Учебник бурятского языка (СССР)

Упражение № 2

Составьте предложения по-бурятски, употребив следующие слова на бурятском языке: хлеб,

дочь, вечером, товарищ, герой, деревня, далеко, близко, озеро.

Упражнение № 3

Переведите на русский язык.

1. Таанар эндээ байгаарайгты. Баатар минии хойноһоо ошуужан. 2. Зай, уншажа үгэһүүб,

шагнаад бай. 3. Хүбүүмни, хаана ябаабши? 4. Амаршалнаб таанадаа, нүхэдни! Али тухай һайхан

бэ танай хэрэг. (Ж.Т.) 5. Үхибүүетнай би үргөөд гараһуу, үгэгты наашань. (Ф. Панфёров). 6.

"Серёжка, энэ дороо гэртээ хари!" - гээд, хүбүүн тээшээ ошоно. "Бү хашхара! Би эндэһээ

хайшаашье ошохогүйб", - гээд, хажуугаарнь гарашаба.

"Заа, энээнэйнгээ һүүлээр, гэртээ бусажа бү ерэ!"

Н. Островский

Хоридохи хэшээл. Двадцатый урок

Причастие

Грамматика: Вневременные причастия. Причастие - глагольная форма, имеющая признаки

имени и глагола. Как глагол имеет времена: настоящее, будущее, прошедшее, как имя имеет

способность склоняться по падежам. В бурятском языке различают причастия временные и

вневременные.

К причастиям вневременным (т.е. не указывающим на время) относятся причастия

многократное и однократное.

1. Многократное причастие выражает постоянно совершающееся действие (как сказуемое), в

какой роли оно соответствует многократному виду русского глагола, имеет суффикс -даг (-дэг, -

дог), который прибавляется к основам глагола. Например: ерэ - ерэдэг (приходит каждый раз);

Абамни агнуурида гарадаг (Отец мой ходит на охоту).

Многократное причастие склоняется как имя, оканчивающееся на согласную основу, и

принимает отрицательную частицу -гүй. Например:

Им. п. ябадаг (идущий), ябадаггүй (неидущий)

Род. п. ябадагай (идущего), ябадаггүйгэй (неидущего)

Дат.-мес.п. ябадагта (идущему), ябадаггүйдэ (неидущему)

Вин. п. ябадагые (идущего), ябадаггүйе (неидущего)

Ор. п. ябадагаар (идущим), ябадаггүйгөөр (неидущим)

Сов. п. ябадагтай (с идущим), ябадаггүйтэй (с неидущим)

Исх. п. ябадагһаа (от идущего), ябадаггүйһөө (от неидущего)

Многократное причастие в предложении выступает в качестве любого его члена.

2. Однократное причастие или причастие постоянного действия выражает действие,

совершенное один раз или неоднократно совершающееся, имеет суффиксы: -гша (-гшэ, -гшо), -

ааша (-гоошо, -гээшэ, -гөөшэ). Например: унша - уншагша (читающий); гуй - гүйгшэ

(бегущий); унша - уншааша (читающий); гүй - гүйгөөшэ (бегущий); бари - баряаша

(держащий); хори - хорёошо (запрещающий) и т.д.

В отличие от других причастий однократная форма причастия имеет характер имени

существительного, благодаря которому она иногда и переходит в разряд имен существительных и

прилагательных, например: түрүүлэгшэ (председатель, передовой); һурагша (ученик, учащийся),

гүйгөөшэ (бегунец).

Однократное причастие как сказуемое выражает однократность или постоянство действия,

например: Гомбо ном абагша юм. (Гомбо всегда берет книгу).

Текст для чтения

Шатарай удха шанар

Шатар хүнэй зүрхэ сэдьхэл буляан татадаг нааданай нэгэн юм.

"Уураг тархиин, ухаан бодолой гимнастика" гэжэ В.И. Ленин тон зүб шатарые нэрлээ.

Хүн шатар наадахадаа, ганса ухаан бодолоо гүйлгэдэггүй, харин тэмсэлэй хатуу бэрхэ

ушаралнуудта сэдьхэлээ хүдэлгэн баярладаг, үгы һаа урмаа хухардаг. Шатар наадаһан хоёрой

һанал бодол, абари зан хододоо зүришэлдэн тэмсэжэ, бэе бэеынгээ ябаха ябадал уридшалан таажа

мэдээд, заабол нүгөөдөө шүүхэ гэжэ оролдодог юм.

Хүнүүд шатар нааданһаа хүсэл зориг, тэсэмгэйгээр бэеэ барижа һуралга, ухамай һүбэлгэнөөр

бэеэ аршалга, богонихон саг соо түргэн ухаалдилга гэхэ мэтын ажаябадалда туһатай зүйлнүүдые

оложо абадаг байна.

"Шатар гээшэ хүнэй абари зангаа, ухаан бодолоо хүгжөөхэ хэрэгтэ ашатай һайн үүргэ

дүүргэнэ. Һурагшадай номоо үзэхэдэнь һаад хэхэгүйһөө гадна, мартасагүй толгойтой, анхаралтай,

ухаан бодолынь улам хурса болгожо, һуралсалдань туһалдаг байна" гэжэ психологическа эрдэмэй

кандидат, гроссмейстер Н. Крогиус бэшэнэ.

Искусство, эрдэм наука, спорт - эдэ бүгэдэ шатар нааданда багтан оронхой! Эгээл тиимэһээ

шатар болбол манай орондо тон үргэнөөр дэлгэржэ, үхибүүдые хүмүүжүүлхэ арга зэбсэгүүдэй

нэгэниинь болонхой юм.

Слова:

шатар - шахматы

зүрхэ сэдьхэл (парн.) - сердце, душа

тэсэмгэй - терпеливый

хүсэл зориг (парн.) - вдохновение

һаад - препятствие

наадан - игра

шүүхэ - выигрывать

уураг тархи - головной мозг

анхарал - внимание

ухаан бодол - мысль, соображение

зэбсэг - орудие

арга - метод, приём

ухамай - понятливый, сообразительный

хүмүүжүүлхэ - воспитывать, воспитательский

Упражнение № 1

Из текста двадцатого урока выпишите и переведите те предложения, сказуемые которых

выражены вневременными причастиями.

Упражнение № 2

Следующие предложения перестройте в вопросительные отрицательные предложения:

1. Би бэшэхэб. 2. Ши дуулахаш. 3. Та уншахат. 4. Бидэ гэрэйнгээ даабари шалгахабди. 5.

Таанад үхибүүдтээ хэлэхэт. 6. Хэжэнгэдэ жэмэс элбэгээр ургана. 7. Мүнөөдэр Баатар хэшээлдээ

элидхэл хэхэ. 8. Оюутад библиотекын хажууда шууялдана.

Упражнение № 3

Переведите следующий текст:

Табан хурган

Нэгэтэ табан хурган зүблэжэ хөөрэлдэбэ:

- Аха дүүнэр, би мүнөө хони хулууһууб - булта садхалан байхабди! - гэжэ эрхынь хэлэнэ.

- Ошо, ахамни, бушуухан, би шамда эгээл тарган хони заажа үгэхэб! - гэжэ долёобор

баяртайгаар хэлэбэ:

- Хүнэй юумэ хулуухада һайн аал? Үнэн нэрэеэ алдахабди! - гэжэ дунда хурган һанаа

алдаба.

- Хамаагүй! Үнэн нэрые үнэһэ шоройтой худхахаб, нэрэгүй намда хашалан бага! - гэжэ

нэрэгүй хурган энеэбэ.

Тиихэдэнь шэгшы тэниижэ:

- Аханар, муу юумэ хэхэеэ байнат! - гэбэ.

А. Тороев

Упражнение №4

Ответьте по-бурятски на следующие вопросы:

1. Какое государство находится у южной границы Бурятии? 2. С какой стороны Бурятии

находится Иркутская область?

3. В какой природной зоне находится Бурятия?

4. Какие

национальности проживают в Бурятии? 5. Какая улица главная в Улан-Удэ? 6. На какой площади

проводятся митинги и демонстрации? 7. На чем можно путешествовать но Улан-Удэ?

Упражнение № 5

В следующих предложениях найдите вневременные причастия и расскажите об их

склонениях и притяжаниях. Укажите, какими членами они являются.

1. Эсэгэ оронойнгоо энхэ жаргал абарагша эрхим баатарнуудай алдар соло мүнхэжэг лэ! 2.

Сэсэг һалбаржа, бургааһан набшаһалжа, мойһоной эшэ сэсэглэдэг. 3. Колхознигууд хабарайнгаа

тарилгые болзор соонь дүүргэхын түлөө тэмсэнэ, мурысэнэ. 4. Тэрэнэй энээгүүр ябадагые мэдэнэ

бэзэш. б. Би тэрэ ябагшатай хамта һураа һэм. 6. Шинии мэргэнээр бууда-дагһаа боложо, олзотой

ерэбэбди. 7. Урилдахадаа Батань түруулэгшэ һэн. 8. Би абатайгаа түлеэ хюрөөдэгшэ һэм. 9. Манай

һургагша орденоор шагнагдаба.

Упражнение №6

Образуйте вневременные причастия от следующих слов, переведите, например:

унша - уншадаг - читает

уншагша - чтец, читающий

уншааша - который читает

уншалга - чтение

Буда-, эди-, гүй-, бэшэ-, шагна-, яба-, ерэ-, ошо-

Хорин нэгэдэхи хэшээл. Двадцать первый урок

Деепричастие

Грамматика: Деепричастие в бурятском языке имеет большое значение для выражения

сказуемого. В бурятском языке имеется десять деепричастий: соединительное, разделительное,

продолжительное, предварительное, слитное, условное, предельное, последовательное,

предпочтения, попутное.

Деепричастие - неизменяемая форма глагола, которая не указывает на время. Деепричастие

выражает только побочное действие, предшествующее или происходящее одновременно с

главным действием. Предложение заканчивать не может.

1. Соединительное деепричастие обозначает такое действие, которое по отношению к другому

действию является сопутствующим, протекающим одновременно с ним.

На русский язык соединительное деепричастие переводится тем же временем, в каком стоит

следующий за ним глагол, например, Хабар боложо, бороо оробо. (Наступила весна, пошел

дождь).

Соединительное деепричастие имеет суффикс -жа (-жэ, -жо) который присоединяется к

основе глагола по гармонии гласные например: аба - абажа (беря); ерэ - ерэжэ (приходя) и т.д.

В сочетании с вспомогательным глаголом соединительное деепричастие образует сложный

глагол, в котором это деепричастие выражает основное действие, а вспомогательный глагол

является показателем времени, например: Суглаанһаа хүнүүд таража байна (Люди расходятся с

собрания).

Сочетание соединительного деепричастия со служебными знаменательными глаголами чаще

всего на русский язык переводятся приставочными глаголами, например: ниидэжэ ерэбэ

(прилетел); гүйжэ гараба (выбежал).

2. Разделительное деепричастие обозначает действие, которое совершено раньше, чем

действие, переданное основным глаголом. Образуется путем присоединения к основе глагола

суффиксов: -аад (-ээд, -оод, -өөд) - после основ с кратким гласным, и -гаад (-гээд, -гоод, -гөөд)

после основ с долгим гласным и дифтонгом. Например: Би гэртээ ерээд ном уншанаб. (Я, придя

домой, читаю книгу).

Другое значение этого деепричастия - это обозначение последовательности действий,

происходящих последовательно одно за другими: Например: Түлеэгээ асараад, тайраад, хахалаад

гэртээ оруулааб. (Я, привезя свои дрова, напилив, наколов, занес домой).

Разделительное деепричастие может входить в состав сложных сказуемых, в которых оно

несет основное лексическое значение. Например: Би город ошоод ерээб. (Я съездил в город).

Текст для чтения, перевода и пересказа

Һайрхуу нохой

Нэгэ морин ааяма халуун үдэр хүндэ тээбэри зүдхэжэ, сагаан хөөһэ гараса хүлэржэ ябаба.

Тиихэдэнь бишыхан нохой тэргын һүүдэртэ ороод, һаб-һаб ябаба.

Морин тэрэ тээбэриеэ эзэнэйнгээ гэртэ арай гэжэ асарба. Эзэниинь мориёо мулталаад,

хашаагай һүүдэртэ уяба. Нохой хажуудань ута хэлээ гаргаад, аахилжа хэбтэбэ.

- Угаа ехээр эсээлби, хүлни үбдэнэ, нюргамни шархирна. Ииигэжэ зобожо ябанхаар, үхөө

һаа дээрэ һэн ха, - гэжэ нохой хэлэбэ.

- Ши юу хэһэндээ эсээ юмши? Яатараа гэнтэ ямбархабаш? - гэжэ морин асууба.

- Иигэжэ һурахаяа эшэнэгүй аалши? Би хойноһоошни хусажа, шамайе шамдуун ябуулаа ха

юмбиб. Тиигэжэ туһалаагүй һаам, яяр ши мүнөөшье харгыдаа ябаха һэнши, - гэжэ нохой

дээрэлхээд, һүрхэй янза үзүүлэн, һүүлээ матаруулаад, иишэ тиишээ ябасагааба.

Тиихэдэнь морин уурлаад, тахатай хүлөө таб байса дэбһэбэ. Һайрхуу нохой гол таһа айжа,

һүүлээ хабшаад, гүйжэ арилшаба.

А. Тороев

Слова:

һайрхуу - хвастливый

нохой - собака

морин - лошадь

халуун - жаркий

хүндэ - тяжелый

тээбэри - воз

зүдхэхэ - тянуть, тащить

хүлэрхэ - потеть

һүудэр - тень

тэргэ - телега

хашаа - забор, изгородь

уяха - привязывать

хэлэн - язык

хүл - нога

нюрган - спина

эсэхэ - уставать

уурлаха - сердиться

дэбһэхэ - топтать

Упражнение № 1

Из текста 21 урока выпишите предложения с деепричастиями.

Упражнение № 2

Напишите краткие ответы (утвердительные и отрицательные) на следующие вопросы:

1. Абаһан даабарияа мэдэхэлээрээ, дүүргэжэ оробо гүт? 2. Үглөөгүүр бодоод, физзарядка

хэдэг гут? 3. Минин уншагша роман гү? 4. Газаа наадагша үхибүүд гэртээ оробо гү? 5. Та

конькигаар ябадаг гүт? 6. Манай саадта ургадаг жэмэс ямар амтатайб?

Упражнение № 3

Переведите на русский язык следующий текст:

Һурагшад хэшээлэй дүүрэхэлээр, газаашаа гаража, удаадахи хээшээлэй эхилтэр, нааданад.

Дахин хонхын болохолоор, булта классуудтаа оробо. Багшанар таһалга сооһоо хөөрэлдэһөөр

һубарилдан гаража, классуудта оробо. Һурагшад класстаа оромсоороо, багшынгаа ерэтэр хэшээлдэ

хэрэгтэй болохо ном, дэбтэр, мэтэеэ бэлдээд, хүлеэжэ һууһанаа, багшын орожо ерэхэлээр,

бултадаа бодожо, нэгэ дуугаар багшаяа амаршална. Багшань һурагшадтаяа мэндэшэлдэжэ,

һурагшадаа бүридхэжэ дүүргэмсээрээ, хэшээлээ эхилбэ; һурагшад ехэ анхараотайгаар шагнан

һуунад. Багша хэшээлэйнгээ материал ойлгуулангаа, самбарта жэшээнүүдые бэшэнэ, һурагшадай

буулган бэшэжэ байхадань, партануудай хоорондуур ябажа, алдууень шалгангаа, һурагша бүхэндэ

заабари үгэнэ.

Материалаа багшын дүүргэжэ байтарынь, хэшээл дүүрэжэ, хонхо дуугарба. Багшынгаа

классһаа гарахаа һууриһаа бодохолоор, һурагшад бодожо, үдэшэлгын баяр хүргэнэ.

Упражнение № 4

Переведите на бурятский язык следующие предложения:

1. Он ушел, не оглядываясь. 2. Холодный осенний ветер дует, сердито воя. 3. Закончив

выполнять домашнее задание, я пойду в библиотеку 4. Отец сидит в кресле, читая газеты. 5.

Мальчик сидит, глядя внимательно на картину. 6. Встретившись с товарищем, я узнал о

предстоящей выставке. 7. Утром пробежав вокруг дома несколько раз, я чувствую себя хорошо.

Хорин хоёрдохи хэшээл. Двадцать второй урок

Условное деепричастие. Числительное.

Словообразовательный суффикс -шан (-шэн, -шон)

Грамматика: 1. Условное деепричастие обозначает такое действие, которое является условием

совершения другого действия, выраженного окончательной формой глагола. Например: Багшын

ерэбэл, хэшээл эхилхэ. (Если придет учитель, то начнется урок); Һурагшын һайнаар харюусабал,

табые багша табиха. (Если ученик хорошо ответит, то учитель поставит пятерку).

Суффиксом условного деепричастия является: -бал (-бэл, -бол), который присоединяется к

основе глагола: ошо - ошобол (если пойдет), нэмэ - нэмэбэл (если прибавить).

Условные формы деепричастия в бурятском языке переводятся на русский язык при помощи

условных союзов: если, ежели. Например: Борооной оробол, таряанай ургаса һайн байха. (Если

будет дождь, то будет хороший урожай).

2. Имя числительное. Имя числительное обозначает количественный или порядковый признак

предмета. Например: хоёр (два), табан (пять), хоёрдохи (второй), табадахи (пятый) и т.д.

По своему значению числительные делятся на количественные, порядковые, собирательные,

разделительные и дробные.

По своему составу числительные могут быть простыми и составными, например: арбан

(десять); арбан хоёр (двенадцать), зуун хорин хоёр (сто двадцать два) и т.д.

а) количественные числительные обозначают количество предметов, например: табан үхэр

(пять коров).

