содержание .. 3 4 5 6 ..

Национальный доклад «Молодежь Казахстана – 2013» - часть 5

7-тарау. Жастар қоғамдық-саяси процестерде

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

Электораттық белсенділік.

Пассивті және белсенді сайлау құқығын іске асыру

тұрғысынан жастардың саяси қатысуы динамикасы туралы

сөз қозғағанда оң үрдістерді байқауға болады. ҚР ОСК

жүргізген зерттеулерге сәйкес: «... ҚР Президентін соңғы

сайлауға қазақстандық жастардың 87 %-ы қатысқан, бұл 2005

жылы өткен сайлау көрсеткіштерінен әлдеқайда жоғары...».

Сонымен қатар, жас депутаттар санының артқандығы

байқалады: егер 2007 жылы олардың саны 51 % болса, 2012

жылы бұл көрсеткіш 65 %-ға дейін артқан [2].

«Жастар» ҒЗО жүргізген әлеуметтік сауалнама нәтижелері

оған қатысқан жастардың жартысынан көбі (53 %) бір кезде

сайлауға қатысқанын көрсетеді (7.9-сурет). Жас ерекшелігінің

шектеуі бойынша респонденттердің ¼-інің сайлауға қатысу

мүмкіндігі болмаған.

Сауалнама кезінде әрбір оныншы жас азаматтың

сайлауға қатыспағаны белгілі болды. Біріншіден, бұл

жастарға қызықты емес, екіншіден, олар өткізіліп жатқан

сайлаулардың әділдігіне сенімсіздікпен қарайды.

Жастардың сайлау рәсімдеріне өз құқықтарын қорғау

мүмкіндігі ретінде сенімсіздік білдіруі, олардың өз

мүдделерін ұсынудың басқа өркениетті нысандарына сенуі

мемлекеттік органдардың сайлау институтына сенімді

арттыру мақсатында белсенді ақпараттық қызметті жүргізу

қажет екендігін көрсетеді.

Жастардың қоғамдық-саяси белсенділігін арттыруға

Елбасы, Ұлт көшбасшысы Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан

– 2050» стратегиясында айтарлықтай қозғау салды:

«...бізге қоғамдық бақылауды, жергілікті жерлердегі ахуалға

азаматтардың ықпалын күшейту керек. Сондықтан мен

мәслихат арқылы ауыл әкімдерінің сайланбалылығын енгізу

туралы шешім қабылдадым. Сайлауды біз 2013 жылдың

өзінде-ақ бастаймыз» [3].

Бұл тұрғыдан алғанда барлық деңгейдегі мәслихаттардағы

жастар (20-29 жас) өкілдерін талдау қызығушылық

тудырады. 7.10-суретте жас депутаттардың саны Қостанай

облысында басым екендігін көруге болады. Астанада

мәслихат депутаттығына үміткер жастардың ешқайсысына

сенім білдірілмеген. Бұның себебі Елордада жергілікті

деңгейде шешім қабылдау процесін мемлекеттік басқару,

Қоғамдық бірлестіктердің қызметіне, өкілді және атқарушы

мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару

органдарының, этномәдени орталықтардың жұмысына

қатысуының қарастырылып отырған өлшемдері бойынша

екі мегаполистің жастарының саяси белсенділігі төмен

(7.7-сурет).

ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің деректері

бойынша 29 жасқа дейінгі «А» корпусының кадрлық

резервінде тұрған адамдардың саны – 2, бұл кадрлық

резервте тұрған адамдардың жалпы санының 0,2 %-ын

құрайды (7.8-сурет).

29 жасқа дейінгі «А» корпусы лауазымына тағайындал-

ғандардың саны – 11 адам, бұл «А» корпусы лауазымына

тағайындалғандардың жалпы санының 2,3 %-ын құрайды.

Көріп отырғанымыздай, мемлекеттік қызметшілердің

жоғары корпусындағы жастар өкілдерінің үлесі төмен, бұл

осы әлеуметтік санат тұлғаларының жас ерекшеліктеріне

және мемлекеттік басқаруда тәжірибенің жеткіліксіздігіне

байланысты.

Сіз сайлауға қатысқансыз ба?

7.9-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

Иə, қатыстым

Жоқ, мен кəмелеттік жасқа толған жоқпын

Жоқ, себебі маған бұл қызықты емес

Жоқ, себебі мен сайлаулардың əділдігіне сенбеймін

7.10-сурет

Барлық деңгейлердегі мəслихаттарда

жастардың (20-29 жас) саны

Астана қаласы

Алматы қаласы

Ақтөбе облысы

Атырау облысы

Қызылорда облысы

Солтүстік Қазақстан облысы

Батыс Қазақстан облысы

Жамбыл облысы

Оңтүстік Қазақстан облысы

Павлодар облысы

Маңғыстау облысы

Қарағанды облысы

Ақмола облысы

Шығыс Қазақстан облысы

Алматы облысы

Қостанай облысы

7.8-сурет

«А» корпусында кадрлық резервте тұрған

жəне «А» корпусы кадрлық резервінен қызметке

тағайындалған 29 жасқа дейінгі тұлғалардың

саны туралы ақпарат

«А» корпусында кадрлық

резервте тұрған 29 жасқа

дейінгі адамдар саны

«А» корпусындағы қызметке

тағайындалған 29 жасқа дейінгі

адамдар саны

Кадр резервінде тұрған

адамдардың жалпы

санынан үлесі (%)

«А» корпусы қызметіне

тағайындалған адамдардың

жалпы санынан үлесі (%)

2,3

0,2

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

7-тарау. Жастар қоғамдық-саяси процестерде

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

жүргізілген әлеуметтік сауалнамаға сәйкес мынадай

жайттар анықталды. Республика жастары көбіне Қазақстан

Республикасының

Президенті

Нұрсұлтан

Әбішұлы

Назарбаевқа толық сенім білдіреді (7.12-сурет). Одан кейінгі

орындарда – Үкімет және депутаттар. Қала/ ауыл әкімдеріне

және жастар саясаты мәселелері жөніндегі өңірлік

басқармаларға сирек сенім білдіреді. Бұл биліктің жергілікті

атқарушы органдары өз қызметінің нәтижелері туралы

ақпараттық жұмыстарын кеңінен жүргізуі және түсіндіруі,

жастардың барлық топтарын қамтумен өз қызметін жүзеге

асыруы қажет екендігін білдіреді.

Осылайша, мемлекет қоғамды жаңғыртушы негізгі субъект

ретінде жастардың белсенділігін арттыру үшін түрлі шаралар

қабылдайды. Жастардың саясатқа араласуын арттыруға

жағдай жасау мемлекеттің ұзақ мерзімдік басымдықтарының

бірі болып табылады.

7.1.2. ЖАС ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ

ПІКІРІ БОЙЫНША ЖАСТАРДЫҢ

НАРАЗЫЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІНІҢ

ДЕҢГЕЙІ

Жүргізілген әлеуметтік зерттеудің маңызды міндеттерінің

бірі жастар арасында жаппай наразылық білдірудің

туындау мүмкіндігін зерделеу болып табылады. Жастар

бұл жағдайды қалай бағалайды? Жалпы, жастардың басым

бөлігі оны теріске шығарады. Соның ішінде жастардың

46 %-ы жаппай наразылық білдіру акцияларының туындау

мүмкіндігін толығымен жоққа шығарады, респонденттердің

35,7 %-ы олар тұратын қалада / ауылда мұндай наразылық

акцияларының болуы негізінен мүмкін емес деп есептейді

(7.13-сурет). Соған қарамастан, респонденттердің 13,4 %-ы

таяу арадағы екі-үш жыл ішінде жастар арасында мұндай

наразылық акциясы болуы мүмкін екендігіне келіседі.

