін де  еш қа-

шан не ке ге тұр ма ған жас адам да ры ның үле-

сі  20-24  жас ты  жә не  25-29  жас ты  құ рай ды. 

Тиі сін ше,  атал ған  жас  мөл ше рі  топ та рын да 

ал ғаш қы не ке ге тұр ған жас адам дар дың үле-

сі әл де қай да көп бо лып та бы ла ды, Қа зақ стан 

тұр ғын да ры на  жас тық  ке зе ңін де  бой дақ  бо-

лып қа лу тән бо лып отыр, 25-29 жас ты құ райт-

ын жас мөл ше рі топ та рын да ажы ра су шы лар-

дың  үле сі  көп.  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның 

ста тис ти ка жө нін де гі Ко ми те ті нің мә лі ме ті не 

сүйен сек  өзі нің  не ке  жағ да йын   көр сет пе ген 

адам дар са ны да жет кі лік ті (1.22-су рет).

Не ке ге тұ ру жа сы не ке тәр ті бі нің көр сет-

кі ші бо лып та бы ла ды. Соң ғы 5 жыл да (2010 

ж.  бас тап  –  2014  ж.  де йін )  әйел дер дің  жә не 

ер кек тер дің ал ғаш қы не ке ге тұ ру ор та жа сы 

өс ті (1.23-су рет). 

13

1.23-су рет те  кө рі ніп  тұр ған дай,  ер  адам-

дар не ке ге әйел адам дар ға қа ра ған да 2-3 жыл 

ке йін   тұ ра ды.  Қа зақ стан  Рес пуб ли ка сы ның 

ста тис ти ка жө нін де гі Ко ми те ті нің мә лі ме ті не 

сүйен сек 2014 жы лы Ал ма ты қа ла сын да әйел 

адам да ры мен ер адам да ры ның ал ғаш қы не-

ке ге тұр уын ың жо ғар ғы көр сет кі ші тір кел ді, 

ол – 25,7 жә не 27,7 жас ара лы ғын құ ра ды. 

1-тарау. Қазақстан Республикасы жастарының демографиялық сипаттамасы

14

не жо ға ры тө лем ақы бе рі ле тін жұ мыс (58%), 

ты ныш өмiр жә не жақ сы ма те ри ал дық қам та-

ма сыз да ну (54%).

Ол жас адам дар да пат риар хал дық ген дер-

лік  ұстаным дар дың  қыз мет  етуі мен  тү сін ді-

рі ле ді.  Осы ған  сәй кес  от ба сы ның  бас шы сы 

жә не не гіз гі қам қор шы сы ер адам бо лып та-

бы ла ды. Тиі сін ше ер адам үшін кә сі би же тіс-

тік ал ғаш қы жә не не гіз гі мақ сат бо лып қа ла 

бе ре ді, се бе бі ол қар жы лық тұ рақ ты лық қа ке-

піл дік бе ре ді жә не өз от ба сын әрі  қа рай қам-

та ма сыз ету ге мүм кін ші лік тұ ғы за ды. 

Жас  әйел  адам да ры на  қа тыс ты  осы  көр-

сет кіш  бо йын ша  екі  үрдісті  атап  көр се ту ге 

бо ла ды. Бір жа ғы нан, жо ға ры да атал ған ген-

дер лік  ұстаным дар дың  әсе рі нен  әйел дер дің 

әлеу мет тік  же тіс ті гі  тұр мыс  құ ру мен  жә не 

от ба сы мен  бай ла ныс ты  бо ла ды.  Осы  се беп-

тен де олар ер адам дар ға қа ра ған да ер те тұр-

мыс құ ра ды. Со ны мен қа тар, әйел дер дің не ке 

жа сы ның  өсу  тен ден цияла ры  да  бай қа ла ды, 

өйт ке ні  әйел дер дің  кә сі би  же тіс тік ке  же туі 

ма ңыз ды  бо лып  ке ле ді.  Бұл  қа рас ты ры лып 

отыр ған көр сет кіш тер де кө рі ніс та уып  отыр.