Единицы:

Десятки

Сотни

нэгэ(н) - один

арба(н) - десять

зуун - сто

хоёр - два

хори(н) - двадцать

хоёр зуун - двести

гурба(н) - три

гуша(н) - тридцать

гурбан зуун - триста

дүрбэ(н) - четыре

душэ(н) - сорок

дурбэн зуун - четыреста

таба(н) - пять

таби(н) - пятьдесят

табан зуун - пятьсот

зургаа(н) - шесть

жара(н) - шестьдесят

зургаан зуун - шестьсот

долоо(н) - семь

дала(н) - семьдесят

долоон зуун - семьсот

найма(н) - восемь

ная(н) - восемьдесят

найман зуун - восемьсот

юһэ(н) - девять

ерэ(н) - девяносто

юһэн зуун - девятьсот

Тысяча (1000) передается словом мянган, 10000 - түмэн.

Двузначные числительные образуются из сочетания соответствующих десятков и единиц, т.е.

в начале ставится обозначение десятков, а на втором месте - обозначение единиц, например:

арбан нэгэн (одиннадцать), хорин гурбан (двадцать три) и т.д.

Трех и более составные числительные образуются по типу предыдущих, т.е. вначале стоит

единица высшего разряда, а ниже по нисходящему разряду. Например: зуун арбан хоёр (сто

двенадцать); мянга табан зуун арбан хоёр (Тысяча пятьсот двенадцать).

б) Порядковые числительные образуются от количественных числительных при помощи

суффиксов: -дахи (-дохи, -дэхи), например: хоёр - хоёрдохи (второй), дүрбэ - дүрбэдэхи

(четвертый), арбан табадахи (пятнадцатый).

в) Разделительные числительные образуются при помощи суффикса -аад (-ээд, -оод, -өөд).

Например: гурбаад (по три), долоогоод (по семи) и т.д.

Числительные нэгэн и хоёр в разделительной форме изменяют свою основу, например: нэжээд

(по одному), хошоод (по два).

3. Словообразование. При помощи суффикса -шан

(-шэн,-шон) образуются имена

существительные, обозначающие профессии людей по их трудовой деятельности, например:

хони(н) (овца) - хонишан (овцевод, чабан), гахай - гахайшан (свинарь, свинарка), морин -

моришон (конюх).

Упражнение № 1

Прочитайте, переведите и перескажите текст. Определите разряд имен числительных.

Тужын нуурай баялиг

Тужын нуур 19 гектар талмайтай болоно. Зүүн захаараа гүнзэгы, баруун хажуугаараа гүйхэн,

зарим газартаа намаг шабартай. 7 метр хурэтэр гунзэгы газар бии гэжэ олоһон байнабди. Энэ

нуурһаа 21 янзын ургамалнуудые суглуулаабди. Тэдээн соо эдэ 9 ургамалнуудые сохом загаһан

эдидэг гэжэ Амгалан Зориктуевнатай элирүүлһэн байнабди.

Мүн 17 янзын зүһэн бүриин хорхой шумуул барижа асараабди. Эдээн соо томо сохоһоо

эхилээд, харагдахатай харагдахагүй годин хорхой бии. Ехэнхи хорхойнуудай нэрэ олдоһон байна.

Эдээн соо загаһанай дуратай хоол болодог шанага хорхойнууд, үшөө ондоо

8 янзын

хорхойнуудшье бии.

Ц. Номтоев

Слова:

нуур - озеро

баялиг - богатство

талмай - площадь

зүүн - восточный

заха - край, окраина

гүнзэгы - глубокий, глубина

баруун - западный

шанага хорхой - головастик

гүйхэн - мелкий, неглубокий

намаг - болото, трясина

ургамал - растение

загаһан - рыба

хорхой шумуул - насекомые

сохо - жук

хорхой - червяк

Упражнение №2

Переведите на бурятский язык, при этом цифры напишите прописью.

1. В нашей группе было 30 студентов. 2. В библиотеке занимаются 150 студентов. 3. Я жил во

Владивостоке 15 лет. 4. Моя мама работала учителем 35 лет. 5. На этом отделении работает 40

учителей. 5. Мы полетели в Москву на самолете ТУ-154. 7. Сын учится в гимназии № 14.

Упражнение № 3

При помощи словообразовательного суффикса -шан

(-шэн, -шон) образуйте имена

существительные от следующих имен существи тельных иих переведите на русский язык: үбһэн,

морин, хонин, гахай, адуун, оёдол, үхэр.

Упражнение № 4

Переведите на бурятский язык следующие предложения:

1. Если закончу домашнее задание до трех часов, то я пойду играть в хоккей. 2. Если ты завтра

придешь ко мне в гости, то я покажу тебе хорошую книгу. 3. Если буду чувствовать себя хорошо,

то завтра пойду на работу. 4. Если завтра будет холодно, то дочь в детский сад не пойдет. 5. Если

хорошо ответишь на вопросы, то получишь отличную оценку.

Упражнение № 5

Переведите на русский язык следующие предложения:

1. Буряадай ахамад уран зохёолшо Хоца Намсараев мянга найман зуун наян юһэн ондо Дээдэ

Хэжэнгэ гэжэ нютагта түрэһэн юм. 2. Октябриин революциин урда тээ нэгэшье буряад һургуули

үгы байһан аад, харин мүнөө зуун наян буряад һургуулинууд республика соомнай ажаллана. 3. Би

үглөөгүүр долоон сагта бододогби, найман часта һургуулидаа ошодогби, үдэрэй арбан хоёр саг

гушан минутада хэшээлнүүднай дүүрэдэг. 4. Ахамни юһэдэхи, дүүмни дүрбэдэхи класста һурадаг.

5. Арбадахи класс дүүргэбэл, багшанарай дээдэ һургуулида орохо хүсэлэнтэйб. 6. Колхозой клубта

зуугаад хүн сугларба. 7. Дүрбэнһөө гурбые хорооходо, нэгэн үлэнэ. 8. Дүрбэдэхиһөө дүшөөд

һурагшад табадахида оробо. 9. Һурагша арбан табан дэбтэр худалдажа абаад, гурбаарнь түрэлхи

хэлэнэй, дүрбөөрнь ород хэлэнэй, хоёроорнь матема-тикын дэбтэр хэбэ, үлөөшэ зургаандань бэшэ

предмедүүдээ бэшэхэ.

Упражнение № 6

Прочитайте, переведите и перескажите текст.

Байгал далай

Дэлхэй дээрэ Байгал гэжэ тон ехэ ба эгээ гүнзэгы уһатай нуур бии юм. Энэ нуурай утань 636

километр, тон гунзэгы газарынь 1620 метр болоно. Байгалда 336 гол горход шудхан ородог,

тиихэдэ гансал Ангар мүрэн Байгалһаа урдажа гарадаг. Сэлэнгэ мүрэн, Баргажан гол Байгалда

урдан ороно.

Буряад зон энэ нуурые Байгал далай гэжэ нэрлэдэг. Байгал далайн һаруул тунгалаг, сэбэр

һайхан уһаниинь хододоо хүйтэн байдаг.

Байгал хадаа зүйл бүриин загаһадаар тон баялиг юм. Манай уран зохёолшод Байгал тухай

уран һайхан шүлэгүүдые бэшэһэн байдаг.

Слова:

гүнзэгы - глубокий

ута - длина

хүйтэн - холодный

нуур - озеро

горхон - ручеек, речка

загаһан - рыба

Хорин гурбадахи хэшээл. Двадцать третий урок

Причастия будущего и прошедшего времени

Грамматика: Причастия временные. Временных причастий четыре, из них одно причастие

будущего времени, три причастия прошедшего времени.

1. Причастие будущего времени имеет суффикс -ха (-хэ, -хо): ерэ (прийти) - ерэхэ (придет),

ошо (идти) - ошохо (пойдет), унша (читать) - уншаха (прочтет).

Принимает оно частицы притяжания и отрицания, склоняется по всем падежам как имя

существительное. В предложениях причастие будущего времени может выступать любым его

членом, а та подлежащим, если имеет при себе частицу притяжания.

2. Причастия прошедшего времени:

а) Причастия прошедшего времени с суффиксом -аа (-оо, -ээ, -өө), например: ерэ - ерээ

(пришел), ошо - ошоо (ушел).

Принимая частицу отрицания -гүй (-дуй), данное причастие может склоняться по всем

падежам. Например: им.п. мэдээгүй; род.п. мэдээгүйн; дат.-м.п. мэдээгүйдэ; вин.п. мэдээгуйе;

оруд.п. мэдээгүйгөөр; совм.п. мэдээгүйтэй; исх. п. мэдээгүйһөө.

б) причастие давно прошедшего времени с суффиксом: -нхай(-нхэй,-нхой) выражает действие,

совершившееся задолго до момента говорящего. Например: ерэ - ерэнхэй (давно пришел), ошо

- ошонхой (давно ушел).

Данное причастие часто переходит в разряд прилагательных, при этом теряет временной

признак, например: Туранхай малнууд илгажа, аминдань тэжээбэ. (Тощий скот откармливали

отдельно).

в) Причастие завершенного прошедшего времени с суффиксом -һан (-һэн, -һон) выражает

действие, которое началось и завершилось в прошлом, и употребляется с вспомогательными

глаголами. Например: ерэ - ерэһэн байна (пришел); һуу - һууһан байна (сидел).

Это причастие склоняется по всем падежам, принимает все частицы, в предложении

выступает любым его членом.

3. Причастия отличаются от изъявительных форм глагола тем, что они в предложении могут

быть:

а) сказуемым, если оно находится в конце предложения, например: багша ерэһэн юм (учитель

пришел).

б) определением, если оно находится перед каким-нибудь именем, например: ерэһэн багша

(пришедший учитель).

в) дополнением, если оно стоит в косвенных падежах, например: багшын ерэһые мэдэбэб (я

узнал о приходе учителя).

г) обстоятельством, когда оно стоит в форме дательно-местного или орудного падежа,

например: багшын ерэхэдэ, та юу хэлэбэт? (Что вы сказали, когда приходил учитель?). Би

Москваһаа ерэһээр танайда ошооб. (Был у вас, как только прибыл из Москвы).

д) подлежащим, если оно стоит в именительном падеже (часто бывает с суффиксами личного

притяжания), например: ябаһан - яһа зууха, хэбтэһэн - хээли аллаха (букв.: ходящий кость

добудет, лежащий голодный будет).

Таким образом, причастия, в отличие от глагола, могут склоняться по всем падежам, как имя.

4. Отрицательная частица -дүй от -үдүй употребляется с причастием прошедшего времени,

пишется с ним слитно. Например: ерээдүй - еще не пришел; ерээдүй саг - непрошедшее время;

т.е. будущее время; уншаадүй - еще не прочел; уншаадүй улад абяагүй һуугты - непрочитавшие

люди сидите молчком.

Текст для чтения и пересказа

Хилээмэн

Үлзытэ үбгэн Улаан-Үдэ хотодо дээдэ һургуулида хүдэлдэг дунда хүбүүнэйдээ ошоһон юм.

Тэдэнь шэнэ байрада ороһон, һайнаар түбхинэнхэй байба. Хүбүүниинь бүхэли удэрөө тэрэ

хүдэлдэг һургуулидаа үнгэргэнэ. Бэринь жаахан басагаяа хүүгэдэй яслида абаашажархёод, мүн лэ

ажалдаа ябашадаг.

Гэртээ гансал дүрбэдэхи класс дүүргэһэн Жалсарай ашань үлэжэ, зоргоороо аашалжа үнжэдэг

хэбэртэй. Үлзытэ үбгэн ашатаяа хоюулан нэгэ үглөөгүүр сайлажа һууба. Стол дээрэ хара, сагаан

хилээмэтэй обогор табаг табяатай, тоһо саахаршье дүүрэн байна. Жалсарай нэгэ зүһэмэг хилээмэ

хазажа үзөөд, тэрэ углууда байһан хүнэг уруу шэдэжэрхибэ.

- Юундэ хилээмэ хаябаш?

- Хатанхай, хуушан хилээмэн лэ, - гэжэрхёод, шэнэ саб сагаан халаашаһаа абажа эдеэд,

үлөөһэн булангаа мүн үнөөхи урууга хаяжархиба. Үбгэжөөлэй зосоо аягүй, амгалан бэшэ боложо,

тархяа ойлгомторгүй һэжэрбэ:

- Иимэ сагаан халаашаа юундэ хаябаш? Хилээмэ хаяжа болохогүй. Хилээмэн гээшэ нангин

юумэ. Хүн нэгэшье дахин хэлээмэгүй эдеэлжэ шадахагүй ха юм.

Ц. Номтоев

Слова:

хилээмэн - хлеб

хүбүүн - сын, мальчик

хара - черный

зуһэмэг - ломоть

хатанхай - засохший

булан - краюшка, горбушка, ломоть

дунда - средний

аша - внук

сагаан - белый

хүнэг - ведро

хуушан - старый

Упражнение № 1

Из текста "Хилээмэн" выпишите все предложения с временными причастиями, определите,

какими членами они являются, и сделайте полный перевод текста на русский язык.

Упражнение № 2

Переведите на русский язык следующие предложения:

1. Хаанашье хаяһанаа, хаанашье унагааһанаа мэдэнгүй. 2. Эжы бидэ хоёр сухааритай,

талхатай болоһондоо хүхюутэй байгша һэмди. 3. Хүдэлмэришэдэй хүдэлмэриеэ дүургэһэнэйнь

һүүлээр митинг болобо. 4. Жэмэсэй эдеэшээдүйень мэдэжэ байгаад, мүнөө ошоһонойшни хэрэггүй

бшуу. 5. Анандын тэрэ үльгэр хөөрэһөөрнь тухайлхада, үшөөл олон үльгэр мэдэхэ хэбэртэй һэн.

Упражнение № 3

Образуйте причастия от следующих слов, составьте с ними предложения.

Образец: унша - уншаха, уншаа, уншанхай, уншаһан; асуу, зохёо, барилда, һунга, һануула,

намилза, алдаршуула.

Упражнение № 4

Переписать, подчеркнуть причастия и указать их падежи.

1. Тэрэнэй энээгүүр ябадагые мэдэнэ бэзэш. 2. Би тэрэ ябагшатай хамта һураа һэм. 3. Та

минии ерэһые хайшан гээд мэдэбэт? 4. Автобусой саг соогоо ерээгүйһөө боложо, бидэ хэшээлһээ

хожомдобобди. 5. Шинии мэргэнээр буудадагһаа боложо, олзотой ерэбэбди. 6. Доржын орой

болотор унтаһанһаа боложо, бидэнэр поездһоо хожомдоо һэмди. 7. Самолёдой ниидэхые хүлеэжэ

байхадаа, һонин ном уншаабди.

Упражнение №5

Прочитайте и выучите стихотворение:

Минии эжы

Эжым колхоздоо хүдэлдэг,

Эрхим хонишон гэлсэдэг,

Амтатай алаади шарадаг.

Нооһоор оёһон оймһониинь

Намжар дулаахан, зөөлэхэн,

Сүлөөтэй болоод үдэшэндөө

Үльгэр хөөрэдэг бидэндээ,

Хэнһээшье һайн эжытэйб.

Хорин дурбэдэхи хэшээл. Двадцать четвертый урок

Глагол "гэхэ"

Грамматика: 1. Значение глагола гэхэ.

Глагол гэхэ (говорить, сказать) в форме соединительного деепричастия гэжэ в бурятском

языке имеет самое разнообразное употребление: а) в сочетании с причастиями будущего времени,

относящимися к глаголам движения, имееет значение собирается что-то делать, например: Би

кинодо ошохо гэжэ байнам. (Я собираюсь пойти в кино). Дэлэг суглаанда ерэхэ гэжэ байна. (Дэлэг

собирается прийти на собрание).

б) в косвенной речи служит средством передачи прямой речи, например: Газаа дулаан болобо

гэжэ Самбу хэлэбэ. (Самбу сказал, что на улице стало тепло).

Текст для чтения и пересказа

Урда сагта Дамба гэжэ ангуушанай ябатар тангэри дуугараад, аадар бороо адхаршаба. Дамба

тэнгэриин дуун сахилгаанһаа тэрьелжэ, нэгэ ехэ хабсагайн доро хороод хэбтэшэбэ. Тэнгэри

лужаганаад лэ, тэрэ хабсагайн дэргэдэ залин бууна. Тэнгэриин дуунай замхамсаар, нэгэ нюсэгэн

һамган хабсагайн нүхэнһөө гараад, дээшэнь һалаабша табяад лэ, һөөргөө нүхэ руугаа шургажа

байба. Тиимэ юумэнэй боложо байһые хараһан Дамба тэрэ һамганай доохонуур, ула газарай

хүрьһэн хоёрой дундуур буудажархиба ха. Тэрэ һамган буудаһандань һамааржа байһаар, залинда

тудагдашаба. Байһан газартань ошоод харахадань, һүүжынь яһанһаа утаан гаража байба. Айшаһан

Дамба гэр тээшээ ябашаба. Харгыдань гурбан хара мори хүллэһэн эрэ эхэнэр хоёр хүсэбэ.

- Ямар һайн хүн гээшэбши, үнинэй даража ядаһан дайсанииемнай даралсабаш, шамда юун

хэрэгтэйб, хэлыш, - гзбэ эрэ хуниинь.

Дамба Хори Хэжэнгэдэ мэдээжэ үгытэй, ядуу, агнуури хэжэ хоолойгоо тэжээдэг байгаа.

- Баян ноён хэрэгтэй, - гэжэрхибэ.

- Нэгэл юумэ дуутаагааш даа, теэд яахаб даа, - гэбэ эхэнэрынь. "Үнэр" гэжэ хэлэхэеэ

дутаагаа ха юм. Гэртээ бусаад, эхэдээ һониноо хөөрэбэ. Тиихэдэнь эхэнь:

- Баян ноён гээд, үри хүүгэд гэхээ яагаабши даа, - гэжэ ехэл халаглаа ха. Дамба һүүлдэнь

баяжаһан, тайшаа болоһон, гансал үхибүүгүй байһан гэхэ.