Жастардың наразылық белсенділігін арандатуға икемді

негізгі себептерді атап көрсетеміз. Көбіне мұндай себептерге

қақтығыстардың әлеуметтік компонентін жатқызуға болады

(табыстың, өмір сүру деңгейінің айырмашылығы, әділетсіздік

және т.б.) – 54,3 % (7.14-сурет). Бұдан кейінгі орындарда

шаруашылық, кәсіпкерлік қызмет салаларында тәжірибесі

мол аға буын өкілдері жүзеге асыратындығымен түсіндіріледі.

Облыстар, Астана және Алматы қалалары атқарушы

органдарының ресми деректері бойынша барлық деңгейдегі

18-19 жас аралығындағы жас әкімдер мен олардың

орынбасарларының саны аз – 16 адам (7.11-сурет).

Атырау, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан облыстарында

бұл жас ерекшелігі санатында мемлекеттік қызметшілер

жоқ. Республикалық маңызы бар Астана және Алматы

қалаларында бұл көрсеткіш өте төмен.

Жастармен жұмыс жүргізетін биліктің түрлі құрылымдарына

жастардың сенім білдіруі деңгейін бағалау мақсатында

7.11-сурет

Барлық деңгейлердегі жас əкімдердің жəне

олардың орынбасарларының (18-29 жас) саны

Атырау облысы

Қарағанды облысы

Оңтүстік Қазақстан облысы

Астана қаласы

Алматы қаласы

Маңғыстау облысы

Шығыс Қазақстан облысы

Батыс Қазақстан облысы

Жамбыл облысы

Ақтөбе облысы

Қызылорда облысы

Павлодар облысы

Ақмола облысы

Солтүстік Қазақстан облысы

Алматы облысы

Қостанай облысы

7.12-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз жастармен жұмыс жүргізетін

биліктің түрлі құрылымдарына

қандай дəрежеде сенім білдіресіз?”

ҚР Президентіне

30,7

34,4

59,9

44,1

34,9

42,4

42,2

39,3

27,6

18,3

13,8

15,9

7,2

8,9

16,1

9,8

7,5

5,7

5,3

ҚР Үкіметі

ҚР Депутаттарына

Облыс əкімі

Облыстың / қаланың

жастар саясаты мəселелері

басқармасы

Сіздің тұрғылықты

жеріңіздің əкімі

Толығымен сенемін

Ішінара сенемін

Мүлдем сенбеймін

Жауап беруге қиналамын

7.13-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз қалай ойлайсыз, таяу арадағы

2-3 жыл ішінде Сіз тұратын қалада /

ауылда жастар арасында жаппай

наразылық акциялары (демонстрация,

шеру, ереуіл) туындауы мүмкін бе?”

Иə, мүмкін

Дəлірегі, мүмкін емес

Жоқ, мұндай мүмкіндікті

толығымен жоққа шығарамын

Жауап беруге қиналамын

13,4

35,7

4,9

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

7-тарау. Жастар қоғамдық-саяси процестерде

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

діни тұрғыдағы қақтығыстар – 52,4 %, этникалық тұрғыдағы

қақтығыстар – 49,7 %, саяси қарсылық – 49,5 %. Осылайша,

тұрмыстық проблемалар дін, этникалық, саяси тұрғыдағы

қақтығыстармен салыстырғанда аса маңызды себеп болып

табылады. Алайда, респонденттердің жартысына жуығы

қақтығыстың туындау себебі ретінде дінді көрсетті.

Жастардың келеңсіз қарым-қатынастармен қаншалықты

жиі ұшырасатындығы туралы сұраққа қатысты мынадай

деректер алынды: жас қазақстандықтардың басым бөлігі

этникалық немесе діни тұрғыдан, саяси көзқарасы немесе

әлеуметтік беделі себепті келеңсіз қарым-қатынастармен

ешқашан ұшыраспаған.

Соған қарамастан, жастардың келеңсіз қатынастары

жағдайына назар аудару қажет:

- этникалық тиесілігі бойынша: «кейде ұшырастым» –

респонденттердің 24,4 %-ы, «жиі» – респонденттердің

6,1 %-ы;

- әлеуметтік беделі бойынша: «кейде ұшырастым» – рес-

понденттердің 21,1 %-ы, «жиі» – 5,2 %;

- діни көзқарасы бойынша: «кейде ұшырастым» – жастар-

дың 17,8 %-ы, «жиі» – 4,6 %;

- саяси көзқарасы бойынша: «кейде ұшырастым» – респон-

денттердің 16,3 %-ы, «жиі» – 3 % (7.15-сурет).

Деректерді талдау сауалнамаға қатысқан жастарды екі

топқа бөлуге мүмкіндік береді: наразылық акцияларына жеке

қатысу әлеуеті жоғары жастар және наразылық акцияларына

қатыспау деңгейі жоғары жастар.

Жастардың басым бөлігі (80,7 %) екінші топқа жатқызылады,

яғни жас қазақстандықтар наразылық акциялары туындаған

жағдайда көбіне қатыспайды (7.16-сурет). Алайда, сауал-

намаға қатысқан әрбір оныншы адам (12,4 %) жаппай

наразылық акцияларына қатысуға дайын.

Жастар арасындағы жаппай сауалнама нәтижелері

(7.17-сурет) Қазақстанда жастар экстремизмінің дамуына

ықпал ететін себептердің рейтингін қалыптастыруға мүм-

кіндік береді:

- жұмыссыздық және жұмысқа орналасу проблемалары

(26,6 %);

- мәдениет деңгейінің төмендеуі, жастарды адамгершілік-

өнегелік тұрғыда тәрбиелеудің әлсіреуі (19,9 %);

- радикалды діни және өзге топтардың ықпалы (12,3 %);

- өмір сүру деңгейінің төмендігі (10,4 %);

- жастардың тынығуын ұйымдастырудың болмауы (8 %);

- газеттегі, ТВ, Интернеттегі жағымсыз ақпарат (7,8 %);

- сыбайлас жемқорлық (6,3 %);

- білімнің болмауы (4,6 %);

- тұрақты мемлекеттік идеологияның болмауы (2,2 %).

Қойылған сұраққа респонденттердің 1,9 %-ы жауап беруге

қиналды.

Республика жастары өз құқықтарын қорғаудың барынша

қолайлы жолдары құқық қорғау органдарына, сотқа, тиісті

мемлекеттік органдарға, сондай-ақ қоғамдық ұйымдарға

(соның ішінде жастар ұйымдарына) өтініш білдіру (62,9 %

– біріктірілген бағалау), яғни өркениетті, радикалды емес

формалар деп есептейді (7.18-сурет). Бұл жастардың

аталған институттарды қолдайтындығын, олардың беделін

мойындайтындығын, өз құқықтарын қорғау тетігі ретінде

оларға сенетіндігін білдіреді.

Әрбір оныншы респондент өз құқықтарын қорғау мақса

тында келіссөздер және өзара екіжақты консульта-циялар

жүргізуге, сондай-ақ сайлауларға және референ-думдарға

қатысуға дайын (тиісінше 9,7 % және 9 %). Халықаралық

7.14-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіздің пікіріңізше, Сіз тұратын

қалада / ауылда жастар арасында

қақтығыс жағдайлары қай тұрғыда

туындауы мүмкін?”

Келісемін Келіспеймін Жауап беруге қиналамын

Əлеуметтік

тұрғыда

Этникалық

тұрғыда

Діни

тұрғыда

54,3

39,2

41,4

38,4

35,1

49,5

49,7

52,4

10,6

1,3

8,9

9,2

Саяси

наразылық

7.15-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Соңғы бес жыл ішінде ... себептер

бойынша Сіз келеңсіз қарым-қатынастармен

қаншалықты жиі ұшырастыңыз?”