Негiзiнен, зерт теу ар қы лы Қа зақ стан жас-

та ры ның  от ба сы лық-құн ды лық та ры  анық-

тал ды:  от ба сы лық  ба қыт тың  ма ңыз ды ғы 

өмір дің  құн ды лы ғын да  (1.24-су рет).  Да ра 

бағ дар да ғы  құн ды лық  қа зақ стан дық  жас тар 

үшiн өте ма ңыз ды: өзі нің жә не жа қын ту ған 

адам да ры ның ден сау лы ғы (79%), от ба сы лық 

ба қыт (71%), тал пы ныс ар қы лы қы зық ты жә-

Жас тар дың ба сым көп ші лі гі нің үле сі – бі-

рін ші орын да же ке та быс қа жет кен тұ рақ ты 

от ба сы на тиесі лі (67%). Өз ке зе гін де, та быс, 

жас тар дың айт уын ша, ол, ең ал ды мен, «от ба-

сы лық әл-ау қат» жә не «ма те ри ал дық әл-ауқа-

ты,  бай лы ғы».  Со ны мен  қа тар,  жас тар дың 

(38,4%) үл кен бө лі гі, өмір дің бас ты ма ғы на-

сы – оның от ба сы, туыс та ры мен дос та ры на 

қыз мет бо лып та бы ла ды (1.25-су рет).

Де­рек­кө­зі:­Социологиялық­сұрақ-жауаптың­нәтижелері­­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­инжиниринг­және­­

әлеуметтік­зерттеулер­орталығының­мәліметі­бойынша)

Де­рек­кө­зі:­Социологиялық­сұрақ-жауаптың­нәтижелері­­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Әлеуметтік­инжиниринг­және­­

әлеуметтік­зерттеулер­орталығының­мәліметі­бойынша)

15

дың ара сын да қақ ты ғыс тар дың болуына әкеп 

соқ ты ра ды. Со ны мен қа тар, осы за ман да жас 

адам дар ға ере сек адам дар дың аса қам қор лық 

ет уін де  айт ып  кет кен  жөн.  Ол  жас тар  ор та-

сын да ин фан ти ли зм нің өс уіне, атап айт қан да 

өзі не  жа уап ты лық  жүк теу ден  қа шу ға  жә не 

жа уап ты лық қа қа бі лет сіз болуына әкеп соқ-

ты ра ды. 

Өлім. 

14-28 жас та ғы жас тар дың ара сын-

да ғы  өлім  се беп те рін  анық тау  үшін  1000 

адам ға шақ қан да кө рі не тін тұр ғын дар са ны-

нан бір жыл ға (14-28 жас ара лы ғын да) қайт-

ыс  бол ған дар дың  жал пы  са ны нан  өлім нің 

жас тық көр сет кі ші пай да ла ныл ды.

Ажы ра су. 

Рес пуб ли ка да  жас тар  ара сын-

да  ажы ра су  өте  жо ға ры.  Ажы ра су дың  ең 

көп мөл ше рі жас адам дар дың 25 тен 29 жас 

ара лы ғын да ғы  жас  адам дар ға  тиесі лі  (1.26, 

1.27-су рет тер). 

Мұ ның  се бе бі  көп.  Бі рін ші ден,  көп те ген 

жас адам дар дың қиын от ба сы лық өмір ге пси-

хо ло гия лық  тұр ғы дан  да йын   емес  екен ді гін 

айт ып өту қа жет. Өзін-өзі тұл ға ре тін де же-

тіс тік ке  ұм тыл ды ру  жас  ер лі-за йып ты лар-

2014 жы лы ер адам дар мен әйел адам да ры 

ара сын да өлім нің ең жо ғар ғы көр сет кі шін 24-

28 жас та ғы лар құ ра ды, 2,07 жә не 0,7‰ жет ті; 

ең тө мен гі сі – 14-18 жас та ғы лар құ рап, 0,49 

жә не 0,42‰ жет ті (1.28-су рет).

Ер адам дар ара сын да ғы өлім әйел дер ара-

сын да ғы  өлім ге  қа ра ған да  әл де қай да  жо ға-

ры. Соң ғы үш жыл да ер адам дар ара сын да ғы 

өлім  жә не  әйел дер  ара сын да ғы  өлім нің  аза-

юы бай қа ла ды. Ер адам дар мен әйел адам да-

ры ара сын да ғы ең әл сіз жас тық топ – 24-28 

жас ара лы ғын құ рап отыр.

1-тарау. Қазақстан Республикасы жастарының демографиялық сипаттамасы

16

Соң ғы үш жыл да 14-18 жас ара лы ғын да-

ғы өлім 0,19‰ тө мен де ді; 19-23 жас ара лы-

ғын да ғы – 0,22‰ тө мен де ді; 24-28 жас ара-

лы ғын да ғы – 1,46‰ тө мен де ді. Нә ти же сін де 

өлім дең гейі 2012 ж. 1,25‰ 2014 ж. 0,98‰ есе 

тө мен де ге нін атап кет кен жөн (1.29-сурет). 