Буряад арадай домог

Слова:

эрэ - мужчина

утаан - дым

нюсэгэн - голый

ангуушан - охотник

аадар бороо - ливень

хабсагай - скала

ула - подошва (ноги)

буудаха - стрелять

һүүжэ - тазобедренные кости

нүхэн - дыра, щель

тэнгэри - небо

сахилгаан - молния

залин - гром и молния

газарай хүрьһэн - земная кора, поверхность

яһан - кость

һамган - женщина

һалаабша - кукиш

морин - лошадь

эхэнэр - женщина

Упражнение № 1

Текст переведите на русский язык, при этом обратите внимание на перевод глагола гэхэ.

Упражнение № 2

Дополните предложения глаголом гэхэ:

1. Аяншад хонохо ... шиидэбэ.

2. Солбон Бадмые арай ... хүсэбэ

3. Колхознигууд хабарайнгаа тарилгые эхилхэ ... хэлсэбэ.

4. Муу һурадаг һурагшадта Толя ходол туһалха ... оролдодог.

Упражнение № 3

Переведите на бурятский язык следующие предложения:

I. Стоят ясные дни, птицы готовятся к отлету. 2. Я сегодня собираюсь сходить в кино. 3.

Ребятишки собираются идти смотреть выставку картин известного художника. 4. Я давно не был у

товарища, завтра решил к нему зайти. 5. Рано поутру мы договорились спуститься к озеру. 6. Нам

сказали, уже поздно, пора уходить домой. 7. Дед сказал, что проводит меня до остановки. 8. Нас

предупредили, что охотник недавно вернулся с охоты домой. 9. Девочки помогают приготовить

вкусный обед.

Упражнение № 4

Ответьте на следующие вопросы:

1. Хабсагайн хажууда Дамба ангуушан хэнтэй уулзааб? 2. Дамба юундэ буудааб? 3. Эрэ

эхэнэр хоёр Дамбатай юун гэжэ хөөрэлдөөб? 4. Эхэнь Дамбада юун гэжэ хэлээб?

Хорин табадахи хэшээл. Двадцать пятый урок

Деепричастие предела. Частицы: һаа, хада

Грамматика: 1. Деепричастие предела обозначает действие, в пределах которого совершается

другое действие, выраженное главным сказуемым. Суффиксом этого деепричастия является -тар

(-тэр, -тор), например: ерэ - ерэтэр (до прихода), тара - гаратар (до выхода).

Данное деепричастие может принимать суффиксы личного и возвратного притяжаний,

например: ерэтэрнь (до прихода); уншатарни бэшээрэй (напиши, пока я читаю).

2. Частицы һаа, хада употребляются в предложениях с причастиями, при этом они придают

значение условия совершения действия. Предложения с частицами һаа, хада на русский язык

переводятся условными придаточными предложениями. Например: Шинии ерээ һаа, би гэртээ

ошохоб. (Если ты придешь, то я пойду домой). Батын кинодо билет абаһан хадань, би билет

абахагүйб. (Раз Бата купил билет в кино, то я не буду брать билет). Соктын гэртээ ошонхой

хадань, би танай таралгада ерэжэ хонуужаб. (Ввиду того, что Сокто уехал домой, я приду ночевать

в вашей комнате).

Текст для чтения и пересказа

Буга һара

Декабрь һара гарахалаар, бусалтагүйгөөр хуйтэржэ, байрын саһан улам улам зузаардаг. Буга

һарын (декабриин) хуйтэндэ бугын эбэр хахардаг гэжэ буряад зоной дунда эртэ урданһаа хойшо

хэлсэдэг байһаниинь зүйтэй юм. Үдэр ерэхэ бүри наран орой гараад, үрөөһэн нюдөөрөө ман руу

шагаажа, доохонуур эрьеэд, эртэ далда ородог. Хамаг амитанда бэрхэтэй үе ерэнэ. Хуу саһа

мүльһөөр хушагдатараа, амигүй болотороо хүйтэрнэ. Үбэлэй сагта саһан амитандашье,

ургамалдашье тон шухала юм. Бага саһатай үбэл доро хүрэтэр газар хүрөөд, амита бодосто хэсүү

болодог. Хзрбээ саһан ороогүй һаа, бүришье бэрхэтэй юм.

Б. Санжин

Слова:

хүйтэрхэ - холодать

буга - изюбр, олень

хахарха - раскалываться

наран - солнце

амитан - животное

саһан - снег

бугын эбэр - оленьи рога

орой - поздно

нюдэн - глаз

ургамал - растение

Упражнение № 1

Из текста "Буга һара" выпишите отдельные фразы с предельными и разделительными

деепричастиями и переведите их на русский язык

Упражнение № 2

Переведите на бурятский язык следующие предложения:

1. Мы будем заниматься до тех пор, пока не выучим домашнее задание на "5". 2. Буду ждать

друга в библиотеке до пяти часов. 3. До прихода матери я уберусь дома. 4. Родители сказали,

чтобы я пришел из школы вовремя.

Упражнение № 3

Употребите в следующих предложениях деепричастие предела или разделительное

деепричастие и переведите на русский язык.

1. Хунэй (хэлэ хэлэ), буруу бэшэжэрхихэдээ яана гээшэбши? 2. Хонхын (ханхинаха),

һурагшад коридор соо шууялдана, 3. Мини эндэ (байха), номоо үзэ. 4. Шинии Москва (ошохо), би

ехэ баярлахаб. 5. Шинии һургуулида (орохо), бидэ шэнэ сүүмхэ абахабди.

Упражнение № 4

Прочитайте и переведите.

Сагаалган гээшэ монголшуудай жэл бүри тэмдэглэдэг ори ганса һайндэр болоно. Тиимэ тула

арад зон сагаалганиие тэшэ ядан хүлеэдэг. Сагаалганһаа нэгэ һара гү, али бүришье урдуур

һайндэртөө бэлэдхэл эхилдэг: барандаа сэнгэхэ, хүхихэ тухайдаа хөөрэлдэдэг, гоёлой хубсаһа

оёдог, тогоогоо нэрэдэг, бэлэг сэлэг бэлдэдэг юм. Сагаалганда хадагаар золгохо гээшэ илангаяа

ехэ удха шанартай. Айлшандаа хүндэ ямбын, хани нүхэсэлэй тэмдэг болгон, аһаагдаһан гааһаяа

залаха, пулаад, хитад торгон хадаг бэлэглэхэ ёһо заншал Монголдо дэлгэрэнги юм. Бараг бүдүүн

айл сагаалһан бүхы хүнүүдтэ бэлэг барихын тулада хэдэн толгой торготой байха зэргэтэй юм.

Доржо Банзаров

Хорин зургаадахи хэшээл. Двадцать шестой урок

Склонение личных местоимений

Грамматика: К числу личных местоимений в бурятском языке относятся только

местоимения, выражающие 1-е и 2-е лицо в обоих числах: би (я); бидэ, бидэнэр, бидэн, маанар,

маанад (мы); ши (ты); та (вы); таанар, таанад (вы). А специального местоимения 3-го лица в

бурятском языке нет; если не считать диалектального западнобурятского өөһэн в значении "он".

Функцию личных местоимений 3-го лица выполняют указательные местоимения, употребляемые

анафорически: энэ (этот), тэрэ (тот) - ед. числа; эдэ (эти), тэдэ (те) - мн. числа.

В склонении личных местоимений единственного числа: би (я), ши (ты), имеет место

супплетивность, в результате которой в косвенных падежах появляются основы, отличные от

выше указанных местоимений.

2. В бурятском языке нет притяжательных местоимений, подобных русским, вместо них

употребляются личные местоимения в родительном падеже.

Например: минии бээлэй (мои рукавички)

шинии малгай (твоя шапка)

манай һургуули (наша школа)

танай ном (ваша книга)

тэдээнэй шарга (их сани)

3. Если местоимение в родительном падеже является определением, то на русский язык

переводится притяжательным местоимением, а в сочетании с послелогами переводится

родительным или другим падежом.

Например: минии хойно (после меня)

шинии хажууда (около тебя)

танай хойноһоо (после вас, за вами)

тэрээн тухай (о нем, насчет того).

Текст для чтения, перевода и пересказа

Выпишите из текста личные местоимения, определите их число и падеж.

Агнуурида гаралга

Содбо таабайтаяа агнуурида гараха болоходоо, угаа ехээр баярлаа һэн. Һуралсалһаа

залхуурһандаа тэрэ баярлаа бэшэ. Үгы даа, тэрэ һургуулида һураха дуратай юм. Теэд таабайнгаа

дурадхаһан агнууриһаа арсажа болохо аал. Дахин хэзээ иимэ зол тудахаб даа. Таабайнь үндэр

наһатай болонхой. "Мүнөө жэл һүүлшынхиеэ агнуурида гарахам. Ашамни, шамаяа агнуурида

абажа ябаха хүсэлтэйб. Намтаяа ябахадаа, юу хээ ойлгожо абахаш. Хожом шамай агнуурида абажа

гараха шадални байхагүй" - гэжэ таабайнь тэрээндэ хэлээ бшуу.

Эхэ эсэгэнь тэрэниие агнуурида табиха дурагуй байгаа. Тиибэшье тэдэниие үгэдөө оруулаал.

Тиигээд лэ Содбо таабайтаяа түхеэржэ, агнуурида гараа һэн.

Замдаа хоёр үдэр ябажа, тэдэнэр нэгэ отогто хүрэжэ ерэбэд. Тэрэнь ангуушадай үни заяанай

байрлаагүй, шэнэһэнэй холтоһоор хушаһан муухан балгаан һэн. Үмхиржэ унашаһан балгаанаа

заһаха гэжэ үбгэн эсэгэ аша хүбүүн хоёр нилээд тухашарба.

Слова:

агнуури - охота

арсаха - отказываться, уклоняться

отог - шалаш

холтоһон - кора (древесная)

таабай - дед

зол - удача, счастье

балгаан - шалаш, балаган

шэнэһэн - лиственница

Упражнение № 1

При списывании вместо точек поставить необходимые местоимения

һургуулиингаа саад соо жэмэстэ мододые олоор һуулгаа һэмди. 2.... мүнөө бултадаа

намаалжа, угаа гоё болошобод. 3. Һургуулиимнай директор, багшанар ... ехээр магтаба. 4. Һайнаар

хүдэлһэнэймнай түлөө ... класста грамота барюулагдаа. 5

грамота түрүүшынхиеэ абажа, ...

баярлабабди. 6

үшөө оролдосотойгоор хүдэлхэ, һураха гэжэ уряалба.

Упражнение № 2

Переведите на бурятский язык следующие предложения.

1. Я буду кататься с горки. 2. Ты будешь кататься на коньках. 3. Он пойдет на лыжах. 4. Мы

будем кататься с горки. 5. Вы будете кататься на коньках. 6. Они пойдут на лыжах.

Упражнение № 3

Переведите на бурятский язык и вместо точек напишите нужные местоимения.

1. Охотник возвращался с охоты домой. Впереди ... бежала собака. 2. Я давно не был у

товарища, собираюсь к ... завтра зайти. 3. Малыш упал и плачет. Ваня пошел к ..., помог встать и

стал ... утешать. 4. Ты нечаянно толкнул прохожего, извинись перед ... 5. Лида первый раз встала

на лед. У ... подвернулась нога и Лида упала.

Упражнение №4

Переведите и выучите стихотворение.

Эхэ орон.

Эхэ орон -

Энэ биб.

Эхэ орон -

Энэ шиш.

Эхэ орон -

Энэ бидэбди!

Эхэ орон -

Эб найрамдал.

Эхэ орон -

Энэ манай жаргал.

Ц.Д. Дондокова

Упражнение № 5

Ответьте на следующие вопросы.

1. Энэ бэшэгые хэндэ үгэхэ юм? 2. Багша хэниие дуудааб? 3. Та хэнтэй Хэжэнгэ ошохотнайб?

4. Энээниие ямараар шэрдээ хада гоё байхаб? 5. Тэрэ хэнһээ асуугааб? 6. Ши хэнтэй ерээбши? 7.

Таанар номуудаа хэнэй парта дээрэ табяа һэмта?

Образцы склонения личных местоимений

Число

Единственное

падеж

первое лицо

второе лицо

третье лицо

Им. (Нэр.)

би (нам)

ши (шам)

тэрэ (тэрээн);

Род.(Хам.)

минин

шинии

тэрээнэй

Дат.-м.(Зуг)

намда

шамда

тэрээндэ

Вин. (Үйл.)

намайе

шамайе

тэрээниие

Ор. (Зэбс.)

намаар

шамаар

тэрээгээр

Совм.(Хамт.)

намтай

шамтай

тэрээнтэй

Исх. (Гар.)

намһаа

шамһаа

тэрээнһээ

Число

Множественное

падеж

первое лицо

второе лицо

Им. (Нэр.)

бидэ (-н, -нэр)

та (таанар)

Род. (Хам.)

бидэнэй (-нэрэй)

танай (таанарай)

Дат.-м.(3үг.)

бидэндэ (-нэртэ)

танда (таанарта)

Вин. (Үйл.)

бидэниие (-нэрые)

танине

(таанарые)

Ор.(3эбс.)

бидэнээр (-нэрээр)

танаар

(таанараар)

Совм.(Хамт.)

бидэнтэй (-нэртэй)

тантай

(таанартай)

Исх. (Гар.)

бидэнһээ (-нэрһээ)

танһаа

(таанарһаа)

Число

Множественное

падеж

третье лицо

Им. (Нэр.)

тэдэ(-нэр, -ээн)

Род. (Хам.)

тэдэнэй (-нэрэй, -ээнэй)

Дат.-м. (Зуг.)

тэдэндэ (-нэртэ, -ээндэ)

Вин. (Үйл.)

тэдэниие (-нэрые, -ээние)

Ор. (Зэбс.)

тэдэнээр (-нэрээр, -ээнээр)

Совм. (Хамт.)

тэдэнтэй (-нэртэй, -ээнтэй)

Исх. (Гар.)

тэдэнһээ (-нэрһээ, -ээнһээ)

Упражнение №6

Переведите предложения на русский язык.

1. Минин аба колхозойнгоо түрүү механизатор юм. 2. Ви танай түлөө хододоо оролдохоб. 3.

Эдэнэр хэдэн үдэр харгыда ябажа, ехээр зобоошье, эсээшье ха. 4. Юун шамда хэрэгтэйб, хэлэ

намда, шинии хусэлые би дүүргэхээ оролдохоб. 5. Минин хэлэһые нүгөөдүүлдээ бү хэлээрэй. 6. Би

уншаһуу, ши бэшэг бэшэ. 7. Таанарнай библиотекэһээ абаһан номоо уншажа дүүргээ гүт? 8. Тиимэ

ном намдаа оложо үгөөрэй. 9. Тэдэнэр дуулаха, хатархадаа бэрхэнүүд байба.

Упражнение № 7

Прочитайте и переведите со словарем.

Буряад-монгол арадай ёһо заншалнуудһаа

Булагаа шэргэһэн нютаг - нютаг бэшэ, угаа алдаһан хүн - хүн бэшэ.

Энэ болбол буряад-монгол угсаатанай эртэ урда сагһаа һанажа ябаһан нангин бодолнуудай

нэгэн мүн.

Угаа мэдэхэ, нютагаа һанаха, арадаа хүндэлхэ, эхэ эсэгэеэ хайрлаха мэдэрэлтэй хүн

найдамтай. Тэрэ ондоо хүниие ойлгохо хабатай, нютагай заншалые хүндэлхэ аргатай, хэлэһэн

бодолыень сэгнэхэ сэнэгтэй.

Бидэ буряад-монгол зон холын хүниие хариин гэжэ харшалдаггүй, дүтын хүниие өөрын гэжэ

үлүү үмэгшэлдэггүй ябаһамди. Яһатан бүхэндэ, арад бүхэндэ адли тэгшээр хандадаг заншалтай

элйнсэг хулинсагуудаймнай эртэ урданай ёһо юм.

Д. Эрдынеев

Хорин долоодохи хэшээл. Двадцать седьмой урок

Предварительное, последовательное деепричастия

Грамматика:

1. Предварительное деепричастие выражает такое действие, в момент

завершения которого сразу же наступает другое действие, выраженное главным сказуемым.

Данное деепричастие образуется суффиксом: -мсаар (-мсээр, -мсоор, -мсөөр), на русский язык

передается словами: "как только", "сразу же". Например: унша-уншамсаар (как только прочтешь).

Минин уншамсаар, ши бэшээрэй. (Как только я прочту, ты сразу пиши). Багшын класста

оромсоор, һурагшад бододог. (Как учитель войдет в класс, учащиеся встают).

2. Последовательное деепричастие образуется суффиксом -халаар (-хэлээр, -холоор). По

своему значению данное деепричастие близко к значению предварительного деепричастия. Только

разница в том, что последовательное деепричастие обозначает такое действие, после которого

немедленно наступает другое действие, выраженное главным сказуемым. Например: Багшын

уншахалаар, һурагшад диктант бэшэжэ эхилбэ. (Учитель как только начал читать, учащиеся сразу

же стали писать диктант.) Хүнэй орожо ерэхэлээр, нохойнь хусажа эхилбэ. (Как только вошел

человек, собака начала лаять).

Последовательное и предварительное деепричастия не употребляются с отрицательной

частицей -гүй. Принимают они личную и возвратную частицу, например: ерэхэлээрээ (как только

пришел), ерэмсээрнь (с его приходом).

Текст для чтения, перевода и пересказа

Нүхэр

Бага наһандаа үелһэн нүхэр гээшэ хододоол зүрхэндэ инаг һайханаар һанагдажа ябадаг.

Аяар хэзээ, эдир бага наһандаа, би Пашатай нэгэхэн жэлэй хугасаа соо нүхэрлэжэ ябааб, теэд

мүнөө хүрэтэр тэрэмни эгээл һайханаар, илдам инагаар һанагдадаг юм.

Детдомдо хун болоо һэм. Пашын детдомдо ерэхэлээр, бидэ нүхэсэһэн байнабди. Тэндэ уран

һайханай бүлгэмдэ хамаадалсадаг байгааб. Тиигээд долоое дүүргэмсээрни, энэ театральна

училищида эльгээгээ һэн гэжэ Паша өөрөө хэлэдэг байгаа.