Əлеуметтік

бедел

тұрғысында

Саяси

көзқарастар

тұрғысында

Діни

көзқарас

тұрғысында

Этникалық

тиесілігі

тұрғысында

Ешқашан Сирек Тұрақты

73,7

21,1

5,2

80,7

16,3

77,6

17,8

4,6

69,5

24,4

6,1

7.16-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Егер саяси талаптар бойынша жаппай

наразылық туындаса, Сіз оған тікелей

қатысасыз ба?”

Иə, міндетті түрде

Дəлірегі, иə

Дəлірегі, жоқ

Жоқ, ешқашан

Жауап беруге қиналамын

28,8

3,4

51,9

6,9

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

7-тарау. Жастар қоғамдық-саяси процестерде

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

сотқа жастардың 5,4 %-ы өтініш білдіреді.

Респонденттердің 5,2 %-ы радикалды жолдарға жүгінеді:

шерулер мен демонстрацияларға қатысу, аштық жариялау,

ереуілдерге қатысу, жаппай тәртіпсіздіктерді жүзеге асыруға,

әкімшілік ғимараттарды қоршап алуға қатысу.

Сонымен қатар, жастардың шағын бөлігі БАҚ өкілдеріне

хабарласып, Интернеттегі блоктарға жазатын болады.

Жастардың тек 0,6 %-ы ешқандай әрекет қабылдамайды.

Респонденттердің 6,6 %-ы қойылған сұраққа жауап беруге

қиналады.

7.2. ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ

ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ЖАСТАРДЫҢ

ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒЫТТАРЫ

(ӘЛЕУМЕТТІК ЗЕРТТЕУ

ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БОЙЫНША)

Әлеуметтік зерттеу деректері бойынша (7.19-сурет),

жастардың өмірлік құндылықтар рейтингісінде отбасы көш

бастайды, оны респонденттердің үштен бірі таңдаған. Екінші

орында – денсаулық (14,6 %), үшінші орында – достар

(9,4 %). Республиканың жас тұрғындарының 9 %-ының пікірі

бойынша ақша, материалдық жақсы тұрмыс негізгі құндылық

болып табылады. Бесінші орында балалардың болашағы

орналасқан (8,5 %).

Сонымен қатар, кейбір жас қазақстандықтар махаббат,

жұмыс және мансап, білім және табысқа жету, бостандық және

өзін-өзі көрсету, Отанға қызмет ету секілді құндылықтарды

да бағалаған. Жастарға ұсынылған құндылықтар тізімінде

ең маңыздылары – құқықтар мен бостандықты сақтау, кәсіби

7.17-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіздің пікіріңізше, Қазақстанда

жастар экстремизмінің дамуына

не ықпал етеді?”

26,6

19,9

12,3

10,4

7,8

6,3

4,6

2,2

1,9

Жұмыссыздық жəне жұмысқа орналасу проблемалары

Мəдениет деңгейінің төмендеуі, жастарды адамгершілік-

өнегелік тұрғыда тəрбиелеудің əлсіреуі

Радикалды діни жəне өзге топтардың ықпалы

Өмір сүру деңгейінің төмендігі

Жастардың тынығуын ұйымдастырудың болмауы

Газеттегі, ТВ, Интернеттегі жағымсыз ақпарат

Сыбайлас жемқорлық

Білімнің болмауы

Тұрақты мемлекеттік идеологияның болмауы

Жауап беруге қиналамын

7.18-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз өз құқықтарыңызды қорғаудың

қандай жолдары тиімді деп есептейсіз?”

Құқық қорғау органдарына шағымдану

Сотқа шағымдану

Тиісті мемлекеттік органдарға шағымдану

Келіссөздер жəне өзара консультация алу

Қоғамдық ұйымдарға шағымдану

Сайлауға жəне референдумдарға қатысу

Халықаралық сотқа жүгіну

Шерулер мен демонстрацияларға қатысу

Аштық жариялау

Ереуілдерге қатысу

Жаппай тəртіпсіздіктерге қатысу

Əкімшілік ғимараттарды қоршап алу

Ештеңе жасамаймын

Басқа

Жауап беруге қиналамын

18,7

18,4

16,8

9,7

5,4

1,5

1,3

1,2

0,6

6,6

7.19-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Төменде берілген тізімдегілердің қайсысы

Сіз үшін аса маңызды болып табылады?”

Отбасы

Денсаулық

Достар

Ақша, материалдық

жағдай

Балалардың болашағы

Махаббат, сүйікті адам

Қызықты жұмыс

Мансап

Білім

Табыс

Тəуелсіздік, бостандық

Өзін-өзі кəсіби тұрғыдан таныту

Отанға қызмет ету

Құқықтар мен бостандықты сақтау

Сенім (дін)

Кəсібилік

Жауап беруге қиналамын

30,2

14,6

9,4

8,5

4,9

4,5

3,4

2,6

2,4

1,9

1,1

0,9

0,8

0,6

0,2

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

7-тарау. Жастар қоғамдық-саяси процестерде

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

арасындағы өзекті проблемалар спектрін анықтауға

мүмкіндік береді – шұғыл шешуді талап ететін көкейтесті

проблемалар, біркелкі проблемалар және күнделікті

(дағдылы) проблемалар (7.20-сурет).

Сонымен, көкейтесті проблемаларға жастар материалдық

қиындықты, жұмыссыздықты, жоғары білім алудың

қолжетімсіздігі және тұрғын үй проблемаларын жатқызады.

Барлық аталмыш проблемалар жастардың экономикалық

жағдайына байланысты, сондықтан мемлекет тарапынан

ерекше назар аударуды талап етеді (7.20-сурет).

7.20-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіздің қалаңыздағы / ауылыңыздағы жастардың

аса өзекті проблемаларын атап көрсетіңіз?”

Материалдық қиыншылықтар

(ақшаның жетіспеушілігі, жоғары бағалар)

Жұмысқа орналасу, жұмыссыздық проблемалары

Жоғары білім алуға қатысты қиындықтар

(құнының жоғары болуы)

Тұрғынүй проблемасы

Нашақорлық, уытқұмарлық

жəне маскүнемдік

Ертеңгі күнге деген сенімсіздік

Жастар мəдениеті деңгейінің

төмендігі, рухсыздық

Жастар арасындағы қылмыстылық

Жастар арасында темекі шегудің

кеңінен таралуы

Бос уақытты өткізетін жердің болмауы

Жеңілдікпен несие алу

мүмкіндіктерінің болмауы

Қоғамға наразылық, тəртіптің жоқтығы

Жеке бас қауіпсіздігіне қатер төну

Жастар ортасындағы

діни экстремизм

Жеке өмірінің ретке келтірілмеуі

Ата-аналармен / аға буын өкілдерімен

келіспеушіліктер

Нашар денсаулық, денсаулықтың нашарлауы

Жоғары жылдамдықты Интернетке,

сапалы ұялы байланысқа

қолжетімділіктің жоқтығы

Ешқандай проблемалар жоқ

Жауап беруге қиналамын

12,3

11,2

4,9

4,6

4,1

3,5

3,2

3,1

2,8

2,7

2,4

2,3

1,2

0,6

0,4

шеберлік, дін.

Сонымен қатар, Отанға қызмет етуді респонденттердің

тек 1,1 %-ы ғана құндылық ретінде белгілегенін атап өту

қажет. Қызметтің бұл түрінің беделділігі туралы сөз еткенде,

Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің (бұдан

әрі – ҚМ) деректері бойынша ағымдағы жылы әскери

қызметшілердің саны 26 627 адамды құрағанын атап

көрсеткен жөн. Соның ішінде жедел қызмет әскері – 12 885

адам, келісімшарт бойынша әскери қызмет өтеушілер –

13 742 адам. Офицерлік құрамның толығымен (100 %),

ал келісімшарт негізінде әскери қызмет өтеушілердің

2 297-і, жедел әскери қызметтегілердің 1 167-і жоғары

білімді екендігі қуантарлық жайт. Әлеуметтік шығу тегі

бойынша олар, негізінен, жұмысшылардың (7 083) және

ауыл шаруашылығы мамандарының (3 146) балалары,

сонымен қатар әскери отбасыдан шыққандар (2 109)

мен кәсіпкерлердің балалары да (547) кездеседі. Әскери

қызметшілер қатарында заңгер, экономист, мемлекеттік

басқару, дәрігер, құрылысшы мамандықтарының түлектері

де бар. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің

мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылы әскери жоғары оқу

орындарында жоғары кәсіби білім алғандардың саны 3 298

адамды құрайды.