Ер адам дар ара сын да ғы ең жо ғар ғы өлім 

көр сет кі ші  Сол түс тік-Қа зақ стан  об лы сын да, 

ал әйел дер ара сын да ғы ең жо ғар ғы өлім көр-

сет кі ші – Қа ра ған ды жә не Пав ло дар об лыс та-

рын да бай қа ла ды, ал ең тө мен гі көр сет кіш тер 

Астана жә не Ал ма ты қа ла ла ры ның тұр ғын да-

ры ара сы нан бай қа ла ды (1.30, 1.31-су рет тер).

1.4. ЖАС ТАР ДЫҢ СЫРТ ҚЫ ЖӘ НЕ 

ІШ КІ КӨ ШІ-ҚО НЫ

Кө ші-қон  ел дің  де мог ра фиялық  құ ры-

лы мын  анық тайды.  Ол  ай мақ тар дың  әлеу-

мет тік-эко но ми ка лық  көр сет кі ші  бо лып  та-

бы ла ды,  сол  се беп тен  де  іш кі  миг ра циялық 

ағым дар дың  ди на ми ка сын,  ба ғы тын  жә не 

құ ры лы мын анық тайды, кө ші-қон са ла сын да 

мем ле кет тік  сая сат ты  қа лып тас ты ру дың  ма-

ңыз ды буыны бо лып та бы ла ды. 

Қа зақ стан нан  2014  ж.  7  251  адам  кө шіп 

кет ті,  оның  ішін де  3  378  ер  адам дар,  3  873 

әйел адам да ры; Қа зақ стан ға 6 089 адам кел-

ді, оның ішін де ер кек тер – 2 831, әйел дер – 

3  258.  Ара сын да ғы  тең ге рім  (-1290)  құ ра ды 

(1.32-су рет).

ТМД  ел де рі нен  6  487  адам  кө шіп  кет ті; 

Қа зақ стан ға ТМД ел де рі нен – 5 566 адам кө-

шіп кел ді. Бас қа ел дер ге 764 адам кө шіп кет-

ті; 523 адам кел ді. 

17

Жас­тар­дың­ миг­ра­циялық­ әре­ке­ті.

 

Көп-

ші лік тің  пі кі рін ше  жас тар дың  миг ра циялық 

әре ке тін үш топ қа бө лу ге бо ла ды: іш кі кө ші-

қо ны, жа қын жә не алыс шет ел дер ге сырт қы 

кө ші-қо ны.

Іш кі  кө ші-қо ны  жас тар дың  рес пуб ли ка-

лық  ма ңы зы  бар  қа ла лар ға  жә не  Қа зақ стан-

ның өз ге де қа ла ла ры на, об лыс та ры на, ауыл-

да ры на кө шу ге ұм ты луы мен си пат та ла ды. 

Да йын дал ған  Баян да ма  бо йын ша  фо кус-

топ тық  зерт теу ле рі не  сәй кес  «Сіз дің  ойы-

ңыз ша жас тар дың ауыл дан қа ла ға көшуіне не 

се беп бо ла ды?» де ген сұ рақ қа жа уап  ре тін де 

мы на лар айт ыл ды:

1. Жұ мыс қа тұ ру мақ са тын да;

2. Тір ші лік дең ге йін  жақ сар ту үшін;

3. Кә сі би өсу дің мүм кін ші лі гі; 

4. Өз ге де жағ дай лар. 

Де­рек­кө­зі:­Социологиялық­сұрақ-жауаптың­нәтижелері­­

(әл-Фараби­атындағы­ҚазҰУ-дың­Мемлекет­және­­

құқық­институтының­мәліметі­бойынша)

1-тарау. Қазақстан Республикасы жастарының демографиялық сипаттамасы

18

Рес пуб ли ка  бо йын ша  бар лық  рес пон де-

нт тер дің жауабы 1.33-су рет те гі диаг рам ма да 

көр се ті ле ді.

Жас тар дың ауыл дан ка ла ға көшуін ің бас-

ты се беп те рі нің бі рі жұ мыс қа тұ ру жә не тір-

ші лік жағ да йын  жақ сар ту бо лып та бы ла ды. 