Паша намһаа гурба наһаар аха, обёос шэнги сагаан сабидар томо бэетэй, сэбэр хүбүүн һэн.

Ц.Шагжин

Слова:

нүхэр - друг

зүрхэн - сердце

нүхэсэхэ - дружить

бүлгэм - кружок

обёос - овес

Задание: 1) Кратко перескажите текст на бурятском языке

2) Выпишите из текста деепричастия и объясните их форму.

3 .Словообразование.

а) (-хан, -хэн, -хон) - уменьшительно-ласкательный суффикс, который прибавляется к

основам имен существительных и прилагательных: нохойхон (собачка); гэрхэн (домик); харахан

(черненький)

б) глагольное словообразование. Глаголы "хаяжархиха, дуугарха" имеют сложную

глагольную основу, образованную от двух первоначально самостоятельных слов: хаяжархиха -

хаяжа орхихо "выбросить"; дуугарха - дуу гараха "говорить". Соединение двух слов в одно целое

дало сложную глагольную основу.

Упражнение № 1

К основам имен существительных и прилагательных прибавить уменьшительно-

ласкательный суффикс, перевести их на русский язык, составить с ними предложения.

Образец: хурьган - хурьгахан.

Хада, морин, ном, сагаан, номгон, бага, хэрмэн, гал, шара, баха, сэсэг, зүгы.

Упражнение №2

Из следующих глаголов образуйте сложные глаголы с глаголом "орхи" и переведите на

русский язык: ябаха, уншаха, бэшэхэ, хараха, гүйхэ, мэдэхэ, галдаха, сохихо.

Упражнение № 3

Прочитайте, переведите и перескажите текст.

Анхан сагһаа хойшо Хориин зон хадаа тэмээн, адуун, үхэр, ямаан, хонин - эдэ табан хушуу

малаа эрхйлэн үсхэбэрилжэ ябаһан юм. Тиигээд малайнгаа эдеэлсэ хаража, зун, намар, үбэл, хабар

жэлэй дүрбэн сагта нүүдэл хэжэ ябадаг һэн. Бүхэли жэлдээ эдихэ сагаан эдеэ айрһа, үрмэ, тоһо,

айруул, аарса даража бэлдэдэг гуримтай байгаа. Газарай ургамал зэрлиг мангир, түмһэ, мойһо,

долоогоно, алирһа жэмэс хуряажа хэрэглэдэг һэн. Гадна номо годлёор, хилгааһан гүльмөөр, урьха

зангаар элдэб зэр зэмсэгээр ан арьяатаниие, загаһа ба шубуу баридаг, тэдэнээрээ агсаа наймаа хэжэ

хэрэгээ бүтээдэг байгаа. Зунай сагта сүлөөтэй, хүдэлмэригүй, зугаа хэжэ сэнгэлдэн ябаха, үбэл

хабарай сагта малаа һахяад, сүлөөгүй ябадаг байха.

Слова:

тэмээн - верблюд

айруул - сырки (из творога)

зэр зэмсэг - орудия производства

түмһэн - луковица (растений), клубень

табан хушуун мал - пять видов скота

аарсан - арса, кислый молочный продукт

агсаа наймаа - торговля; купля - продажа

ямаан - коза

нүүдэл - кочевка

адуун - табун

үрмэн - пенка

долоогоно - боярышник

Грамматика: 1. Послелоги места: дээрэ(на), соо (в, внутри). Послелог дээрэ показывает, что

один предмет находится на поверхности другого. Например: Стол дээрэ. (На столе).

Послелог соо показывает, что один предмет находится внутри другого. Например: таһалга соо

(в комнате).

2. Послелоги направления: тээшэ (к, в); уруу (руу) по направлению).

Послелоги: тээ, уруу (руу) показывают направление действия. Например: ой руу (руу) (в лес);

ой тээшэ (к лесу).

3. Словообразовательный суффикс -хи. Посредством суффикса -хи образуются (имена

прилагательные со значением: относящийся к тому, что выражено производящей основой.

Например: эндэ -эндэхи (здешний), дээгүүр - дээгүүрхи (верхний); нютаг - нютагаархи зон

(одноулусники); түрэлхи (врожденный); түрүүнхи (первый, предыдущий).

Текст для чтения, перевода и пересказа

Зоригтой басаган (Болоһон ушар)

... "Түймэр!.. Эжынь ажалдаа ёпотой ... Хүүгэдынь гэртээ үлөө…” - гэһэн бодолнууд

сахилгаан түргөөр толгойдонь ороодхибо.

Зоя шатажа байһан гэр тээшэ бии шадалаараа гүйшэбэ. Хүрэжэ ерэхэдэнь, үүдэндэнь суурга.

Хүнүүдые ооглохо, хуугайлхадань, хэншье үгы. Зоя суургыень эбдээд, галдуулжа байһан гэр уруу

оробо. Хахама хара утаан ... Гэрэй потологһоо галтай сусалнуудшье унана. Агшан зуура

үхибүүдэй уйлаха дуулдахадал гэбэ.

"Орон дороо орошоо хаяа?" - гэһэн бодолдо абтаһан Зоя галһаа айгаашье һаа, ороной

хажууда арай гэжэ хүрэбэ. Утаанда хахашаһан Зоя арайхан гэжэ жаахан үхибүү тэбэреэд, газаашаа

гүйжэ гараба. Газаа гараһан хойноо гарайнгаа, үһэнэйнгөө шатаһаниие мэдэрбэ.

Энэ үедэ үхибүүдэй эхэ ерэжэ, үлгы соогоо мэдээгүй хэбтэһэн үхибүүгаэ абарба...

Үглөөдэрынь һургуулида суглаан болобо. Үнгэрһэн гал аюул тухай Зоя нүхэдтөө хөөрэжэ

үгэбэ. Энэ суглаан дээрэ Зояда ехэ баярые хүргэбэ.

Слова:

зоригтой - смелый түймэр - пожар толгой - голова сахилгаан - молния гал - огонь

сусал - обгоревшее полено, головешка суурга - замок ооглохо - кричать утаан - дым үһэн -

волосы үлгы - колыбель суглаан - собрание орон - кровать

Задание: 1) Выпишите из текста предложения с послелогами и объясните их значение.

2) При помощи словообразовательного суффикса -хи образуйте имена прилагательные с

последующими словами; переведите и составьте с ними предложения: газаа, үсэгэлдэр, доогуур,

дундуур.

3) Расскажите об учебном кабинете, о своей комнате, используя послелоги.

4. Һэн - утвердительная частица. Утвердительная частица.

Утвердительными частицами являются также: даа, ха, бшуу, бэлэй, мүн, агша, юм, которые

произносятся и пишутся отдельно от предыдущего слова. Обычно они употребляются в конце

предложения и выражают утверждение в любом предложении, в том числе и в отрицательном.

Например: Ахамни намда ном асарха даа. (Брат мой принесет мне книгу). Мүнөөдэр ерэхэгүй даа.

(Сегодня не придет).

Упражнение № 1

Прочитайте, переведите и перескажите текст. При переводе обратите внимание на

употребление утвердительных частиц.

Буряад арадай заншалта хубсаһан тухай.

Буряад арадай заншалта хубсаһан бусад арадай хубсаһа хунарһаа хэл маягаараа,

үндэһөөрөөшье онсо илгаатай юм. Амгалан ажана |һууха гээшэ оршон тойрон байгаалиһаа

дулдыдадаг ааб даа. Хүхэ номин тэнгэри хододоо байһай гэжэ ажалша малша арадта хүхэ үнгэ

дурлагдадаг байһан. Эдир залуу үхибүүдтэ арбаад наһа хүрэтэрнь, һомон дэгэл оёжо үгэдэг

заншалтай һэн. Арба гараһан басагадтаа таһалжа оёһон хүхэ үнгэтэй басаган дэгэл үмдэхүүлхэ.

Хадамда гараһан басагад хоёр гэзэгэдээ туйба зүүжэ, хуняаһатай хамсытай һамган дэгэл

уужатайгаар үмдэхэ ёһотой. Үндэр наһа наһалжа, һахил абахадаа, һөөргөө һомон дэгэлээ үмдэдэг

һэн. Дэгэлэй үнгэшье хүрин боложо, задархай орхимжотой болохо заншалтай байгаа. Уһанай эзэн

лусууд замаг шэнги ногоон үнгэдэ дуратай юм гэлсэхэ. Шара улаан үнгэ лама багшанарай

хубсаһанда таарамжатай, хүрин үнгэ - наһатай зоной гэжэ тоологдодог һэн. Энэ гурим мүнөөшье

сахигдадаг юм.

Б.-Х. Намсараева

Слова:

заншалта - традиционный

хубсаһа хунар - одежда

түхэл - вид

ундэһэн - корень

хүхэ - синий

тэнгэри - небо

оёхо - шить

замаг - водоросли

һахил абаха - давать обет

таһалха - отрезать

хадамда гараха - выходить замуж

гэзэгэ - коса

һамган дэгэл - женская шуба

хамсы - рукав

хүрин - коричневый

задархай - открытый

лусууд (миф.) - водяной

ногоон - зеленый

һомон дэгэл - гладкая (т.е. без складок) шуба; верхняя одежда женщины

уужа - короткая безрукавка; (надеваемая на верхнюю женскую одежду)

орхимжо - широкая полоса красной ткани

туйба - туйбы, рожки, (прикрепляемые к волосам тесьмой; их носят женщины в отличие от

девушек, которые заплетали волосы в косы)

хуняаһан - вышитая нитками полоска в женской одежде

Упражнение № 2

Переведите на бурятский язык следующий текст, употребляя утвердительные частицы.

Черное Ушко

Зимой старик сторож с собакой Еремкой шел по полю, Вдруг собака остановилась и

взвизгнула. Старик подошел к ней. На снегу лежал совсем молоденький зайчик. Передняя лапка у

нее была сломана. Жаль стало старику несчастного зайчишку. Старик взял его на руки и понес

домой.

Зайчик был весь белый, только кончики ушей у него были черные. Ксюша назвала зайца

Черное Ушко. Черное Ушко и Еремка подружились и весело играли друг с другом. Так прожил

зайчик в избушке всю зиму.

Но однажды весной зайчик убежал в лес и больше не вернулся. Скучно стало дедушке и

Ксюше без зайца.

Д. Мамин-Сибиряк

Хорин наймадахи хэшээл. Двадцать восьмой урок

Продолжительное деепричастие.

Обобщительные местоимения

Грамматика: 1. Продолжительное деепричастие образуется при помощи суффикса -һаар (-

һээр, -һоор, -һөөр), обозначает продолжительность действия, в течение которого совершается

другое действие или с момента совершения которого было совершено другое действие. На

русский язык переводится словами "с тех пор, как совершил то-то" или "с тех пор как сделал то-

то". Например: Хубуумнай Москва хyрэһөөр бэшэг бэшэбэ. (Сын наш как доехал в Москву, так

сразу же написал письмо). Би һургуулида ороһоор гурбан жэл болобоб. (С тех пор как пошел в

школу, прошло три года).

2. Бүри, бүхэн (каждый, всякий) - обобщительные местоимения.

В предложении они стоят после определяемого слова. Например: үдэр бүри (каждый день);

хүн бүхэн (каждый человек); класс бүри (каждый класс).

Обобщительное местоимение бүхэн употребляется только при обозначении людей, например:

Хүн бүхэн номтой. (У каждого есть книга).

Обобщительные местоимения, как и все местоимения, склоняются по всем падежам.

В предложении, если определение выражено обобщительным местоимением, то падежное

окончание получает не определяемое слово, а определение, выраженное этим местоимением,

например: Хүн бүхэндэ ном үгэхэ. (Книги дадут каждому человеку).

3. Встречающиеся в тексте частицы гээшэ, хадаа являются показателем подлежащего, такими

же показателями являются болбол, гэжэ.

Например: Доржиев хадаа манай директор (Доржиев - наш директор).

Очень часто гээшэ, хадаа употребляются в значении утверждения и на русский язык

переводятся также слова утверждения: "значит", "выходит", "ведь", "стало быть” и т.д.

Например. Тэрэ хүн ерээ гээшэ. (Значит, тот человек пришел).

С вопросительными словами гээшэ передает значение усилительной частицы же. Например:

Яаха гээшэб? (Что же делать?) Юун болохонь гээшэб? (Что же будет?).

Текст для чтения и пересказа

Уһан

Таня үглөөгүүр заахан саад тээшэ ошобо. Тэндэнь һайхан сэсэгүүд ургажа байба. Тэрэ

сэсэгүүдые Таниин үбгэн эсэгэ тариһан байгаа. Таня хүрэһөөр ялагар үнгэтэй ягаан дэльбэнүүд

өөдэ хараба. Эдэ сэсэгуүдэй һайнаар ургахын туда уһан хэрэгтэй.

... Уһан гээшэ амитан бухэндэ, бухы ургамалда ехэ хэрэгтэй. Ямаршье амитан уһагүйгөөр

байжа шадахагуй. Уһанай хүсөөр хүн ехэ юумэ хэдэг. Эдеэгээ шанадаг. Бүхы юумэеэ угаадаг.

Гансал уһанай ашаар элүүр, арюун сэбэр ябаха аргатайбди.

Нютаг бүхэндэ бага, ехэ гол горход урдажал байдаг. Тэдэнэй уһые ханаабаар урадхуулжа, хүн

газараа уһалдаг. Уһалагдаһан газарта ургаса һайнаар ургадаг.

Уһан газар доогуур урдажа байдаг. Уһа хомортой газарта хүн худаг малтажа, уһа абадаг.

Худагай уһан арюухан, сэбэр байдаг.

Слова:

үглөөгүүр - утром

ялагар - блестящий

дэльбэ - лепесток (у цветка)

амитан - животное

эдеэн - еда, пища

угааха - стирать

газар - земля

сэсэг - цветок

ягаан - розовый

уһан - вода

ургамал - растение

шанаха - варить

элүүр - здоровый

худаг - колодец.

Упражнение № 1

Выпишите ив текста "Уһан" предложения на каждое грамматическое правило этого урока

и переведите.

Упражнение №2

Продолжите рассказ "Минин үдэр", используя деепричастия.

Минин үдэр

Үглөөгүүр 7 сагта бодоод, тунгалаг агаарта физзарядка хэдэгб. Нюур гараа угаагаад, сайгаа

уугаад, хэшээлнүүдэйнгээ юумые түхеэрдэгби. Найман сагта гэрһээн гараад, институдаа ошодогби

…

Упражнение № 3

Спишите предложения и укажите какое это деепричастие.

Переведите предложения, обращая внимание на деепричастие

1. Абаяа харахалаараа, Доржо гэр тээшээ гүйшэбэ. 2. Абаһан даабарияа мэдэхэлээрээ,

дүүргэжэ оробо. 3. Баяр, ябатараа, манайда ороод гараарай. 4. Саһанай оробол, шаргаараа

һолжорхобди. 5. Хэшээлһээ ерэмсээрээ, номоо уншаарай. 6. Бадмын морёо барижа асартарынь,

наран дээрэ гарашаба. 7. Автобусто һуугаад ябахалааршни, танай нохой гүйжэ ерээ һэн.

Упражнение № 4

Напишите предложения со следующими деепричастиями: ерэмсээ, ошохолоор, бариһаар,

ябатар, наадабал.

Упражнение № 5

Составьте вопросы ко всем членам предложения.

1. Минин аха багшын һургуулида һурадаг. 2. Багшамнай бидэндэ тахяагай үндэгэнэй зэргэ

сливэ харуулаа һэн. 3. Шэрээ доро миисгэй хэбтэнэ.

Упражнение № 6

Спишите. Сравните с традициями бурятского народа.

Үбэр Монголой заншалнуудһаа.

Галдаа уһа адхажа болохогүй;

Галаа хараахагүй;

Галдаа гахай, нохой дүтэлүүлхэгүй;

Шонын бажууһан малай мяха, үхэһэн малай мяха галдаа дүтэлүүлхэгүй;

Гал руугаа нёлбохогүй;

Гааһаяа тогоон дээрэ тоншохогүй;

Галайнгаа үнэһэ, угаадаһа хүнэй урдаһаа хаяхагүй;

Хүнэй урдуур хооһон хүнэгтэй гарахагүй;

Айлшан хүн гэртэ ташуур баряад орохогүй;

Һолонго руу хургаараа заахагүй;

Зогсоод эдеэлхэгүй.

Хорин юһэдэхи хэшээл. Двадцать девятый урок

Деепричастие предпочтения. Послелоги сравнения.

Словообразовательный суффикс -шаг

Грамматика: 1. Деепричастие предпочтения образуется суффиксом -нхаар и обозначает

действие, которое предпочитается другому действию, выраженному главным сказуемым.

Например: Кинодо ошонхаар, ном уншахаб. (Чем пойти в кино, лучше буду читать книгу).

Автобусаар ябанхаар, трамвайгаар ябаһан дээрэ. (Лучше поехать на трамвае, чем на автобусе).

2. Послелоги сравнения: шэнги (похоже, как), мэтэ (как), орходоо (по сравнению)

употребляются для сравнения двух предметов. Например: Шандаган шубуун мэтэ ниидэнэ. (Заяц

летит, как птица). Нохой шоно шэнги улина. (Собака воет, как волк). Шэнэ ном хуушан номдо

орходоо һайн. (Новый учебник лучше по сравнению со старым учебником).

3. Словообразовательный суффикс -шаг (-шог, -шэг). Посредством его образуются имена

прилагательные со значением: а) неполноты признака или качества: харашаг (черноватый) от хара

(черный); дулааншаг (тепловатый) от дулаан (теплый); залуушаг (моложавый) от залуу (молодой).

Текст для чтения и пересказа

Выпишите из текста предложения с продолжительным деепричастием предпочтения,

переведите их.