Ақша және материалдық жақсы тұрмысты иеленуге

құштарлық рейтингтің төртінші сатысында орналасқанына

қарамастан, респонденттердің арасында өзін-өзі кәсіби

тұрғыдан таныту және еңбек құндылығын таңдағандардың

пайызы тым төмен екендігі алаңдаушылық тудырады (білім

– 3,4 %, өзін-өзі көрсету – 1,9 %, профессионализм – 0,6 %).

Бұл маңдай терін төгіп еңбек етпестен, өзін-өзі көрсетпестен,

өз кәсібінде жоғары биіктерге қол жеткізбестен «жылдам

ақша» алуға деген ниеттің болуын көрсетеді. Бұндай үрдістің

орын алуы жастар үшін нарықтық экономика жағдайында

табыс табу қажеттілігімен шарттастырылады. Басқа бір

себебі қолданыстағы кәсіби еңбек жіктелімінде ұсынылған

шектеулерсіз еңбек нарығында өз күшіне лайықты жұмыс

табу мүмкін еместігі болуы мүмкін.

Сауалнама барысында жастарға: «Сіз өз өміріңізде қанша

балаңыздың болғанын қалайсыз?» деген сұраққа жауап

беру ұсынылды. Респонденттердің саны жағынан ең көп

тобын (35,5 %) екі баласы болғанын қалайтындар құрайды.

Респонденттердің 29 %-ы үш баласы болғанын, 12 %-ы төрт

баласы болғанын қалайды. Жастардың 6,8 %-ы небары бір

баласының болғанын қалайды.

Бес және одан көп баласы болғанын қалайтын

респонденттер 10,1 %-ды құрайды. Сауалнамаға қатысқан

жастардың аз ғана бөлігі әзірше бала тууды жоспарламайды

(сауалнамаға қатысқан 1 600 адамның ішінде 4-уі), не балалы

болғанды қаламайды (1 600 адамның 7-уі). Респонденттердің

5,9 %-ы жауап беруге қиналады.

Әлеуметтік зерттеудің алынған деректерін талдау жастар

«Жастар – шынайы өмірді қайта құратын

қозғаушы күш; бұл – өздерін қоғамдық өмірде де,

киберкеңістікте де көрсете білетін өзгерістердің

жасампаз, шығармашыл және жігерлі агенттері».

БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунның Халықаралық жастар

күніне арнаған мәлімдемесінен. 2012 жылғы 12 тамыз

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

7-тарау. Жастар қоғамдық-саяси процестерде

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

Жастар арасындағы проблемалардың келесі деңгейі

ретінде нашақорлықты, маскүнемдікті, жас қазақстандықтар

мәдениетінің төмен деңгейін, қылмыстың өсуін, ертеңгі күнге

сенімсіздікпен қарауды, жастар арасында темекі шегудің

кеңінен таралуын атап көрсетуге болады.

Проблемалардың үшінші тобына жастар бос уақытты

өткізуге арналған орындардың / мекемелердің жоқ екендігін,

жеке қауіпсіздіктің қауіп-қатерін (көшеде жүру қорқынышты),

жеке өмірінің ретке келтірілмегендігін, ата-аналарымен / аға

буын өкілдерімен арадағы келіспеушіліктерді, туған-туыстар

және жақындар тарапынан түсінбеушілікті, денсаулықтың

нашарлығын,

денсаулықтың

төмендеуін,

жоғары

жылдамдықты Интернеттің, сапалы ұялы байланыстың

қолжетімсіздігін жатқызады. Сонымен қатар, жастар

қоғамға наразылық, тәртіптің жоқтығы, жастар арасындағы

діни экстремизм секілді проблемаларды да атап көрсетті.

Сауалнамаға қатысқан респонденттердің тек 0,6 %-ы жастар

арасында ешқандай проблема жоқ деп жауап берген.

Жастардың субмәдениетке қатысуы, жастардың тынығуы

(әлеуметтік зерттеу қорытындылары бойынша)

«Субмәдениет – қоғамдағы басымдыққа ие мәдениеттің

тікелей генетикалық тумасы болып табылатындығына

қарамастан одан ерекшеленетін белгілі бір топтың

құндылықтар, нұсқаулар, мінез-құлық тәсілдері және өмірлік

стильдері жүйесі» [4]. Ол – өзіндік ерекшеліктері мен көріну

формалары бар қоғамдық мәдениеттің бір бөлігі.

Жастардың субмәдениетін жастардың өзі қалыптастырады,

ол тек «естігендер мен білетіндерге» ғана түсінікті. Дәстүрлі

мәдениеттен ауытқушылығына қарамастан, ол жастарды

қоғамға тартуға бағытталған.

Жастардың қазіргі субмәдениеті алуан түрлі, олар идеялық

көзқарастар мен сендірулерге негізделеді. Субмәдениеттің

табынушылары киім кию немесе жүріс-тұрыс стилімен,

аксессуар ретінде арнайы нышандарды пайдаланумен

өздерінің тұтастығын көрсетеді.

Қазақстандық сарапшылар атап көрсеткендей, Қазақстанда

жастардың бейресми қозғалыстары үшін сәннің, мәдени

трендтер мен идеологиялардың түрлі аралас бағыттары тән.

Гедонистік-ойын сауықтық мағыналы (рэйвер, роллер және

т.б.) субмәдениеттер просоциалды бағытта. Радикалды-

деструктивті

субмәдениеттер

асоциалды

бағытта

(кришнаиттер, вахабиттер, сатанистер және т.б.) [5].

Жүргізілген әлеуметтік зерттеудің деректері бойынша

қазақстандық жастардың басым бөлігі (62,3 %) өздерін мұндай

қауымдастыққа жатқызбайды. Сонымен қатар, 14,5 %-ы

спорттық қауымдастықты, 5,5 %-ы – музыкалық бағыттағы

қауымдастықты, 3,4 %-ы – мектеп қауымдастығын,

3,1 %-ы – патриоттық пайымды қауымдастықты белгілеген

(7.21-сурет). Бұған қоса, кейбір жас тұлғалар өздерін аула,

би, діни, студенттік, шығармашылық, жұмыссыздар және т.б.

қауымдастығына жатқызады.

Өздерін аула қауымдастығына жатқызу аула клубтарын

дамыту мүмкіндігінің, жастардың жергілікті өзін-өзі басқаруға

тарту, жергілікті сипаттағы азаматтық бастамаларын іске

асыру әлеуетін көтереді.

Белгілі бір жастар субмәдениетіне тиесілік көп жағдайда

жастардың бос уақыттарын өткізу формасымен анықталады.

Бұл тұрғыда «Қазақстандық жастар өздерінің бос уақыттарын

қалай өткізеді?» деген сұраққа респонденттердің берген

жауаптары қызығушылық тудырады.

Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, республиканың әрбір

бесінші жас тұрғыны (19,2 %) бос уақыттарында телевизор

тамашалайды не музыка тыңдайды екен. Жастардың

18,4 %-ы бос уақыттарын отбасымен бірге өткізуді қалайды

7.21-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз өзіңізді белгілі бір жастар

қауымдастығына жатқызасыз ба?”