«Жас тар» ҒЗО әлеу мет тік сұ рау са лу мә-

лі ме ті  бо йын ша  48,8%  сұ рал ған дар  еш қай-

да  көш пейт ін ді гін  жос пар ла ған,  21,1%  жас 

қа зақ стан дық тар  кө шу  ту ра лы  ой лан ба ған, 

14,8%  рес пон де нт тер  тір ші лік  жағ дайы  өз-

гер се  ға на  кө ше тін ді гін  жос пар ла ған.  4,3% 

жас  қа зақ стан дық тар  жа қын  екі  жыл  ішін де 

кө шу ді  жос пар ла ған  жә не  10,8%  жағ дайы 

жоқ ты ғы нан кө ше ал майт ын ды ғын мә лім де-

ді (1.34-су рет).

Кө шу  ниеті  ту ра лы  сұ рақ қа  Жам был  об-

лы сы ның  тұр ғын да ры  (10,3%),  Қы зы лор да 

об лы сы ның  (9,2%)  жә не  Қо станай  об лы сы-

ның  (9,1%)  тұр ғын да ры  оң  көз қа рас пен  жа-

ды.  Іш кі  жә не  ше тел дік  ин вес ти циялар дың 

кең кө ле мі жә не өз ге де эко но ми ка лық мүм-

кін дік тер,  ең бек  орын да ры ның  кө беюі  миг-

рант тар  са ны ның  өс уіне  әке ліп  соқ ты рып 

отыр. 

«Жас тар»  ҒЗО  әлеу мет тік  зерт теу ле рі нің 

нә ти же сі бо йын ша жа қын ше тел дер дің ішін-

де  РФ  –  22,5%  жас тар  көш кі сі  ке ле тін ді гін 

атап көр се те ді. 7,4% рес пон де нт тер Еуро па-

ның да мы ған ел де рін де тұр ғы сы ке ле ді, 6,7% 

– Шы ғыс не ме се Оң түс тік-Шы ғыс Азия ның 

да мы ған ел де рін де тұр ғы сы ке ле ді, 1,7% қай 

мем ле кет те  тұр ғы сы  ке ле тін ді гін  шеш пе ге-

нін,  бі рақ  бас қа  ел де  тұр ғы сы  ке ле ті нін  мә-

лім де ді [4]. 

Жас тар дың  кө шіп  кет кі сі  ке ле ті ні  не ме-

се  кө шу ді  жос пар лауы ның  ара сын да  бас ты 

се беп өзі не жә не өз ба ла ла ры на бо ла шақ тың 

жоқ екен ді гі анық тал ды (1.35-су рет).

Зерт теу нә ти же сі бо йын ша орыс ұл ты ның 

үш тен бір бө лі гі Қа зақ стан нан кө шіп ше тел де 

тұр ғы ла ры ке ле тін ді гін біл дір ді (1.36-су рет).

уап  бер ді. Кө шіп кет кі сі ке ле ті нін біл дірт кен, 

бі рақ мүм кін ші лі гі жоқ бол ған дар Қы зы лор-

да  об лы сы ның  жас та ры  (49,4%),  Ба тыс  Қа-

зақ стан  об лы сы ның  жас та ры  (22,2%)  жә не 

Жам был  об лы сы ның  жас та ры  (21,4%).  Бұл 

көр сет кіш  өте  жо ға ры  бо лып  та бы ла ды  жә-

не  осы  ай мақ тар да  түр лі  проб ле ма лар  орын 

алып  отыр ға нын  көр се те ді,  ол  өз  ке зе гін де 

жас тар дың  атал ған  ай мақ тар дан  кет уіне  се-

беп ту ғы зып отыр [3].

Соң ғы  он  жыл дық та  іш кі  кө ші-қо ны ның 

ең жа ғым ды ба ғыт та ры Ал ма ты, Аты рау жә-

не Маң ғыс тау об лыс та рын да, со ны мен қа тар 

Астана  жә не  Ал ма ты  қа ла ла рын да  бай қа ла-

Қа зақ стан нан  кө шіп  ке ту  қа ла  жас та ры-

нан ауыл жас та ры на қа ра ған да көп (p<0,001). 

1.37-кес те де  Қа зақ стан нан  ай мақ  бо йын-

ша ел ден ке тіп, ше тел де тұ ру ға ті лек біл дір-

ген жас тар дың «Ия» жауабы ар қы лы көр се-

тіл ген.

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­сауалнамасы­нәтижелері­­

(«Жастар»­ҒЗО­деректері­бойынша)

Де­рек­кө­зі:­Жастардың­әлеуметтік­сауалнамасы­нәтижелері­­

(«Жастар»­ҒЗО­деректері­бойынша)