Байра дээрээ тогтохоёо болишоод дэбхэрэлдэжэ, тархияа һэжэрэн турьялдан байһан хүлэгүүд

һуга һүрэлдэн зурышабад. Эхинһээ гурбадахи гараһан аад, шорой тооһондо балайшье

дарагдабагүйб. Тиигэбэшье урдамни гараад ябаһан моридой туруун дороһоонь шэдэгдэһэн шорой

шабха нюурыемни урдаһаань хордотор сохино. Хулынгаа жолоо татаад ябажа ябатараа һуладхан

табяад, хүлөөрөө хажууһаань нэшээдхибэб. Шэнэ хүсэн нэмэн, хуламни мүнөө түргэдэн,

бригадирай бууралые унаһан Будые хүсэһөөр, хажуугаарнь алад гарашаба. Урдамни табилуулжа

ябаһан зээрдын һүүл зуухалаарни, хүсэгдэжэ ябаһан Шоён гэдэргээ эрьежэ хараһаар: "Үгы, энэ

элжэгэн гэжэ байжа наадалһан хулада хүсэгдэбэл, яагаа эшхэбтэр байхаб. Яаха болоо гээшэб?

Мэдээшэгүй болоод, хүсэгдэнхаар урдаһаань шабхадажархихамни гү?" - гэжэ бодобо.

Б.Романов

Слова:

хула - савраска

хүсэхэ - догонять

табилуулжа ябаха - скакать

зээрдэ - рыжий

алад гараха - проходить мимо чего-либо

гэдэргээ эрьехэ - оборачиваться назад

шабхадаха - подстегивать кнутом (или прутиком)

буурал - седой

эшэхэбтэр - стыдно

элжэгэн - осел

һүүл - хвост

Упражнение № 1

Из следующих слов образуйте прилагательные с суффиксом -шаг (-шэг, -шог), придумайте к

ним определяемое имя и получением сочетания переведите на русский язык:үндэр, улаан, сэбэр,

зузаан, шэнэ, ехэ, һонин, хүйтэн, ута, зөөлэн, номгон.

Упражнение № 2

Переведите предложения на русский язык, обращая внимание на послелоги сравнения.

1. Үнэгэн үхэһэн шэнги болоод хэбтэбэ. 2. Таряалан соогуур комбайнууд корабль мэтэ

тамаран ябана. 3. Витим сухалаа тараһан хүн шэнги номгорон, хуушан һабадаа ороод байхадаа,

гайхамшаг гоёор харагдадаг 4. Жэргэмэлнүүд өөдөө хүхюутэйгээр хөөрэжэ, агаарта үлгөөтэй

бүлбэнүүр хонхонууд шэнгеэр жэргэнэ. 5. Бадма Баярта орходоо шуран бэрхэ байна.

Упражнение № 3

Прочитайте, переведите на русский язык и перескажите.

Һур харбалга

Энэ наадые урдань һур харбаан гэдэггүй, миин лэ һур гэжэ нэрлэдэг һэн. Имагтал энэ наадан

эрэгтэйшүүлэй зугаа байгаа. Энээнээ ехэл хүндэтэйгөөр һанадаг, бэшэ бэшэ наадан зугаануудтай

жэшэшэгуй дээгүүр тоолодог байгаа юм даа. 15-16 наһатай хүбүүдһээ эхилээд далаадтай үбгэд

хүрэтэрхи ехэшүүл энэ нааданда хабаадалсадаг һэн.

Наяадтайшье үбгэд һур харбаанай хажууда ерэжэ, нэгэ хэһэг һахижа, заримдаа хэдэн годли

табяадшье үзэдэг бэлэй. Хори буряадай түүхэшэн Тобын Түгэлдэрэй хэлэһээр, хори буряадууд 14-

һөө дээшэ наһатай хүбүүдээ уялгата ёһоор номо, һурша барюулжа, харбуулжа һургадаг байһан

аад, 1816 онһоо хойшо тэрэ ёһоёо болюулһан байгаа. Бүри урда сагта сэрэг дайнда, аба хайдагта

гарахадань, номо һурша гээшэ үндэһэн зэбсэг байһан тула тэрээндэ һургаха ёһотой байгаа һэн.

Л. Линховоин

Слова:

эрэгтэй - мужчина

далан - семьдесят

хабаадалсаха - участвовать

наян - восемьдесят

годли - стрела

түүхэшэн - историк

номо - лук

аба хайдаг - облава

Упражнение № 4

Вместо точек поставьте нужные окончания.

Энэ шэнэ гэр. Гэр... хойно үхибүүд модо тариба. Содном гэр... оробо. Энэ гэр... аба шэнэ

модоор баряа. Гэр... олон хунүүд гараба. Манай бүлэ шэнэ гэр... болоо. Манай тосхон шэнэ гэр...

олон.

Гушадахи хэшээл. Тридцатый урок

Страдательный залог. Послелоги причины. Степень качества

Грамматика: 1. Страдательный залог глагола обозначает действие, которое претерпевает

само действующее лицо.

Например: хара (смотреть) - харагдаха (быть видимым); бари (поймать) - баригдаха (быть

пойманным).

Страдательный залог образуется посредством следующих суффиксов:

а) -гда (-гдэ, -гдо), который употребляется после оканчивающихся на гласный: тари (сеять) -

таригдаха (быть посеяным); унша (читать) - уншагдаха (быть прочитанным).

б) -да (-дэ, -до), который употребляется после основ, оканчивающихся на согласный л с

последующим гласным: оло (находить), олдохо (быть найденным).

в) -та (-тэ, -то), который употребляется после основ, где имеются р, г, б с последующими

краткими гласными: аба (взять) - абтаха (быть взятым); үгэ (отдать) - үгтэхэ (быть отданным).

2. Послелоги тула, дээрэһээ, ушарһаа служат для выражения действия. Например: Хэшээлһээ

хожомдохогүйн туда эртэ бодо хэрэгтэй. (Чтобы не опаздывать на урок, нужно вставать рано).

Послелоги дээрэһээ, ушарһаа часто встречаются в сочетании с глаголом болохо.

Например: Энээн дээрэһээ боложо, кинодо ошоогүйбди. (Из-за (ввиду) этого (случая) мы не

пошли в кино).

Упражнение № 1

Прочитайте, переведите и перескажите текст.

Урданай заншал

Хүн гээшэ наһатай болоходоо урданайнгаа ябаһан ябадал һанаха байна. Мүнөө таби гараһан

наһатай зонһоо эхилээд бүри аха зон хүрэтэр яһала юумэ үзэһэн байнабди гэжэ һанагдаха юм.

Үнгэрһэн байдалаа дурсахада, тэрэ үедэ зон урданайлхуу, айха гайхахые мэдэдэг, аха заха хүнһөө

ехэл гайхадаг байгаа. Тиигээдшье харатан дайсанай добтолжо ороходонь, бүһэтэйшүүлнай булта

Эхэ ороноо хамгаалхаяа мордоһон гээшэ. Үлэһэн хүгшэд, хүүгэд болон эхэнэрнүүд хамтынгаа

ажал үргэлжэлүүлжэ, хүгшэн залуугүй үглөөгуүр эртэ бодожо, үдэшэ орой болотор, хүйтэн гү,

халуун гү - ямаршье сагта, үлэншье һаа, ажалаа хээд лэ ябаһан гээшэбди. Үдэшэ үглөө аарсаяа,

үдэдэ орооһоной шүлэ уугаад ябахаш, умдэхэ хубсаһан тэрэл һэн бэзэ. Иимэрхүү ябаһаншье һаа,

гажараагүй, хүхюутэйл бэлэйбди. Хулууха, буляаха, диилэһэнээ сохихо гэхэ мэтэ муу үйлэ

һанагдадагшьегүй байгаа. Олоһоноо хубаагаад лэ, эбтэй эмхитэй ябадал һанагдана. Түрэдэ гү,

найрта гү гэртэхинэйнгээ табяа һаань, ехэл хүхихэш. Залуушуул аха заха хүнһөө түрүүн гэртэ

орохогүй, табагһаа түрүүн эдихэгүй, ехэ айдаг, гайхадаг гэхэ гү, али хүндэлдэг гуримтай

байгаабди. Ажалшье хэхэдээ, хүн хүсэ шадалаа гарган хүдэлдэг һэн. Ажалай унаа гэхэдэ, тэмээн,

морин, сар байгаа. Мүнөө сагта ямар амар болоо гээшэб! Ямар амараар ажал хэдэг болооб,

хубсаһаншье, эдеэншье урданайхиһаа элбэг, хэлэншье хүнһөө харюудахагүй. Һайн сагта түрэһэн

үдэһэн зон баһал һайн зантай байха ёһотой.

Д. Цыренова

Слова:

хүн - человек

эртэ - рано

хүгшэн - старуха

эхэнэр - женщина

хүүхэн - девочка, ребенок

дурсаха - вспоминать о чем-либо

үргэлжэлүүлхэ - продолжать

орой - поздно

хулууха - воровать

буляаха - отнимать

сохихо - бить

хубааха - делить

унаа - перевозочные средства

тэмээн - верблюд

морин - лошадь

сар - бык

аарсан - арса (род творога, получаемого посредством кипячения кислого молока)

орооһоной шүлэн - суп с пшеничным зерном

гажарха - унывать, расстраиваться

Выпишите из текста все предложения, в которых имеются глаголы страдательного залога.

Составьте 5-6 предложений с глаголами страдательного залога.

Упражнение № 2

Напишите глаголы в следующих предложениях в настоящем, прошедшем или будущем

временах в зависимости от значения предложения:

1. Нёдондо жэл минии аха армиин албанда (абтаха). 2. Һүхөөр отологдоһон модо (асарха). 3.

Зундаа һур харбаанда бүхэ барилдаан (болохо). 4. Үгы болоһон үнеэмнай (олдохо). 5. Жэрысэ

табигдаһан бухалнууд барбайлдажа (харагдаха). 6. Доржын орой болотор унтаһан-һаа боложо

бидэнэр поездһоо (хожомдохо). 7. Самолёдой ниидэхые хүлеэжэ байхадаа, һонин ном (уншаха).

Упражнение № 3

К данным глаголам подобрать синонимы, составить предложения: ажаллаха, хожомдохо,

зүбшөөхэгүй, бүглэхэ, үгырхэ.

Грамматика (продолжение). Степень качества предмета, т.е. усиление или ослабление

качества предмета передается: а) усилительными словами угаа (очень), тон (весьма), маша (очень,

гораздо); эгээн (самый), которые ставятся перед прилагательными, например: угаа ехэ (очень

большой), эгээн һайн (самый лучший).

б) посредством удвоения (повторения) усеченной формы прилагательного с его полной

формой. Например: уб улаан (красный - прекрасный), хаб хара (черный - пречерный); саб

сагаан (белый - пребелый); хүхэ (синий - пресиний).

Сравнительная степень прилагательных в бурятском языке передается синтаксически, т.е.

перед прилагательными ставятся усилительные слова: маша, угаа, тон, эгээн, уйгаргуй и т.д.,

сравниваемый предмет передается в исходном падеже. Например: Манай гэр танай гэрһээ

уйгаргүй ехэ. (Наш дом намного больше, чем ваш дом).

Упражнение №1

Образуйте степени качества и сравнения от слов: уйтан, хүйтэн, набтар, гүйхэн, бишыхан,

хуушан, залуу, сэбэр, улаан, хүхэ.

Упражнение № 2

Спишите следующие предложения, при этом оформляйте прилагательные в степени

качества, переведите их на русский язык.

Борхоногые хүлеэнэд

Доржын сэлмэг шарай баяраар гэрэлтэнэ. Хурса нюдэдынь ходол энеэбхилнэ. Зузаахан

уралайнь саанаһаа жэжэ, сагаан шүдэнүүдынь сайбалзана. Дэрэгерхэн шэхэдынь, морхогорхон

хамарынь хүбүүнэй шарайе урин, хөөрхэн болгоно.

Борхоногой уран гоёор үльгэр хөөрэхые шагнаха гэжэ Доржо үнинэй хүлеэдэг байгаа.

Упражнение № 3

Следующие предложения переведите на бурятский язык: 1. Дети давали ежику хлеб, молоко,

свежую травку. 2. Птицы живут в лесах, на озерах, на болотах. 3. Много в нашей стране дремучих

лесов, бескрайних степей, раздольных полей. 4. В нашей реке водятся окуни, лещи, ерши.

Слова:

ерш - ёршохи, пахаагай

болото - намаг

окунь - алгана

лещ - тээли, хэлтэгэнэ загаһан

Упражнение №4

Расскажите о своем рабочем времени на бурятском языке.

Гушан нэгэдэхи хэшээл. Тридцать первый урок.

Взаимно-совместный залог

Грамматика: 1. Взаимно-совместный залог выражает действие, которое совершается двумя

или несколькими лицами совместно, имеет два суффикса: -лда (-лдэ, -лдо), -лса (-лсэ, -лсо).

Посредством суффикса -лда

(-лдэ, -лдо) образуется глагол со значением действия,

совершаемого двумя лицами или совместно. Например: Дамба Дашатай барилдаба. (Поборолись

Дамба с Дашой). Үсэгэлдэр абамни манай багшатай хөөрэлдэбэ. (Мой отец вчера беседовал с

нашим учителем).

Посредством суффикса -лса

(-лсэ, -лсо) образуется глагол со значением действия, в

совершении которого принимают участие двое или более лиц. Например: Сэрэн Сэбэгтэй город

ошолсобо. (Сэрэн с Сэбэком поехал в город). Сандаг Самбуугай тулеэ таиралсажа угэбэ. (Сандаг

помог распилить дрова Самбу).

Текст для чтения и пересказа

Нууян баабай

Манай Шанага, Хонхоло, Амгаланта нютагаархид гол түлэб анханай һуурин зон юм. Үбгэдэй

хэлсэдэг ёһоор, хориин арбан нэгэн эсэгын бодонгууд отогойхид болонобди, тиимэһээ гурбан

голоймнай зон Бодрнгуудай совхоз болон хамтарһан гээшэ. Нютагай айлнууд угай эхи татаһан

хүнүүдэй нэрээр мүнөөшье Нууянтан, Согтотон, Гандуутан, Санжаатан гэхэ мэтэ аймагууд болон

хубаардаг, баһа тэдэнэр түрэл түтимөө, аха дүүгээ мэдэлсэн, али болохоор туһалалсадаг, ябалсадаг

заншалтай.

Нууянтанай эхи татаһан Нууян баабай гэжэ алдаршаһан хүн тухай элдэб домогуудые үе

дамжан хэлсэдэг.

Нууян гээшэ хурса хэлэтэй, хурдан ухаатай, абарга хүсэтэй ангууша солотой хүн һэн ха.

Нууян баабай наһан соогоо дүшэн юһэн баабгай баряа һэн ха гэлсэхэ. Баабгайда гарахадаа, тэрэ

ори гансаараа сарба һүхэ, магардаан хутага, сай шанаха тогоонһоо бэшэ үлүү юумэ абадаггуй

байгаа. Нэгэтэ хори гараһан дүүнь бэеэ хоргодуулан дахаба, тиигэжэ ехэ гайхалтай юумэ хараһан

гэхэ. Тэрэнэй хараһаар байтар, Нууян баабай ута гасуу үзүүрлээд, баабгайн нүхэ зайдалан

һуушаба. Һүхэеэ хажуудаа хэбэ, тиин гасуугаа абаад баабгайн нүхэ руу хадхажа оробо.

Уданшьегүй газар дорьбомо абяан гараба. Сухалдаһан баабгай һабараараа тэрэ гасууень шүүрэн,

нүхэ руугаа татаба, химэлбэ. Тиихэдэнь Нууян баабай тэрэ гасуугаа баабгайтайнь татажа,

нүхэнэйнь амһарта ерүүлээд, шэлэ хүзүүнһээнь бажуужа абахадаа, тархииень хинсайтар татажа,

сарба һүхөөрөө сабшажа алаа һэн ха.

Наһатай болоһон хойноо шара маахайтай ушараад, улаан һуга руунь магардаан хутагаараа

шаажа үрдибэшье, доронь орошоо һэн ха, теэд бага балбуулаашье һаа, амиды гараа гэхэ.

Д. Тогошиев

Слова:

ёһо - обычай

отог - род, клан

уг - корень, происхождение

курса - острый

хэлэн - язык

ухаатай - умный

хусэтэй - сильный

гасуу - кол

ангуушан - охотник

душэн - сорок

юһэн - девять

баабгай - медведь

сарба һүхэ - большой, широкий топор

магардаан хутага - большой нож

Упражнение № 1

Из текста урока выпишите:

а) все деепричастия и объясните их образование и значение;

б) наречия и объясните их образование и значение.

Упражнение № 2

Вместо точек проставьте окончания множественного числа.

1. Манай колхоздо элдэб машин..., трактор..., комбайн..., самосвал…, автомашина..., сеялкэ...

болон бэшэшье техникэ бии. 2. Һурагша… сугларжа, залуудаа партизан ябаһан үбгэнэй хөөрөөе

һонирхон шагнаба. 3. Манай эндэ борбилоо..., турлааг..., хүхэ буха..., шаазга үбэлжэдэг.

Һурагшын сүүмхэ соо элдэб юумэнүүд олон: элдэб карандаш..., шутам..., ручка..., шэрэ..., гоё

зураг..., дэбтэр..., ном...

Упражнение № 3

В следующих предложениях правильно проставьте окончания слов, данных в скобках.

I. Һургуулиин (баня) (недели) бури тулигдэдэг. 2. Би шэнэ (платье) оюулбаб. 3. Колхозой олон

малнууд (поле) дээгүүр бэлшэнхэй. 4. Нина магазинһаа (лента, резина, булавка) худалдажа абаба.

5. Бидэ ой ошоһон тухайгаа (сочинение) бэшээбди. 6. Би мүнөөдэр интернадай (кухня) соо

дежурнаб. 7. (Волга) мүрэниие (карта) дээрэ харуулагты. 8. Эжымни амтатай (варенье) шанаба.