Ешқайсысына

Спорттық қауымдастыққа

Музыкалық бағыттағы

Мектеп қауымдастығына

Патриоттық пайымды қауымдастыққа

Аула қауымдастығына

Би қауымдастығына

Діни қауымдастыққа

Басқа

62,3

14,5

5,5

3,4

3,1

7.22-сурет

Жастардың əлеуметтік сауалнама нəтижелері

(«Жастар» ҒЗО деректері бойынша %-бен)

“Сіз өзіңіздің бос уақытыңызды

қалай өткізуді қалайсыз?”

Телевизор, видео көремін, музыка

тыңдаймын жəне т.б.

Бос уақытымды отбасыммен

бірге өткіземін

Интернетте таныстарыммен

байланысамын,

компьютер ойындарын ойнаймын

Ұнататын қызбен / жігітпен /

достарыммен кездесемін

Спорт секцияларына барамын,

спортпен шұғылданамын

Кітап оқимын, сурет саламын,

музыкамен шұғылданамын жəне т.б.

Қосымша табыс табамын

Ештеңе жасамаймын, жай ғана демаламын

Ойын-сауық шараларына барамын

(театр, кино, концерт, спорттық іс-шаралар)

Курстарда оқимын (тілдік,

массаж жасау, йога)

Қоғамдық-саяси қызметпен

шұғылданамын

Діни ғимараттарға барамын

(мешіттер, шіркеулер жəне т.б.)

Жұмыс іздеймін, уақытым жоқ

Бау-бақша, балық аулау

19,2

18,4

13,2

10,8

7,6

7,3

6,8

6,1

4,6

3,1

1,3

0,2

0,1

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

7-тарау. Жастар қоғамдық-саяси процестерде

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

(7.22-сурет). 13,2 %-ы бос уақытын Интернетте достарымен

байланысуға не компьютер ойындарын ойнауға жұмсайды

екен. Сауалнамаға қатысқан әрбір оныншы жас тұлға

(10,8 %) достарымен көзбе-көз кездесіп, араласуды қалайды.

Жастардың 11,9 %-ы өздерінің бос уақыттарын

шығармашылық бағытта өткізеді: ойын-сауық шаралары

(театр, кино, концерт), кітап оқу, сурет салу, музыка және

т.б. Респонденттердің 7,6 %-ы бос уақыттарында спорт

залдарына және секцияларына баруды жөн көреді. Бос

уақытында қосымша табыс табатын респонденттер 6,8%-

ды құрайды. Сонымен қатар, жастардың шағын бөлігі білім

беру курстарына барады (3,1 %), қоғамдық-саяси қызметпен

шұғылданады, мешітке / шіркеуге барады, балық аулаумен

өткізеді және т.б.

Осылайша, жастар белсенді уақыт өткізуге басымдық

бермей, бос уақыттарын пассивті түрде өткізуді таңдайды.

Мәселен, спортпен шұғылданатындар респонденттердің

небары 7,6 %-ын құрайды. Жастардың 6,8 %-ы бос

уақыттарында қосымша табыс табады (7.22-сурет).

Бос уақыттарын TV және интернет ресурстарына

арнайтындардың пайызы тым жоғары екендігін ескере

отырып, бұл жастардың Интернет-мәдениетінің белгілі бір

типі екендігін атап көрсетуге болады. Жас қазақстандықтар

осындай дүниетаныммен өздерінің ерекше мәдени

практикасы мен өмірлік стратегиясын қалыптастырып келеді.

***

Қазіргі

қазақстандық

жастардың

қоғамдық-саяси

процестерге тартылуы туралы сөз еткенде, олардың

саясатқа қатысу деңгейінің сапасы артқандығын атап өту

қажет. Жастардың өз мүдделері мен құқықтарын ұсыну және

қорғау мүмкіндіктерін іске асыру үшін жастар саясатының

дамыған институционалдық құрылымы қызмет етеді.

1. Қазақстан жастарының саясатқа араласу үрдісіне

мыналарды жатқызуға болады.

Қоғамдық бірлестіктер және саяси партиялар қызметі

арқылы азаматтық бастамаларды іске асыруға қатысу

формасын таңдауда жастар аса белсенділік танытуда.

Ширек миллионға жуық жастар республиканың саяси

партияларының мүшелері болып табылады, яғни жастардың

жалпы санының шамамен 5,8 %-ы. Жастардың басым бөлігі

«Нұр Отан» ХДП жастар қанатының мүшелігіне қабылданған.

Жастардың 33 %-ы ірі ұйымдардың қарамағында – ҚР

Кәсіподақ федерациялары. Республика бойынша 7-17 жас

аралығындағы жеткіншектерді балалар ұйымдарымен қамту

42,6 %-ды қамтиды, соның ішінде 22,6 %-ын 14-17 жастағы

жоғары сынып оқушылары құрайды.

Мемлекеттің

органдар

құрылымында

жастардың

«Бізге жастарды тыңдау және олармен өзара іс-

қимыл орнату қажет. Жастарды тартудың жаңа әрі

аса ұтымды тетіктерін жолға қою қажет. Уақыт барлық

деңгеуде шешімдер қабылдау кезінде жастардың

мүдделерін толығымен ескеру қажет екендігін талап

етеді».

БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунның Халықаралық жастар

күніне арнаған мәлімдемесінен. 2012 жылғы 12 тамыз

үлесі жалпы санынан 0,5 %-ды құрайды. 65,9 %-ы (жас

қызметшілердің жалпы санынан) орталық мемлекеттік

органдарды қызмет етеді. Жергілікті атқарушы билік

құрылымдарында жастардың үлесі артып келеді.

2. Жастардың құндылық кеңістігін мынадай ерек-

шеліктерімен сипаттауға болады. Қазақстандық жастардың

ділінде отбасы құндылығы бірінші дәрежелі мәнге ие. Өмірлік

маңызды құндылықтар арасында ең көп танымалылары

денсаулық, достар, материалдық жағдай, балалардың

болашағы, махаббат, қызықты жұмыс болып табылады.

Қазақстандық жастардың күнделікті құндылықтары арасында

прагматизм, дарашылдық үрдістері басымдыққа ие (ақша,

табыс, тәуелсіздік, бостандық), бұл біздің қоғамның нарықтық

қатынастарға көшуі фактісімен шарттастырылады.

Рухани құндылықтар қазіргі жастардың жеке тұлғасындағы

құндылықтар кеңістігінде аз ғана орын алады (сенім соңғының

алдындағы орында – 0,8 %). Білім құндылықтары қызықты

жұмыс және мансаптан кейінгі орынға жайғасқан, бұл

табысты мансапқа жету құралы ретінде жастар үшін басты

құндылыққа жатпайтындығын білдіреді. Жақсы өмір сүруге

қолжеткізу тәсілі ретінде еңбек құндылығының беделі төмен.

Жалпы, қазіргі қазақстандық жастардың құндылықтары

иерархиясында оң құндылықтар бағыттары басым.

Жастардың көзқарасы бойынша көкейтесті проблемалар

материалдық қиындықтар, жұмыссыздық, жоғары білім

алу қиындығы және тұрғын үй проблемалары болып

табылады. Бұлардың барлығы да экономикалық сипаттағы

проблемалармен байланысты, бұл жастарға қолдау көрсету

бойынша тиімді әлеуметтік-экономикалық шараларды іске

асыруды талап етеді.

3. Әлеуметтік зерттеу деректері бойынша жастардың

наразылық әлеуеті төмен. Сонымен қатар, Қазақстанда

жастар экстремизмінің дамуына ықпал ететін маңызды

себептер, респонденттердің пікірі бойынша, жұмыссыздық

пен жұмысқа орналасу проблемалары, мәдениет деңгейінің

төмендігі, жастардың адамгершілік-өнегелік тәрбиесінің

әлсіреуі болып табылады, үшінші орында радикалды

діни және өзге де топтардың ықпалы, одан кейін өмір

сүру деңгейінің төмендігі тұр. Жастардың көңілі толмауы

негізінде саяси емес, экономикалық сипаттағы себептер

туындайды. Бұл жастардың саяси талаптарды ұсынудан

гөрі жұмысқа орналасу проблемаларын шешумен көбірек

айналысатындарын білдіреді.

Сонымен бірге, жастардың саясатқа араласуын іске асыру

мүмкіндіктері проблемаларына бір жобадан екіншісіне дейін

ғана қызмет ететін, сондай-ақ олардың санының артуы

үрдісіне қарамастан бұқаралық емес сипаттағы жастар

қоғамдық бірлестіктері қызметінің эпизодтық сипатын

жатқызуға болады.

Кейбір жастар ҮЕҰ тек қағаз бетінде ғана өмір сүреді.

Заңнама деңгейінде мұндай ҮЕҰ-ды тарату мәселесі

пысықтауды талап етеді.

Әлеуметтік зерттеу қорытындылары бойынша жастардың

басым бөлігі көптеген маңызды республикалық бірлестіктерді

білмейтіндігі анықталды. Соның ішінде олар туралы естіген,

бірақ қызметіне араласпағандардың пайызы жоғары. Бұл

аталған бірлестіктер қызметін ақпараттық сүйемелдеу

деңгейінің төмендігін, олардың жүргізген жұмыстарының

«жемісі» аз екендігін, жас азаматтардың түрлі әлеуметтік

топтарымен жеке жұмыстың болмауын білдіреді. Жастарды

әлеуметтендіру, еңбек құндылығы рухында тәрбиелеу

мақсатында 7-17 жас аралығындағы оқушы жастарды

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

7-тарау. Жастар қоғамдық-саяси процестерде

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

қамтитын балалар ұйымдарының әлеуеті жеткілікті деңгейде

пайдаланылмайды.

Жастардың елдің қоғамдық-саяси өміріне атсалысуын

арттыруға жастардың барлық санаттарын әлеуметтендіру

процесіне тарту, сондай-ақ жастардың жергілікті өзін-өзі

басқару институттарының қызметіне араласуын арттыру

мақсатында жастар ұйымдарының жобалау қызметін

жетілдіру арқылы қол жеткізуге болады.

Қазақстандық жастар еліміздің саяси өрісінің тұрақты

акторы болып табылатындығын ескерсек, бүгінгі таңда

жастардың қазақстандық қоғамды жаңғыртуға қатысуын

одан әрі демократияландыру және кеңейту мақсатында

оларды саяси біріктіру қажеттілігі өзекті мәселе болып

табылады.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

ҚОРЫТЫНДЫ

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасында

жастардың қазіргі қазақстандық қоғамдағы жағдайы

қарастырылды. Жастар – кез келген мемлекеттің маңызды

стратегиялық ресурсы. Болашақта қоғам дамуының қарқыны

мен сапалық өсуі жастардың әлеуетіне тәуелді. Сондықтан

бұл әлеуеттің дамуына ресурстар салу – елдің тұрақты

болашағының кепілі.

Қазақстанда жастарды барынша толық әлеуметтендіру,

олардың мемлекеттің жаңғыруына толыққанды қатысуы үшін

әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастырушылық, құқықтық

жағдайлар мен кепілдіктер құру мақсатында нормативтік-

құқықтық және институттық базалар қызмет етеді.

Сонымен қатар, жастар саясатын жетілдіру, қазақстандық

қоғамның өзгерістерін ескере отырып, жастардың жағдайын

жақсарту мәселелері өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Жастар саясатын жетілдіру бойынша ұсынымдарды

талдау және әзірлеу үшін осы баяндамада жастардың

демографиялық

сипаттамасы,

мемлекеттік

жастар

саясатының даму кезеңдері, жұмыспен қамту, денсаулық,

білім және ғылым, жастар қылмысын алдын алу салаларында

қабылданған мемлекеттік шаралар және олардың іске

асырылуының аралық есептері қарастырылды, сондай-ақ

жас қазақстандықтардың қоғамдық-саяси белсенділігі үрдісі

зерделенді.

Қазақстандағы жастардың жағдайын зерделей отырып,

мыналарды атап көрсетуге болады:

Біріншіден, ресми статистика деректеріне сәйкес,

республиканың жалпы халқының шамамен төрттен бірін

жастар құрайды. Бұл шамамен алғанда республиканың әрбір

төртінші тұрғыны, Қазақстанның тұрақты дамуы сапалы

сипаттамаларына тәуелді болып табылатын үлкен әлеует.

Екіншіден, мемлекет егемендік алған сәттен бастап

жастарға басты назар аударылып келеді. Қолданыстағы Заңда

басты норма декларацияланған – жастар азаматтардың

жеке әлеуметтік санаты деп жарияланған. Сонымен қатар,

жүргізілген әлеуметтік зерттеу деректері бойынша, Қазақстан

жастарын олардың маңызды сұраныстары мәселелерін

шешу бойынша мемлекеттік шаралар қанағаттандырмайды.

Жастардың бұл көзқарасы мемлекеттік жастар саясатын іске

асыруға байланысты бағдарламаларға түзетулер енгізуді

талап етеді.

Үшіншіден, субъективті және объективті себептер кешені

жастардың толыққанды жұмыспен қамтылуына кедергілер

келтіреді. Алғашқысына төмен еңбек және білім алу уәжінің

жеткіліксіз деңгейін жатқызуға болады. Бұл жастардың

еңбек әлеуетінің сапалы мазмұнын білдіреді. Екіншісі ЖОО

ұсынатын білім сапасының төмендігі, еңбек саласындағы

арнайы қызметтердің әрекетсіздігі секілді жастардың дамуы

саласындағы мемлекеттік менеджментпен байланысты.

Сонымен қатар, жастарға әлеуметтік-экономикалық қолдау

көрсету жөніндегі мемлекеттік шаралар жастардың жалпы

санынан 5,9 % деңгейінде жастардың жұмыссыздығын сақтап

қалуға мүмкіндік береді. Бұл саладағы әлемдік үрдістермен

салыстырғанда бұл экономикалық дағдарыс кезеңіндегі ең

төмен әлемдік көрсеткіш болып табылады.

Төртіншіден, біздің мемлекетіміздің білім беру саясатының

жетістігі білім алуға жалпы теңдік болып табылады.

Сонымен қатар, жастардың жеке санаттарына білім

алудың қолжетімділігін жақсарту мәселелері күн тәртібінен

түскен жоқ. Жоғары технологиялық және ғылыми өндірістің

дамуына бағытталған экономика салаларына өтініштер

негізінде мемлекеттік білім беру тапсырысын қалыптастыру

жаңа

тәжірибеге

айналды.

Жастардың

арасында

ғылымның беделін арттыруға мүмкіндік беретін «Болашақ»

халықаралық стипендиясы және кадрларды даярлаудың

жаңа жүйесін (PhD докторантура) ендіру жастарды ғылымға

тартудың құралына айналды. Соған қарамастан, жастардың

инновациялық әлеуетін дамытуда білім беру саласының

деңгейі төмен.

Бесіншіден, жастардың денсаулығы кез келген мемлекеттің

табысты болашағының кепілі болып табылады. Соңғы

жылдары әлеуметтік маңызды аурулардан жастардың

өлім-жітімі көрсеткішінің төмендеуі байқалады. Жастардың

пікірінше, денсаулыққа әсер ететін факторлар экология,

дұрыс тамақтанбау, өз денсаулығына күтіммен қарамау,

төмен материалдық жағдай болып табылады. Бұл жастар

арасында салауатты өмір салтын насихаттауды арттыру

жөніндегі шаралардың маңызды екендігін көрсетеді.