Упражнение №4

Переведите на бурятский язык следующие предложения: 1. Учебный год начинается с первого

сентября. 2. Ты хорошо отдохнул. 3. Завтра мы пойдем в театр. 4. Вчера мы ходили на завод. 5.

Отнеси книгу товарищу. 6. Почтальон принес телеграмму от сестры.

7. Я выполнил уроки по английскому языку и математике. 8. Папа пришел с работы. 9. Дует

холодный ветер.

Гушан хоёрдохи хэшээл. Тридцать второй урок

Служебные глаголы

Текст для чтения, перевода и пересказа

Энэ дэлхэй дээрэ дэмы ябаагүйгөө мэдэрхэ гээшэ хүн түрэһэнэймнай омог шуу. Харин хүн

түрэһэнэй омог ондоо хүндэ туһа үзүүлһэнһээ ерэдэг. Туһада ехэ бага гэжэ байдаггүй. Хүндэ

туһалһан туһа өөртэ туһа боложо эрьедэг.

Юундэб гэхэдэ, хүргэһэн туһа тухай туһалуулһан хүн хэзээдэшье мартахагүй.

Галаа түлеэд, сайгаа шанаад, айрһа хурһаяа эли газарта гаргаад, үүдэеэ суургалангүй орхижо,

малаа адуулхаяа гү, али агнахаяа ошоходоо, буряад зон аянай зондо һанаагаа зободог байгаа.

Хэһээлтэдэ ороһон хаатаршан, сүлэлгэдэ ябаһан гэмтэн - хэнэйшье үри һаа, ямаршье яһанай хүн

һаа - эзэгүй гэртэ буугааб гэжэ һанадаггүй байгаа. Тэрэнэй хоол баряад, унда уугаад, дулаасажа

амараад ошоһые мэдэхэдээ, буряад хүн баярладаг һэн. Юуб гэхэдэ, галынь залираагүй, гуламтынь

хүн тойроогүй, эдеэнһээнь хүн ама хүрөө, сэргэдэнь морёо уяа.

Иихэдээ гэрэй эзэн энэ дэлхэй дээрэ дэмы ябаагүй!

Д. Эрдынеев

Слова:

омог - гордость

туһа - помощь

аян - путешествие

хэһээлтэ - наказание

эрьехэ - возвращаться, оборачиваться

сэргэ - коновязь

айрһа хурһан - высушенный творог

сүлэлгэ - ссылка

Грамматика:

Вспомогательные глаголы. Многие глаголы в бурятском языке

употребляются в качестве вспомогательных глаголов. Они принимают активное участие в

образовании сложных глаголов.

Вспомогательные глаголы и глаголы, выступающие в качестве служебных слов, в сочетании с

деепричастиями выражают время и другие оттенки основного действия.

Например: Дамба номоо уншажа байна. (Дамба читает свою книгу). Танда уряал ябуулһан

байба. (Вам отправлено приглашение). Хорин центнер ургаса абажа болохоор байна. (Конечно,

можно собрать двадцать центнеров урожая). Би танайда орожо байхаб. (Я буду к вам захаживать

от случая к случаю).

Глаголы "полного" значения, выступая в сочетании с деепричастиями, образуют сложные

глаголы и утрачивают в некоторой степени свое лексическое значение. Эту группу служебных

глаголов составляет большинство глаголов движения.

Например: Сэбэг стол дээрэһээ дэбхэржэ бууба. (Сэбэк спрыгнул стола); Морин гүйжэ ябана

(Лошадь бежит).

Упражнение № 1

В следующих предложениях определите, какую роль выполняют служебные глаголы:

1. Үхибүүд ажалаа дүүргээд байба. 2. Дулма ахадаа бэшэг бэшэжэ байна. 3. Батын эжы

һайнаар ажалладаг байна. 4. Суглаан эхилхээ байгаа. 5. Манай ябаха автобус үдэрэй 12 сагта

ерэдэг байна. 6. Минии дүү унтахаяа байна. 7. Бадма дунда һургуулияа дүүргээд байба.

Упражнение №2

Спишите следующие предложения так, чтобы сказуемые были сложными и относились к

будущему времени:

1. Таанараа харахаяа ерээб. 2. Битнай хэлэһэн үгэдөө хүрэхэб. 3. Би танайда зорюута ерээб. 4.

Мүнөөдэр дулаан үдэр болохо. 5. Тэдэ баруулжаа ошобо. 6. Урдамнай колхозой сабшалан

ногоорно.

Упражнение №3

Докончите письмо.

Хүндэтэ эжымни.

Танай бэшэгые мүнөедэр абажа, ехэ баярлааб. Таанар булта һайн байна ха юмта. Би һайнаар

һуража байнаб...

Гушан гурбадахи хэшээл. Тридцать третий урок

Причастие будущего времени.

Грамматика:

1. Причастие будущего времени в дательно-местном падеже обозначает

действие, в период совершения которого совершается другое действие или состояние.

Например: Багшын ороходо, һурагшад бодоно. (Когда входит учитель, ученики встают).

Хүнэй ерэхэдэ, нохой хусана. (Когда приходит человек, собака лает). Бороогой ороходо, газаа

хүйтэн болоно. (Когда идет дождь, на улице становится холодно).

Таким образом, будущее причастие в дательном падеже с зависящими от него словами на

русский язык переводится придаточным предложением времени в большой части с союзом

"когда".

Текст для чтения и пересказа

Хоюулаа ехэнүүд болоо ха юм даа. Дулма һураггүй ондоо даа, улаан бургааһан мэтэ

нариихан, залуухан хуһан мэтэ үндэрхэн, түхэреэн сагаан нюуртай, сэбэрхэн басаган болошоо.

Намтай уулзахадаа, Дулма зөөлэхэн уралаа зорёон шангаар жэмынэ, мойһон хара нюдөөрөө

сухалтайгаар хюрын харана гэжэ Дугар һанадаг һэн. Дугар һургуулияа дүүргэһэнэй һүүлээр

гурбан жэлдэ заводто хүдэлөөд, нютагаа бусаба. Дулма арбадахияа дүүргэхэдээ, институдта ороо

һэн. Теэд тэндээ удааншье һуража шадаагүй: эсэгынгээ хүндөөр үбшэлхэдэ, һургуулияа орхихо

ушартай болоо һэн. Дугар тэдэ хоёр клубта гү, али үйлсэдэ уулзахаһаа бэшэ тээ уулзадаггүй.

Үнгэрэгшэ үбэл тэдэнэр кукуруза ургуулха залуушуулай звеногой ахалагшаар томилогдоо.

Б. Мунгонов

Слова:

түхэреэн - круглый

урал - губа

зөөлэн - мягкий

нюдэн - глаз

мойһон - черемуха

жэмыхэ - поджимать губы

Упражнение № 1

Выпишите из текста урока предложения, в которых имеются причастия в дат.-местн.

падеже, переведите их на русский язык.

Упражнение №2

С данными словосочетаниями составить предложения: Морин шэнги, зуугаад шахуу, түрүү

хүнүүд тухай, мэдэхын тула, огторгой өөдэ.

Упражнение № 3

Подберите правильный послелог:

1. Халюун гэжэ амитан уһан..., уһанай эрьеэр байдаг юм. 2. Манай нютагай ой... улаан

залаатай, соохор эреэн шубуун харагдадаг. Тэрэмнай тоншуул гээшэ. 3. Тоншуул модоной

холтоһон... байһан сохо, хорхойнуудые оложо эдидэг. 4. Шубууд, амитад... таабари таалсаабди.

Упражнение № 4

Прочитайте пословицы. Постарайтесь понять содержание и сделать смысловой перевод.

1. Гал соо һэрюун байхагүй, гасалан соо жаргал байхагүй. 2. Гай гал шэнги аюултай. 3. Найр

дээрэ - зугаа, наадан дээрэ -хатар. 4. Зэмэтэй хадаа айха, зүбтэй хадаа айхагүй. 5. Наран шэнги

тунгалаг, нажар шэнги налгай.

Слова:

гасалан - горе, печаль

налгай - ласковый

гай - бедствие, несчастье

Упражнение № 5

Продолжите рассказ.

Үбэл

Тала дайда, хада гүбээнүүд сайрашаба. Гол горход нимгэхэн мүльһөөр хушагдажа, номгороод

унташаба...

Упражнение № 6

Следующие предложения переведите на бурятский язык.

1. Это были ребятишки из соседней деревни. 2. Домик стоял недалеко от опушки. 3. Лагерь

находился возле рощи. 4. Мы быстро добрались до речки. 5. Друзья набрали много земляники. 6.

Бабушка сварила вкусный кисель из вишни. 7. Дети скоро вернулись с прогулки. 8. Ребята

добрались до палатки. 9. Девочка взяла книгу с полки.

Гушан дүрбэдэхи хэшээл. Тридцать четвертый урок

Союзы

Грамматика. Союзы представляют собой служебные слова, используемые при сочетании

отдельных слов и предложений.

Союзы делятся на сочинительные и подчинительные.

1. Сочинительные союзы служат для связи однородных членов предложения и синтаксически

равноправных предложений.

Сочинительные союзы по значению подразделяются на:

а) Соединительные союзы: ба, болон. Например: Хашаа соо морин ба хонин байна. (Во дворе

находятся лошадь и овца). Саадтамнай яблони, вишни болон бэшэ жэмэстэ модод ургадаг. (В

нашем саду растут яблони, вишни и прочие фруктовые деревья).

б) Противительные союзы: аад (но, а); теэд (но, однако же, впрочем); харин (однако, только,

но, а); зүгөөр(но, однако же, хотя). Например: Гээгээгүй аад, бэдэрдэг, гэмтээгүй аад, ёолодог. (Не

потеряла, а ищет, не пострадала, а стонет). Отгадка: гахай (свинья). Үгэхэб гээд, харин үгөөгуй.

(Обещал дать, но не дал). Бидэ нилээн ехэ жэмэс түүһэн байгаабди, зугөөр тэрэмнай тиимэ сэбэр

бэшэ һэн. (Мы собрали довольно много ягоды, однако она была не совсем очищена). Бидэ город

эртээр хүрөө һэмди, теэд тэдэнэр үшөө ерээгүй байгаа һэн. (Мы приехали в город раненько, а тех

еще не было).

в) Разделительные союзы: гү, али (или). Например: Үглөөдэр бороо гү, али саһан орохо.

(Завтра пойдет (будет) дождь или снег).

2. Подчинительные союзы хэрбээ ...һаа (если ..., то..);... хада (если, коль, скоро, раз, так как),

һаа (если) служат для подчинения придаточного предложения главному. Например. Хамагые хуу

мэдээ һаа, түргөөр хүгшэрхэш. (Если будешь все знать, то состаришься скоро). Хэрбээ Сэрэнэй

ерээ һаа, хамта ябуужабди. (Если Сэрэн приедет, то-вместе уедем). Минин удаан ерээгүй хада ши

бү хүлеэгээрэй. (Если я долго не приеду, то ты не жди).

Текст для чтения и пересказа

1839 оной сентябриин нэгэндэ аха дүү Бестужевтан Селенгинск ерэбэ. Тэдэнэй нүхэр

Константин Торсон баяртай угтажа, декабристнууд һуурижан түбхинэбэ. Николай Бестужев

нютагай буряад басаган Евдокия Эрдынеева гэгшые һамга абажа, хүбүүтэй болобо. Тэрэнь

хожомоо абынгаа хэрэг үргэлжэлүүлэн, Герцентэй уулзаһан, революционно литература сай

шэрэһэн хамбыгаар Росси зөөдэг байгаа юм.

Декабристнууд Селенгинскдэ һургуули нээжэ, тэндэхи зоной, буряадуудай үхибүүдтэ ном

заадаг байгаа. Өөһэдөө научна шэнжэлгэ хэхэ, уран зохёол бэшэхэ, ехэ сүлөөгүй байгаа. Зүгөөр

дарханай ажал нютагай буряадуудтай хамта эрхилдэг, хүдөө нютагаар аяншалдаг һэн.

Мүнөө Селенгинскдэ декабристнуудай музей нээгдэһэн. Тэрээн соо хаанта засагай урдаһаа

тэмсэһэн түрүүшын революционернүүдэй ажаябуулга харуулагдана. Мүн Бородинска тулалдаанда

бариһан жада, Петровско заводто байхадаа зүүһэн түмэр гэнжэнүүдынь болон Вильгельм

Кюхельбекерэй хуур гэхэ мэтэ олдоһон шухаг юумэнүүд бии. Бестужевтанай барааниинь,

амһартань, өөһэдэйнь болон һурагшадайнь бүтээлнүүд, дарханайнь зэмсэгүүд, мүн зурагуудынь

суглуулагданхай байдагынь ехэ һонирхолтой.

Слова:

өөһэдөө - сами

шэнжэлгэ - исследование

аяншалха - путешествовать

гэнжэ - цепь

хуур - хур (название смычкового инструмента)

ажаябуулга - деятельность, жизнь

эрхилхэ - ведать, управлять

жада - копье

Упражнение № 1

Вместо точек поставьте необходимые союзы.

1. Уһан болбол хүнэй, амитанай... ургамалай амидаралда ехэ туһатай гээшэ. 2. Апрель һара

гарабашье, ... саһан ушөө хайлажа дууһаагүй. 3. Наран дээрэ гараад байбашье, ... шүүдэр үшөөл

хатанагүй. 4. Доржо үдэшэлэн наадахаб гэһэн ..., манайда ерэбэгүй. 5. Үглөөдэр волейбол..., ...

футбол наадахабди. 6. Саһан хүсэд хайлаагүй байна, ... харгын захаар ургы сэсэг бултайшоо.

Упражнение № 2

Предложения переведите на русский язык.

1. Шандаган шагнаад үзэнэ, теэд арадань хэн бэ даа шэбэнэнэ хэбэртэй. 2. Гэнтэ бууһан

һалхин тогтобо, бороошье орохоо болибо. 3. Таанар намайе дундаа абаад ошохот, зүгөөр

хэмнэйшье абяа гарахагүй. 4. Эхэ нугаһаниинь сошордонгёор дуугараад ниидэшэбэ, харин

дальбараануудынь уһа руу шунгашаба. 5. Бүхэли үдэр соо Бата ой соогуур ябаба, теэд шононууд

дайралдабагүй.

6. Уляаһан модон хуу улаан болошоод байна, теэд намарай һалхин тэрэ

набшаһадыень хуу татан унагаана.

7. Хахад һүни болоходо, бүхы юумэн унтана, харин

тракторнууд хүнхинэлдэһөөр байна.

Упражнение № 3

Перевести на бурятский язык, обращая внимание на союзы.

Мама

Это первое слово, которое произносит человек, и оно звучит на всех языках мира одинаково

нежно.

У мамы самые добрые и ласковые руки, они все умеют. У мамы самое верное и чуткое сердце,

оно ни к чему не остается равнодушным.

И сколько бы ни было тебе лет, тебе всегда нужна мать, ее ласка, ее взгляд. И чем больше

твоя любовь к матери, тем радостнее и светлее жизнь.

Гушан табадахи хэшээл. Тридцать пятый урок

Причастие в родительном падеже

Грамматика: Причастия в форме родительного падежа с послелогами һүүлдэ, тула, түлөө

переводятся на русский язык соответствующими по значению русскими предлогами и союзами.

Послелог һүүлдэ с причастием родительного падежа переводится на русский язык с помощью

предлогов: "после", "за", иногда и союза "после того, как", например: Ябаһанайш һүүлдэ ерээ.

(Приехал после твоего отъезда); Түрүүлэгшын һүүлдэнь гүйжэ ерээ. (Прибежал после переднего).

Галданай хэлэһэнэй һүүлдэ Гэлэг үгэ абаа. (После того, как выступил Галдан, взял слово Гэлэг.)

Послелог түлөө с причастием родительного падежа переводится на русский язык с помощью

предлогов: "за", "вместо", "для", "ради", "из-за". Например: Ажал хэһэнэйтнай түлөө энэ мүнгэн

танда үгтэбэ. (За проделанную вами работу эти деньги выданы вам).

Послелог тула с причастием родительного падежа переводится на русский язык с помощью

предлогов: "для", "за", "ради", "из-за", например: Һуралсалай жэлые һайнаар үнгэргэхын тула,

үдэр бүри үзэһэнөө дабтажа байха юм гэжэ багшамнай хэлэгшэ һэн. (Учитель наш говорил, что

для успешного окончания учебного года необходимо ежедневно повторять пройденный материал).

Текст для чтения и пересказа

Һэргэг ябагты!

Ой тайга соо байрын саһанай хайлаһанай һүүлээр ногооной ургажа эхилхэ хаһаар түймэрэй

һүжэрхэ сагынь болодог. Парашютист-десантник, түймэр сарагшад ой соо носоһон түймэртэй

тэмсэжэ, унтараадаг гээшэ. Забайкалиин авиабазын коллектив республикын 25 миллион гектар ой

тайга түймэрһөө хамгаалжа байдаг. Түймэрэй эгээл олоор һүжэрдэг дулаа-най сагта тэдэнэр

авиаотделенинүүдтээ хонон шахуу байжа, дохёо абамсаа-раа, түймэрэй һүжэрһэн газарта

самолёдоор, вертолёдоор ошожо, галтай тэмсэжэ эхилдэг юм. Летчик-адаглагшад тайга дээгүүр

ниидэжэ шалгана. Тиин түймэр обёорходоо, парашюдаар буужа, хэдэн час, заримдаа хэдэн хоног

соо тэрзэнтэй тэмсэжэ, заабол унтаргаагаад, эсэшэнхэй баазаяа ерэхэ. Гэбэшье һайнаар амаржа

үрдин-гүй байтараа дахинаа түймэр сарахаяа мордохо. Энэмнай ёһотойл эрэл-хэг зоригтой

эрэшүүлэй мэргэжэл гээшэ.

Ой модо хамгаалхын түлөө ехэ ажал ябуулагдана. Ой соо хүдэлхэдөөшье, сэнгэхэдээшье

болгоомжотой, һэргэг ябагты. Тиигээ һаа, хүшэр хүндэ энэ үедэ сэнтэй баялигаа тэрэ зандань

үлөөхын тула оролдожо шадахал байнабди.

Слова:

һэргэг - осторожный, бдительный

саралга - тушение

дохёо - сигнал

мэргэжэл - профессия

түймэр - пожар

сарагша - тушитель

адаглагша - наблюдателе

баялиг - богатство

Упражнение № 1

Из данных слов составьте предложения.

1. Ехэ, бороогой, сэлмэг, һүүлдэ, болобо. 2. Хэшээлнүүдэйнгээ, үхибүүд, һүүлдэ, ошохо,

библиотека. 3. Колхозууд, дүүргэхын, түлөө, түргөөр, мүрысэнэ, һайнаар, тарилгаяа. 4. Газар, үдэр

бүри, хүдэлмэри, хахалагдаһан, болоно, ябуулагдана, ехэ. 5. Хэрэгтэй, нүхэрэйнгөө, түлөө,

тэмсэхэ.

Упражнение № 2

Из текста урока спишите предложения с послелогами и переведите на русский язык.

Упражнение № 3

Составьте небольшой рассказ на тему "Зимние каникулы, используя послелоги: һүүлдэ, тула,

түлөө.

Упражнение №4

Переведите на бурятский язык следующие предложения:

1. После ужина Таня вымыла посуду, вытерла клеенку.2. Вместо тебя я выступлю с докладом

на собрании. 3. Дети репетируют каждый день, чтобы успешно провести новогодний вечер. 4.

Ради своих детей матери готовы на все. 5. После работы я забегу к тебе.

Гушан зүргаадахи хэшээл. Тридцать шестой урок

Причастные и деепричастные обороты

Грамматика: 1. Причастия и деепричастия, обрастая синтаксически зависящими от них

словами, образуют причастные, деепричастные обороты, которые являются развернутыми

обстоятельствами, выражающими время, причину, условие и способ совершения действия.

Причастные и деепричастные обороты в зависимости от наличия или отсутствия действующего

субъекта могут быть самостоятельными и несамостоятельными.

Несамостоятельный причастный оборот представляет собой развернутое обстоятельство без

действующего субъекта, при этом в качестве сказуемого оборота служит причастие в дательно-

местном падеже с безличным притяжанием. Данный оборот показывает время и причину

совершения действия. Например: Ленинград ошоод байхадаа, би шамда гурба дахин бэшэг бэшээ

һэм. (Когда жил в Ленинграде, я тебе три раза писал письмо ). Нима Дулгаржабаа тэбэреэд

абаһандаа, Сэбэгһээ ехээр гайхаба. (Ниме стало неудобно Сэбэга оттого, что он обнимал

Дулгаржаб).

Несамостоятельный деепричастный оборот представляет собой развернутое обстоятельство

без логического подлежащего. В качестве сказуемого выступают все деепричастия, за

исключением разделительного и соединительного. Несамостоятельный деепричастный оборот

показывает время, условие, причину, способ совершения действия:

Например: Шоно үбэлдөө, ехээр гуринхалбал, хүндэшье орожо болодог юм. (Букв.: Волк

зимою может напасть на человека, если сильно проголодался). Адуушанаараа уулзангаа, бэлшээри

дээгүүр ябаад ерэхэмни. (Для встречи с табунщиками съезжу я на пастбище). Бригада, поли дээрэ

гараһаар, хүдэлжэ эхилээ. (Бригада, как только выехала в поле, начала работать). Эндэһээ

ябамсаараа, би удангүй Москва хүрэбэб. (Как только отсюда выехал, я быстро прибыл в Москву).

Самостоятельные причастные и деепричастные обороты представляют с собой развернутые

обстоятельства, имеющие в своем составе, наряду с дополнением и сказуемым,

обстоятельственные слова и логическое подлежащее, грамматически оформленное родительным

падежом. В качестве сказуемого самостоятельного причастного оборота выступают почти все

причастия, а самостоятельного деепричастного оборота

- только обстоятельственные

деепричастия.

Самостоятельные причастные и деепричастные обороты обозначают время, условие, причину,

способ совершения действия.

Например: Артистын дуулахада, зал соо һуугшад альга ехээр ташаба. (Когда пел артист,

сидящие в зале сильно аплодировали). В этом предложении причастный оборот соответствует

русскому придаточному предложению времени. Здесь причастие будущего времени в дательно-

местном падеже "дуулахада" показывает время совершения главного действия.

Бадмын амаралтада гарабал, бидэ город ошохобди. (Если Бадма уйдет в отпуск, то мы поедем

в город). В этом предложении деепричастный оборот соответствует русскому придаточному

предложению условия, которое выражено деепричастным оборотом.

2. Словообразовательные суффиксы: -мал, -л.

а) Суффикс -мал, -мэл, -мол употребляется для образования имен прилагательных от

глагольных основ, например: һурга - һургамал морин (обученный конь); тари - таримал модон

(посаженное дерево); үргэ - үргэмэл үхибүүн (усыновленный ребенок); бэшэ - бэшэмэд харюу

(письменный ответ).

б) Суффиксы -ла (-ло, -лэ), -да (-дэ, -до) употребляются для образования глагольных основ от

имен существительных, например, баяр (радость) - баярла (радоваться); гал (огонь) - галда

(сжигать)

Текст для чтения и пересказа

Хабарай дунда һара

Апрель һара гаража, хабарай шэнжэ улам олоор үзэгдэбэ. Хабараймнай дунда һара саһа хүр,

сагаалхиһан бордоһон соогуур эхилээд, набша ногооной задарха намжаа һайхан үедэ дүүрэшэдэг

гээшэ.

Үдэр бүри наран эртэ дээрэ гаража, улам шангаар шарана. Тэнгэри сэнхир хүхэ, агаар

тунгалаг, үглөөгуур сууряатай.

Тала дайдын, хада уулын үбэрэй саһан хайла хайлаһаар, һайрамай уһан таляан болон урдажа

эхилнэ. Нуга сабшалан дээгүүр таран, үдэр ерэхэ бүри үргэдэжэ, харгы дээгүүр, жалгые уруудан

бурьялһаар, гол горхон руу булангиртан ороно.

Хадын хаяагаар, тала гүбээгээр һүрэг малнууд аажамаар бэлшэнэ. Холын аянай шубууд хойто

зүг руу гарахадань, талын дууша булжамуур огторгойн үндэртэ эрбэгэнэн, хабарай һайхан сагай

ерэһэн магтаал татана.

М. Гылыков

Слова:

шэнжэ - примета

бордоһон - вьюга, буран

шараха - греть

хайлаха - таять

таляан - лужайка, поляна

жалга - овраг, ложбина

Упражнение № 1

Выпишите из текста урока предложения с причастными и деепричастными оборотами и

переведите их на русский язык.

Упражнение № 2

Ответьте на следующие вопросительные предложения.

1. Ямар эрдэмээр һонирходогбши? 2. Хэн энэ жэлдэ буряад барилдаагаар республикын

чемпион болооб? 3. Мэдүүлэл ямар гол гурбан шэнжэтэй байдаг бэ? 4. Энэ жэлдэ манай

республика соо ямар ехэ ушарнууд болооб? 5. Танай нютагта үбэлынь хэды шэнээн хүйтэн,

зуниинь хэды шэнээн халуун болодог бэ?

Упражнение № 3

С помощью суффиксов -мал (-мол, - мэл), -ла (-ло, -лэ), -да (-дэ, -до) образуйте 7 новых слов,

составьте с этими словами предложения

Упражнения № 4

Переведите на бурятский язык следующие предложения:

1. Мальчик, сделав домашнее задание, пойдет играть в хоккей. 2. Он, навестив бабушку,

пошел на работу. 3. Утром девочка, встав с постели, идет умываться. 4. Студент, ответив на

вопросы по билету, ждет оценки. 5. Я, просмотрев контрольные работы учащихся, остался

доволен.

Упражнение № 5

Прочитать и выучить стихотворение.

Ургы

Хада уулын хаяагаар

Хабшал шулуунай забһараар

Шарахан голтой ургыхан

Шагааһаар, сэнхииһээр бултайба.

Наранай хурса гэрэлдэ

Нарайхан бэень һалбарба.

Хони, малай сэдьхэлые

Холоһоо уряалан татаба.

Ц.-Д. Дондокова

Гушан долоодохи хэшээл. Тридцать седьмой урок

Двойное склонение

Грамматика: Двойное склонение.

Кроме простых падежных форм, образуемых путем наращения к основе имени падежных

суффиксов, возможно образование двойных падежных форм, т.е. некоторые падежные формы

образуются от других падежных форм. Посредством оформления слов двойными падежными

формами достигается конкретизация и локализация того, что выражено основой слова.

Двойное склонение образуется не от всех падежных форм, а только от тех падежных форм,

которые могут быть в предложении определениями, т.е. родительного или совместного падежей.

От родительного падежа образуются:

а) родительно-дательно-местный падеж, отвечающий на вопросы хэнэйдэ?'или юунэйдэ?(к

кому? или у кого? чего?) Например: эгэшэ (сестра); эгэшындэ (у сестры, к сестре); Сэсэг эгэшындэ

байдаг болоо. (Сэсэг стала жить у сестры на квартире); Сэсэг эгэшындээ ошоо. (Сэсэг ушла жить к

сестре на квартиру).

б) родительно-исходный падеж, отвечающий на вопрос хэнэйхиһээ? (от кого? чего?

принадлежащего кому? чему?). Например: эгэш -ын (суф, род.п.) -хи (суф. принадлежности) -һээ

(суф. исх.) эгэшынхиһээ ерээб (Пришел с квартиры, принадлежащей сестре).

От совместного падежа образуются:

а) совместно-винительный падеж, отвечающий на вопросы (что или кого? вместе с кем? или

чем? Например: тугал (им. п.); тугалтай (совм. п.) (с теленком); тугалтайень (совм.-вин.п.) с

притяжанием -нь (вместе с ее теленком).

Тэрэ үнеэгээ тугалтайень эгэшэдээ үгэбэ. (Ту корову вместе с теленком отдал сестре).

б) совместно-орудный падеж, отвечающий на вопрос как? Например: үнэ (им. п.) (цена,

стоимость); үнэтэй (совм. п.) (дорогой по цене); унэтэйгөөр (совм.-орудн. п.) (с ценой, дорого, по

дорогой цене)

Мяхаяа үнэтэйгөөр худалдааб. (Мясо свое продал дорого, т.е. по дорогой цене).

в) совместно-исходный падеж, отвечающий на вопрос откуда?

Например: гадар (внешний покров, в частности, можно о мясе); гадартай (совм. п.) (с

внешним покровом, если о мясе, то с жировым слоем); гадартайһаань (совм.-исх. п. с притяж. -нь)

(из того, что имеет жировой слой). Мяханайнгаа гадартайһаань намдаа сабша. (Руби из той части

мяса, где имеется жировой слой).

Текст для чтения, перевода и пересказа

Уһан дээрэ һэргылэгты

Үнгэрһэн зун Комсомольско олтирог дээрэ нэгэ иимэ ушар болоо юм. Долоотойхон

басагантаяа амархаяа ерэһэн эсэгэнь газетэ уншажа хэбтэнэ, хажуудань һамганиинь юумэ оёжо

һууна. Тиихэдэ басаганиинь түрэлхидһөө холо бэшэ наадажа ябаа юм. Өөрынгөө хэрэгтэ

абташаһан түрэлхидые хараһан нэгэ эхэнэр үхибүүнэйнгээ хойноһоо анхараыт, уһанда орожо

болохол гэжэ тэдэниие һэргылбэ ха. Тиихэдэнь басагамнай бага бэшэ, уһанда дүтэ ошожо

болохогүй гэжэ мэдэхэ гээд, юумэ оёжо һууһан эхэнь ухаандаашье абажа үгэбэгүй ха.

Хахад час тухай сагай үнгэрөөд байхада, оёжо залхуурһан эхэнь толгойгоо үргэхэдэнь,

басаганиинь харагдабагуй. Уһанай эрьеэр басагаяа дуудажа, тэрэ эхэнэр хашхарха хуугайлхань

аргагүй ябаа һэн. Теэд басаганиинь олдобогүй.

Үшөө нэгэ иимэ ушар тэрэ үедэ болоо. Һайнаар тамардагшье һаа, хүбүүн зүрхэ һудаһанай

үбшэнтэй байгаа ха. Тэрээнэй уһанда тамаржа ябатарнь, хүлэйнь шүрбэһэн таталдаба бшуу.

Хүбүүнэйнгээ шэнгэжэ байхые хараһан эсэгэнь абарха гээд, уһа руу орон гэхэдээ, уһанай аюулда

дайралдаһан хүниие абарха дүрим мэдэхэгүй байжа, эсэгэ хүбүүн хоёр хоюулаа шэнгэжэ эхилбэ.

Талаан болоходоо, эрье дээрэ байһан хүнүүд тэдэниие обёоржо, болохоёо байһан аюулһаа абарба.

Уһан дээрэ юуншье боложо магад, үхибүүд, һэргылэгты!

Л. Гомбоев

Слова:

олтирог - остров

амарха - отдыхать

һамган - жена

оёхо - шить

түрэлхид - родители

наадаха - играть

эхэнэр - женщина

уһан - вода

һэргылхэ - остерегать

эрье - берег

тамарха - плавать

зурхэн - сердце

һудаһан - вена

убшэн - болезнь

шүрбэһэ таталдалга - судорога

обёорхо - заметить

Упражнение № 1

Выпишите из текста слова с двойным склонением, составить с ними предложения.

Упражнение № 2

Переведите на русский язык следующий текст.

Манай ниислэл

Гурбан зуун жэлэй урда Үдын баруун үндэр эрье дээрэ ород хасагууд хэрэм острог бариһан

байгаа. Энэнь Үдын острог гэжэ нэрлэгдээ һэн. Һүүлдэнь худалдаа наймаанай Дээдэ-Үдэ гэжэ

хото болоһон юм.

Нэгэ-хоёр дабхар ехэ бэшэ модон гэрнүүдһээ тиихэдэ бүридэһэн байгаа. Шулуун гэрнүүд

үсөөн байһан юм. Гансал гол үйлсэнь модон тротуартай байгаа. Бэшэ тээнь шагайсаа бутархай

элһэн. Нэгэ хэды мастерскойнууд болон арһа үйлэдбэрилдэг, һэеы дарадаг багахан фабриканууд

бии һэн.

1823 ондо Дээдэ-Үдэ Буряадай Автономито Совет Социалис республикын ниислэлынь

болобо. 1935 ондо Дээдэ-Үдэ Улаан-Үдэ гэжэ нэрлэгдээ һэн.

Слова:

ниислэл - столица

хасаг - казак

хэрэм - крепость

шулуун - каменный

элһэн - песок

арһан - кожа

үйлэдбэрилхэ - производить, изготовлять

Упражнение № 3

Прочитайте и выучите.

Эрбээхэй

Эжымни үбсүүндэ, хараһам,

Эрбээхэй эрбыжэ һуушаба.

Маряажа, маряажа дараһам,

Магазинай эрбээхэй байшаба.

Ц.-Д. Дондокова

Гушан наймадахи хэшээл: Тридцать восьмой урок

Попутное деепричастие

Грамматика: Попутное деепричастие имеет суффикс -нгаа (-нгээ, -нгөө, -нгоо) выражает

действие, которое совершается попутным действием главного сказуемого. Например: Город

ошонгоо, танайда ороод гарахаб. (Идя в город, зайду попутно к Вам).

Значение попутного деепричастия можно также передать посредством слова зуураа (по

дороге, по пути; в дороге, в пути; с дороги, с пути).

Город ошохо зуураа, танайда ороод гарахаб. (Когда поеду в город, я по дороге зайду к Вам).

Текст для чтения, перевода и пересказа

Буряад арадай ёһо заншалһаа

Манай буряад угсаатан хадаа үри хүүгэдээ хүмүүжүүлхэ талаар аргагүй сэсэн мэргэн

һургаалай ёһо заншалтай, дүй дүршэлтэй байгаа. Үхибүүдэйнгээ бүри бага балшарһаань эхилжэ

эхэ эсэгэнь, таабай төөбиинь иимэнүүд һургаал, заабари хэлэдэг байгаа: "А" үзэг - эрдэмэй

дээжэ, аяга сай - эдеэнэй дээжэ, "үтэлһэншье болог, үлбэршье болог, мэндэеэ бү мартагты", эхэ

эсэгэеэ хүндэлэнгөө, түрүүн сайн, удаань эдеэнэй дээжэ хэжэ үгэхэ.

Урдань мориёо ехэ хүндэлжэ, унаһан морин эсэгэ мэтэ, һааһан үнеэн эхэ мэтэ, хүнэй ороод

һуухада, уур сухалаа хүрэжэ, аяга шанага, тогоо торхоёо бү шэдэ, хан-ян бү хая. Хэлэ аманда

бэрхэб гээд, хэрүүл хэлэ татажа ябахагүй - энэ ехэ нүгэл, "хэрүүлэй үзүүртэ - шуһан, үреэлэй

үзүүртэ - тоһон торгон хоёр "гэжэ бү марта, һанажа яба. Хүн хүнэй сухал уурһаа айдаггүй юм,

харин хүнэй һэшхэлһээ залхуурдаг юм. "Һайнда һагтай, мууда хүгтэй бү яба". Үншэн хэнзэ,

үтэлһэн нэтэрһэн, үбшэн үлгэ, үгытэй, баян, ноён, ород, буряад гэжэ хүниие бү илга, ямаршье

хүндэ адли тэгшээр ханда.

Буурал толгойтын үгэ дуула, бусалжа байһан эдеэнһээ амсажа гара. Һайн хүн болохонь

багаһаа шэнжэтэй, һайн хүлэг болохонь унаганһаа шэнжэтэй байдаг. "Уһа түлеэнэй ойронь һайн,

ураг эльгэнэй холонь һайн". Хоб хошо дуулдахагүй. Нүхэрэй һайниие зугаалжа, үелжэ мэдэ,

мориной һайниие унажа мэдэ. Эхэ муутай басаган ажалда муу, эхын һургаал басагандаа, эсэгын

һургаал хүбүүндээ үгтэхэ.