Алтыншыдан,

жастардың

қылмыстылығы

сандық

көрсеткіштерінің, кәмелеттік жасқа толмағандар арасында

девиантты мінез-құлықтың өсуі себептері отбасының

жастарды тәрбиелеуге қатысуының төмен деңгейі,

жұмыссыздық, өмір сүру деңгейінің төмендігі болып табылады.

Кәмелеттік жасқа толмағандар арасында қылмыстылықтың

алдын алу бөлігінде жастар заңнамасын дамыту мәселелері

жетілдіруді талап етеді. Жастардың әлеуметтік бейімделуінің

жеткіліксіздігін, өскелең ұрпақтың санасында асоциалды

нұсқаулардың дамуын көрсететін жастар экстремизмінің өсуі

мәселесі өзекті күйінде қалып отыр.

Жетіншіден, қазақстандық жастардың азаматтық қатысуы

практикасы артуда. Жастар әлдеқашан саяси процестердің

белсенді акторына айналды. Олардың сайлау құқықтарын

іске асыру үшін барлық жағдайлар жасалған. Пассивті

сайлау құқығының жас ерекшелік көрсеткіші жергілікті және

республикалық деңгейдегі өкілдік органдарында жастардың

мүдделерін ұсынуға мүмкіндік береді. Жас әкімшілік

және саяси қызметшілердің әсіресе орталық мемлекеттік

органдарда үлесі жоғары. Жастар және балалар қоғамдық

бірлестіктерінің саны жылдан-жылға өсіп келеді. Жастардың

наразылық әлеуеті төмен, жастар арасындағы ықтимал

наразылық саяси сипаттағыдан гөрі экономикалық сипатта

болып табылады. Жастар қоғамдық бірлестіктері қызметінің

жалпылама сипатын еңсеру, сонымен қатар олардың

қызметінің тиімділігін бағалау мәселелері назар аударуды

талап етеді. Бұл үрдістер жастар арасындағы оң әлеует

туралы сөз етуге мүмкіндік береді.

Жүргізілген зерттеу жастар арасындағы негізгі үрдістерді

талдауға мүмкіндік берді. Жастар саясатының өзекті

мәселелерін зерделеу қазақстандық жастардың жағдайы

туралы жыл сайынғы Ұлттық баяндаманы дайындауға

мемлекеттік жастар саясатын іске асыратын барлық мүдделі

құрылымдар мен институттардың жүйелі көзқарасы мен

қатысуын талап етеді. Оны дайындауға деген мұндай кешенді

көзқарас жастар арасында болып жатқан процестердің

объективті картинасын көрсетуге мүмкіндік береді.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

ҚЫСҚАРТУЛАР ТІЗІМІ

«ҚТЖ» ҰК» АҚ –

«Қазақстан темір жолы» Ұлттық

компаниясы» акционерлік қоғамы

АӨК –

агроөнеркәсіптік кешен

АИТВ –

Адамның иммун тапшылығы вирусы

ДДҰ –

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы

«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ ЕТК –

«Самұрық-Қазына»

Ұлттық әл-ауқат қоры» акционерлік қоғамының еншілес

және тәуелді компаниялары

«Ақ Жол» ҚДП –

«Ақ Жол» Қазақстан демократиялық

партиясы

ҰБТ –

Ұлттық бірыңғай тестілеу

ЖЖК –

Жастарға жақын клиникалар

ҚР БП ҚСАЕК –

Қазақстан Республикасы Бас

прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы

есепке алу жөніндегі комитеті

ҚР ӘҚБК –

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық

бұзушылық туралы кодексі

«Ауыл» ҚСДП –

«Ауыл» Қазақстан социал-демократиялық

партиясы

КТ –

кешенді тестілеу

ҚР ҚАЖК –

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-атқару

жүйесі комитеті

ХЕБ –

Халықаралық еңбек бюросы

ҚР ІІМ –

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі

ҚР ДСМ –

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау

министрлігі

ҚР ҚМ –

Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі

ҚР БҒМ –

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым

министрлігі

ШОБ –

шағын және орта бизнес

ЖДО –

жастардың денсаулық орталығы

ҒЗЖ –

ғылыми-зерттеу жұмысы

ҒЗО «Жастар» –

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС

ҚҰЭП –

Қазақстанның Ұлттық экономикалық палатасы

ЖСДП –

Жалпы ұлттық социал-демократиялық партиясы

ҚҚ –

қоғамдық қор

ЭЫДҰ –

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы

СҚЖЕОРШ –

Студенттік құрылыс жасақтары және

жастардың еңбек отрядтары республикалық штабы

ЖИТС –

жұқтырылған иммун тапшылығы синдромы

ТжКБ –

техникалық және кәсіби білім

ҚР ҚК –

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі

СӨСҚО –

Салауатты өмір салтын қалыптастыру орталығы

ЭМБ –

этномәдени бірлестіктер

ЮНИСЕФ –

БҰҰ Халықаралық төтенше балалар қоры

(ағылш. United Nations International Children's Emergency

Fund)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

БИБЛИОГРАФИЯ

Жалпымемлекеттік маңызды құжаттар

Қазақстан

Республикасының

Президенті

Н.Ә. Назарбаевтың «Жаңа онжылдық – Жаңа экономикалық

өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» Қазақстан

халқына Жолдауы, Астана, 2010 жылғы қаңтар

Қазақстан

Республикасының

Президенті

Н.Ә. Назарбаевтың «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз»

Қазақстан халқына Жолдауы, Астана, 2011 жылғы қаңтар

Қазақстан

Республикасының

Президенті

Н.Ә. Назарбаевтың «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту

– Қазақстан дамуының басты бағыты» Қазақстан халқына

Жолдауы, Астана, 2012 жылғы қаңтар

4. Қазақстан Республикасының Президенті – Ұлт көшбасшысы

Н.Ә.

Назарбаевтың

«Қазақстан-2050»

стратегиясы:

қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауы,

Астана, 2012 жылғы желтоқсан

Қазақстан

Республикасының

Президенті

Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы:

Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай жиырма қадам»

бағдарламалық мақаласы, Астана, 2012 жылғы шілде

6. «Қазақстан 2020: болашаққа жол» Қазақстан Республикасы

мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға дейінгі

тұжырымдамасы, 2013 жылғы 26 ақпан

Нормативтік-құқықтық құжаттар

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы (1998 жылғы

7 қазандағы, 2007 жылғы 21 мамырдағы, 2011 жылғы

2 ақпандағы өзгерістермен және толықтырулармен)

2. «ҚР мемлекеттік жастар саясаты туралы» Қазақстан

Республикасының Заңы (03.07.2013 жылғы өзгертулермен

және толықтырулармен)

3. «ҚР жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару

туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (04.07.2013

жылғы өзгертулермен және толықтырулармен)

4. «Білім туралы» Қазақстан Республикасының 2007 жылғы

27 шілдедегі N 319-III Заңы (04.07.2013 жылғы өзгертулермен

және толықтырулармен)

Мемлекеттік бағдарламалар

1. Қазақстан Республикасының үдемелі индустриялық-

инновациялық дамуының 2010-2014 жылдарға арналған

мемлекеттік бағдарламасы

2. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-

2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы

3. Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласын

дамытудың 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты

Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы

4. «Жұмыспен қамту жол картасы – 2020» бағдарламасы

5. «Бизнестің жол картасы – 2020» бағдарламасы

6. «Қолжетімді баспана – 2020» бағдарламасы

7. «Өңірлерді дамыту» бағдарламасы

8. Орталық және жергілікті атқарушы органдардың страте-

гиялық жоспарлары

Баяндамалар мен есептер

1. Қазақстан Республикасы Спорт және дене шынықтыру

істері агенттігінің аналитикалық деректері. – Астана, 2012-

2013.

2. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің

аналитикалық деректері. – Астана, 2012-2013.

3. Доклад «Кризис в сфере занятости молодежи: время

действовать» на 101-й сессии Международной конференции

труда (2012) // www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed.../

wcms_175984.pdf‎

4. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің

2012 жылғы қызметінің қорытындылары және 2013 жылғы

міндеттері //Ақпараттық материал – Астана, 2013. – 178 б.

5. Қазақстан Республикасы Жас кәсіпкерлер қауымдас-

тығының материалдары

6. «Болашақ» халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ

материалдары

7. «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ материалдары

8. Национальный доклад о состоянии и развитии системы

образования Республики Казахстан Култуманова А.,

Ногайбаева Г., Кусиденова Г., Есинбаева Ж., Садыкова Ж. –

Астана: НЦОСО, 2013 – С. 63 – 166 с.

9. Национальная политика и социальная модернизация

в здравоохранении// Материалы к Панельной сессии

Министра здравоохранения Республики Казахстан 22-24 мая

2013 года. Астана. – 2013.

10. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің ресми

деректері

11. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік

қорғау министрлігінің ресми деректері

12. Кешенді тестілеу нәтижелерін бағалау (2012 жыл) Астана:

БСБҰО, 2012 –13-38 б.

13. Перспективы улучшения репродуктивного здоровья

подростков Казахстана // Материалы национальной

конференции / Астана, 2008.

14. Результаты исследования Ресурсного исследовательско-

аналитического центра Восточно-Казахстанской области

в рамках государственного социального заказа, Усть-

Каменогорск, 2011.

15. «Жастар» ҒЗИ әлеуметтік сауалнамасы нәтижелері. –

Астана, 2013.

16. «Қазақстан жастарының жағдайын зерделеу» тақыры-

бындағы әлеуметтік зерттеу нәтижелері. 2013 жылғы қазан,

«Жастар» ҒЗИ, Астана қ.

Әдебиеттер

1. «Казахстанская правда» газеті, 2012 жылғы 28 сәуір, 10

шілде және 6 қыркүйек

2. «Казахстанская правда» газеті, 2012 жылғы 17 қараша

3. Зайниева Л.Ю. Государственная молодежная политика:

Казахстан в контексте мирового опыта // Алматы: «Дайк-

Пресс», 2006, с.185-189

4. Сыдықов Н.Е. «Жаңа стратегия – жастар үшін әрекет ету

және нәтижеге жету декларациясы» // Газета «Дала мен

қала». – 19 ноября 2012. – № 47 (476), с. 3.

5. Тель Л.З. Энциклопедия здоровья. Здоровье и долголетие.

Теория и практика. –Алматы: Эверо, 2011. -736 с.

6. Тесленко А.Н. Молодёжная субкультура: справочник для

родителей, желающих понять своих детей. – ЕАГИ, ОФ

«Центр ювенологических исследований». – Астана: АФ АО

«НЦ НТИ», 2013. – С. 4 – 104 с.

7. Uwe Brandenburg, Diane Carr, Sabine Donauer, Christiane

Berthold Analyzing the Future Market – Target Countries for

German HEI’s. Center for Higher Education Development.

Working paper No 107. May 2008. P. 12-13

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы

«Қазақстан жастары – 2013» ұлттық баяндамасы

Интернет-ресурстар

1. Аналитическая информация о деятельности КПССУ ГП

РК http://pravstat.prokuror.kz/rus/o-kpsisu/deyatelnost-komiteta/

analiticheskaya-informaciya//

2. В Костанайской области разрабатывается устав для

создания единой системы поддержки и развития молодёжи

// http://bnews.kz/ru/news/post/147699/

3. Доклад «Кризис в сфере занятости молодежи: время

действовать» на 101-й сессии Международной конференции

труда (2012) // www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed.../

wcms_175984.pdf

4. Интервью Тесленко А. Молодежные субкультуры в

Казахстане // http://teslenko.kz/interview/ysub_rk.html

5. Информационный портал Казахстана www.zakon.kz

6. Источник официального сайта Министерства внутренних

дел РК http://mvd.gov.kz/portal/page/portal/mvd/MVD//

7. Информация пресс-службы Агентства по делам религий РК

http://www.din.gov.kz/rus/presssluzhba/doklady_i_vystupleniya/

8. Казахстан в Глобальном индексе конкурентоспособности

ВЭФ 2012 -2013. -Астана, 2012//http://www.economy.kz/

9. Материалы официального сайта ОФ «Атамекен Стартап»

// http://www.atamekenstartup.kz/

10. Молодежная политика // Ред. статья. Сайт департамента

внутренней политики //http://www.dvpko.kz/

11. Опыт Казахстана в борьбе с наркоманией. Справка – РИА

Новости // http://ria.ru/beznarko_help/20120810/720672587.

html#ixzz2h3JVVooy

12. Официальный сайт Президента Республики Казахстан

http://akorda.kz/ru/page/page_vystuplenie-prezidenta-

respubliki-kazakhstan-predsedatelya-ndp-

13. Официальный источник Комитета по правовой

статистике и специальным учетам Генеральной прокуратуры

Республики Казахстан http://pravstat.prokuror.kz/rus/novosti/

press-releasy/o-rabote-subektov-administrativnoy-praktiki-po-

sostoyaniyu-na-15-avgusta-2013//

14. По материалам официального сайта ОФ «Атамекен

Стартап» // http://www.atamekenstartup.kz/

15. Подзаконные нормативные правовые акты //

Официальный сайт Министерства образования и науки

РК

http://www.edu.gov.kz/ru/zakonodatelstvo/podzakonnye_

normativnye_pravovye_akty/

16. Положение о государственном учреждении «Комитет

по делам молодежи Министерства образования и науки

Республики Казахстан» // Официальный сайт Министерства

образования и науки РК http://www.edu.gov.kz/ru/struktura/

polozhenija_komitetov/polozhenie_o_komitete_po_delam_

molodezhi/

17. Представитель ЦИК РК В. Жексембекова «Наблюдается

положительная

динамика

политической

активности

молодежи» // http://inform.kz/rus/article/2517348

18. Результаты социологического исследования на тему:

«Экстремизм в молодежной среде». Март 2010 года, УВП

Акмолинской области http://uvp.akmol.kz/home/si1//

19. Рейтинг «Ведение бизнеса 2012 (Doing Business) //

http://russian.doingbusiness.org/~/media/FPDKM/Doing%20

Business/Documents/Annual-Reports/Foreign/DB12-Russian.

pdf

20. Статистическая база данных ЮНЕСКО http://stats.uis.

unesco.org/

21. Andreas Karsten, The state of youth policy in 2013, 10

сентября 2013года// http://www.youthpolicy.org/blog/2013/01/

state-of-youth-policy-2013/

22. Australian Government, National Youth Awards, 14 Сентября

2013 года// http://www.youth.gov.au/sites/youth/news/pages/

national-youth-awards

23. Commonwealth, Young people, 14 Сентября 2013 года//

http://secretariat.thecommonwealth.org/Internal/180392/

24. The Economist, Generation jobless, 10 Сентября 2013

года// http://www.economist.com/news/international/21576657-

around-world-almost-300m-15-24-year-olds-are-not-working-

what-has-caused

25. UNESCO, Youth, 14 Сентября 2013 года// http://www.

unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/youth/

youth-definition/

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

НАЦИОНАЛЬНЫЙ ДОКЛАД

“МОЛОДЕЖЬ КАЗАХСТАНА – 2013”

Астана

2013

Комитет по делам молодежи

Министерства образования и науки

Республики Казахстан

Научно-исследовательский центр

“Молодежь”

Совет по молодежной политике

при Президенте Республики Казахстан

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

содержание .. 3 4 5 6 ..