Айлдаа, аха захатандаа гэрэй мяха хэжэ үгэхэдөө, үншэн хабирга (эгээ һүүлшын хабһа),

зоболонто һээр, хото үгэхэгүй (ходо зобожо ябаг тэһэн болохо). Булгадаһанай хоорондохи сагаан

мяха бү эдй. Эдибэл, үгэеэ ходо алдажа ябахаш. Анханайнгаа буряад угсаатанайнгаа һайн һайхан

ёһо заншалые дагажа, энэрхы сэдьхэлтэйгээр, эхэ эсэгэеэ, нютагайнгаа үбгэд хүгшэдые

үргэмжэлэн хүндэлхэ, бодолтойгоор үри хүүгэдээ хүмүүжүүлхые оролдохо гээшэ манай буряад

зоной уялга байха ёһотой.

Л. Шойдорова

Слова:

угсаатан - племя

һургаал - наставление

сэсэн - умный

ёһо заншал - традиция

дүй дуршэл - опыт

таабай - дед

үтэлһэн - престарелый

үлбэр - болезненный

дээжэ - лучшая часть, лучший кусок

хүндэлхэ - уважать, почитать

нүгэл - грех

уялга - долг, обязанность

хэрүүл - ссора

һэшхэл - совесть

торгон - шелк

мууда хүгтэй - злорадный

хүлэг - конь, рысак

унаган - жеребенок

ураг эльгэн - родня, родственники

хабирга - ребро

һээр - отросток реберной кости

хото - желудок

Упражнение № 1

Найдите в тексте для чтения предложения с попутным деепричастием, переведите их на

русский язык.

Упражнение № 2

Прочитайте, переведите, перескажите текст. Выпишите дее причастия, укажите их

различие.

Харуу айл (онтохон)

Урда сагта һэн ха. Нэгэ айлайхи ара үбэр тала нютагта ажаһуудаг байгаа гэхэ. Нэгэтэ үгытэй

ядуу гуйранша үбгэн зайжа ябатараа, тэдэнэй урсахан гэр хаража, баяртай ороходонь, үбгэниинь

модон эмээл хэжэ, һамганиинь шабар бороор шэрэмээ шабажа һууба ха. Гуйраншан үбгэн хоёр

гараа һарбайжа эдихэ юумэ гуйба. Тиихэдэнь үбгэниинь һууриһаашье бодонгүй дархалжа һууһан

эмээлэйнгээ зоргодоһо, хүгшэниинь шабажа һууһан шабараа гарнууд соонь хэжэ үгэбэ гэхэ.

Урмаяа ехээр хухарһан гуйраншан газаашаа бахардан гаража, дүрбэн зүг хаража мүргэбэ.

Тиихэдээ энэ эрэ хэзээ мүнхэдөө модо тоншоһоор һуугаарай, харин хүгшэниинь хододоо шабар

шорой доогуур мүрлэн ябаарай гэжэ юрөөба ха. Тиигээд лэ, һүүлэй һүүлдэ, тэрэ үбгэн тоншуул

шубуун болоод, мүнөө болотор модо тоншоһоор байдаг, хүгшэниинь томо хара сохо болоод,

шорой шабааһан соогуур ябадаг болоһон юм гэдэг.

В.Ирдынеева

Слова:

гуйранша(н) - нищий

сохо - жук

шабар - глина

шабаха - лепить, штукатурить

зоргодоһо(н) - стружка

мүрлэхэ - следы оставлять

урсахан - конусообразный шалашик

эмээл - седло

Упражнение № 3

Продолжите рассказ, используя деепричастие.

Экскурсида ошолго

Багшамнай үглөөдэр булта классаараа экскурсида ошохобди гэжэ соносхобо. Һурагшад бүхэн

даабари абажа бэлдэнэд. Намда шэнэһэн модоной борбоосгой суглуулха даабари үгтэнхэй...

Упражнение № 4

Переведите на русский язык.

1. Үглөөгүүр бодомсоороо, гимнастика хэдэгби. 2. Вожатынгаа элидхэлээ дүүргэмсээрнь,

ойлгоогүй юумэеэ асуубабди. 3. Һархяаг түүгээд ерэжэ ябатарнай, бороо ороо һэн. 4. Таанарые

гэртээ хүрэтэртнай хүсэхэ байхаб. 5. Үхибүуд наадаад, шууяад, болихолоороо, барандаа үльгэр

шагная гэлсэнэ.

6. Шулэг уншанхаар, һонин үльгэр бидэндэ хөөрэ.

7. Хүдэлмэришэдэй

ерэхэлээрнъ, газетэ уншахабди. 8. Гэртээ: хүрэмсөөрөө, эгэшэмнай бидэндэ бэшэг бэшээ һэн. 9.

Машинаһаа буумсаартнай, таниие танибабди.

10. Гурөөһэнэй зогсохолоорнь, нүхэрни

буудажархиба.

Гушан юһэдэхи хэшээл. Тридцать девятый урок

Повторение пройденного грамматического материала

I. Предложения вопросительные и отрицательные.

Упражнение № 1

С данными словами составьте вопросительные предложения. Уншадаг, хэлэбэ, ябаа, ерэхэ,

наададаг.

Упражнение № 2

В следующих предложениях поставьте вопросы к подлежащим.

1. Дулма шүлэгөө уншаа. 2. Һурагшад һонин лекцинүүдые бэшэбэ. 3. Трактористнар

ударнигууд боложо, эрхим жэшээ харуулна. 4. Хүтэлбэрилэгшэ шэнэ һониие хэлэжэ үгэбэ.

Упражнение № 3

В следующих предложениях поставьте вопросы ко всем членам предложения.

1. Буряад орон - минии үлгы. 2. "Нойрһоо һэриһэн тала" - буряад литературын түрүүшын

роман. 3. Улаан-Үдэ - манай ниислэл хото. 4. Борбилоо - манай эндэ үбэлжэдэг шубуун. 5.

Минии эгэшэ багшанарай институдта һурадаг.

Упражнение № 4

Вместо вопросов поставьте подходящие по смыслу слова.

(Хэзээ?) загаһашад (хаана?) хүрэжэ ерэбэ. Тэдэнэр (хаана?) загаһа губшаба. Тэдэниие дахажа

ерэһэн үхибүүд (хаагуур?) хүхюугэй наадана. (Хаана?) һууһан нугаһад (хайшаа?) ниидэшэбэ.

Загаһашад (хаанаһаа?) нилээн ехэ загаһа барибад. (Хэдыдэ?) тэдэнэр гэртээ бусажа ерээ һэн.

Хэрэглэхэ үгэнүүд: үдэшэ, нуурай, эрьедэ, нуурта, эрье дээгүүр, ожорһон соо, дээшээ, нуурһаа,

үүрээр.

Упражнение № 5

Составьте с данными словами отрицательные предложения.

Мүнөөдэр, ном, ерэхэ, ошохо, үхибүүд, һалхин, ногоорхо.

II. Личное и возвратное притяжание.

Упражнение № 6 .

В следующих предложениях подчеркните слова с личными притяжаниями, переведите

предложения.

1. Миисгэйнь Найданай хормойе шүргөөнэ. 2. Нюурыенъ хүйтэн хайрана. 3. Даша гэнтэ

ухаандаа оруулаад, хоёр гарһаань барижа татана. 4. Модониинь доогуураа гэшүүһэгүй байжа,

Дашын абирхада, ехэ хэсүү байба. 5. Гарма үбгэн агнууриинь тухай асуухаяшье мартажархёод

байба. 6. Нүхэртэмни нэгэ амитай юумэн дуулдаба ха. 7. Дашые араһаань тэбэреэд, дугтаран

байба.

Упражнение № 7

Данные слова просклоняйте в родительном и совместном падеже, добавляя окончания

возвратного притяжания.

Образец: аха - ахынгаа, ахатайгаа.

Хада, далай, харгы, таабари, морин, шүдэн, хуһан, шүүдэр, эсэгэ, онтохон.

Упражнение № 8

Составьте с данными словосочетаниями предложения.

Бэшэгэй эхин, бэшэгээ дүүргэбэ; хэшээлэй забһар, хэшээлээ эхилээ; шэнэ гэртэй, гэртээ

бусаба.

100

Упражнение № 9

По смыслу предложений вместо точек поставьте окончания -ээ или -эй.

1. Зуун гушан жэл... саана Зэдэ мүрэн... элдин аажам нугада нэгэ зэртэгэр жаахан хүбүүхэн

нүхэд...нгөө дунда тоомоо таһаран, наадажал ябаһан юм. 2. Теэд тэрэ хүбүүн... эхэ эсэгэ, айл

аймагынь, хамта наададаг үетэнииньшье, һургаал һайтайшье һаа, һуури байрагүй тэршээ

Доржомнай хэды жэл... үнгэрхэдэ, буряадай түрүүшын эрдэмтэд... нэгэниинь болохо юм гэжэ

жаахашье ажаглаагүй. 3. “Ород эрдэмт... болоод, энэ хүбүүе гэрт... бусаха гэжэ һанана гүш?

Шамайе тоншоһон хирээг...шье хүсэгүй газараар, холын ород городуудаар байрлахал. 4. Жэлд...

нэгэ удаа альганай зэргэ саарһа эльгээгээ һаа, эльгээнэ бэзэ," - гэһэн Хяагтын харгыда һууһан

үбгэн... хэлэһэн үгэнүүд юундэ һанагданаб?

Ч. Цыдендамбаев

III. Множественное число.

Упражнение № 10

Переведите на бурятский язык, обращая внимание на окончания множественного числа.

1. По небу неслись редкие облака. 2. В траве виднелись голубые незабудки. 3. Пастухи

выгоняют скотину на зеленые пастбища. 4. Мохнатые белые цветы покрыли кусты черемухи. 5.

Рабочие строят дома. 6. Школьники будут сажать цветы. 7. Прилетели птицы.

IV. Повелительное наклонение глагола и формы обращения.

Упражнение № 11

Переведите пословицы, обращая внимание на повелительное наклонение глагола

1. Гол гараагуй аад, гуталаа бү таила. 2. Хариһаа ерэһэн дайсаниие хари газартань дара. 3.

Хүниие хүндэлхэдөө, бэеэ хүндэлхэш. 4. Дутуу мэдэһэн юумэеэ дуулааб гэжэ бү хэлэ, эмниг

дошхон мориие эмээллээб гэжэ бү һайрха. 5. Үхэр дахажа - хүсэхэш, үгэ нэхэжэ хүсэхэгүйш. 6.

Нэрэеэ хухаранхаар, яһаа хухара. 7. Зутарһан хубсаһые зайлаад сэбэрлэхэш, зутарһан нэрые

заһахань хүндэ. 8. Эдир наһанһаа эрдэм шудала, залуу наһанһаа һайнда һура. 9. Харюусалгаяа

ойлгожо, хаба шадалаа харуула. Эрилтэеэ ойлгожо, эршэ хүсэеэ харуула.

Упражнение № 12

Со следующими глаголами составьте предложения с формами обращения и повелительного

наклонения.

Ябаха, гоёохо, гүйхэ, уншаха, хараха, сэбэрлэхэ, хашхарха, эдихэ, баярлаха.

Упражнение № 13

Со следующими числительными составьте предложения, укажите их различие.

Арбадахи, дүшөөд, табан зуун хорин хоёр, хорин нэгэдэхи, зуугаад, зургаалуулан, табин

зургаан, наймуулан, хоюулан, мянгаад, мянга долоон зуун далан юһэн.

V. Наречие и прилагательное.

Упражнение № 14

Используя данные наречия, составьте небольшой рассказ на тему "Амаралтын үдэр".

Хэрэглэхэ наречинүүд: үглөөдэр, үглөөгүүр, эртэ, хододоо, үдэшэндөө, гэнтэ, һайнаар,

шадахысаа, дээгүүр, нилээд, ябагаар, тугаарай, тон, улам, бүри.

Упражнение №15

К следующим существительным подберите по смыслу прилагательные. Образец: тургэн

горхон.

...горхон

...тэнгэри

...һанаан

...һурагшад

...ажал

101

...далай

...хүдэлмэри

...хараасгай

...модод

...һургаал

...дуунууд

...үгэнүүд

...бэшэг

...нүхэр

...амжалта

...номууд

...үүлэд

...хүүгэд

...саад

...нэрһэн

VI. Причастия и деепричастия.

Упражнение № 16

Переведите на русский язык. Выпишите причастия, составьте с ними предложения.

1. Колхозой түрүүлэгшэ манай һургууляар ябаад ошоо. 2. Урилдахадаа Батань түрүүлэгшэ

һэн. 3. Би абатайгаа түлеэ хюрөөдэгшэ һэм. 4. Түлеэ хюрөөдэгшэд модон соо ажаллажа байна. 5.

Иван Бадмаевич манай физкультурна кружогые ударидагша һэн. 6. Манай совхозой ударидагшад

Улаан-Үдэ суглаанда ошоо. 7. Минии аба урда хадаар ябажа агнагша бэлэй. 8. Агнагшад

вертолёодоор агнуурида ошодог болонхой.

Упражнение № 17

Из следующих глаголов образуйте деепричастия, составьте с ними предложения.

Буса..., дүүргэ..., ниидэ..., тари..., хөөрэ..., дуула..., яба...

Материалы для чтения, перевода и пересказа

Табхарай алдуу

Эдеэн боложо, Бататан бултадаа столдо һууба. Табатай Табхаршье һуулсаба. Эжынь шаазан

табагуудтай шүлэ бултанайнь урдуур табиба.

Гэнтэ Табхар бүлхэгэд гэжэ табагтай шүлөө түлхижэрхибэ. Шүлэниинь адхаран алдаба.

- Энэ табаг сооһоо уухагүйб. Сэсэгтэй табаг сооһоо уухаб.

Төөдэйм аргадаад, сэсэгтэй табаг соо шүлэ хэжэ үгэнэ аабза гэжэ Табхар һанаһан байгаа. Теэд

аба, эжыншье, төөдэйньшье Табхарые аргадабагүй.

Булта эдеэлжэл байна. Гансал Табхар төөдэйнгөө аргадахые хүлеэн, столой эрмэг хараад

һууба.

- Табхарай эдихэгүй һаань, би уужархиһуу, - гээд, ахайнь табагтай шүлыень абахаа

забдана. - Али өөрөө ууха гүш?

- Үгы, - гээд Табхар бүри сухалдан, столһоо бодожо ябашаба. Тэрээндэ хэншье анхарал

табибагүй, табагтай шүлыень ахайнь абаад уужархиба.

102

Уданшьегүй бултадаа эдеэлжэ дүүрэбэ ха. Абань газетэ баряад, диван дээрэ һуушаба. Намайе

мартажархёо гээшэ гү гэжэ Табхар бодоод, шанга шангаар ханяагаадшье туршаба. Хэншье абяа

гарабагүй.

Табхар гайхахын ехээр гайхажа, кухни руу шагааба. Эжынь табагуудаа угаажа байба.

Харааниинь, мүнөөхи сэсэггүй табагыньшье баһал угаагдашаба хэбэртэй.

Табхар эжынгээ хажууда ошожо, аргааханаар һураба:

- Сай уужа болохо гү?

Ж. Балданжабон

Эзэеэ абарһан поршоонхо (Үнэн болоһон ушар)

Энэ ушар Баргажанай аймагай Улан нютагта болоһон юм. Ган гасуур жэл байгаа. Эдихэ

хоолоор хомордожо, үлэн хооһоор намаржаһан баабгайнууд баймга саһанай ороошье һаа,

эшээндээ оронгүй, хээрэ талаар зайгуултадаг болобо.

Занадай үбгэжөөл айл хотонһоо холо хээрын сагаан талада ажаһуудаг һэн. Нэгэтэ һүни жэлһээ

үлүүхэн боложо ябаһан поршоонхынгоо баггүй шангаар шашхахада, хүгшэн һэришэбэ.

Шагнаархахадань, гэрэйнь хажуудахи хорёо соо хэбэртэй. Бушуухан оронһоо бодожо, гэрээрээ

дүүрэн хурхиржа хэбтэһэн үбгэнөө һэрюудбэ.

- Үтэр бодыш! Дууланагүй аалши поршоонхынгоо шашхахые, хулгайшан гахайемнай алажа

байнал, - гэжэ хүгшэн шэхэндэнь шэбэнэбэ. Үбгэн һуга харайн бодожо, дархалдаг хурса һүхэеэ

шүүрэн, үүдэн тээшээ даб гэбэ.

Балай харанхы һүни һэмээхэнээр гэшхэлһээр үбгэжөөл гахайнгаа хорёодо дүтэлжэ,

забһараарнь шагааба. Нэгэ томо хара юумэн бүрынэ. Хулгайшаниие айлгажа бүдүүн хоолойгоор

хашхарха һанаатай үбгэжөөл хорёогой саанаһаа толгойгоо бултайлгаба. Тиихэтэйнь адли мунса

шэнги томо "нюдарга" толгой руунь буушаба. Занадай үбгэжөөлэй нюдэнһөөнь гал сахилаад,

үхэдхэн унашаба.

Мэдээ орожо, нюдэеэ нээхэдээ, үбгэжөөл бамбагар зөөлэн дахатай томо амитанай үбэртэ

орошоод хэбтэбэ.

Эгээл энээхэн үедэ поршоонхонь уйгаргүй муухайгаар шашхажархиба. Залд гэһэн баабгай

хажуу тээшээ халба һүрэжэ, хорёо дээгүүр харайжа гараад, хойшоошье харангүй арилшаба.

- Үхэдэлшни, энээхэн поршоонхынгоо буянгаар амиды гаралсабабди, - гэжэ үбгэжөөл аман

соогоо гүбэд гээд, баабгайһаашье шуранаар гэртээ гүйжэ оробо.

М. Михаханов

Бэрхэ хүбуүн

Шэбэртын дунда һургуулиин һурагша Дамба Цыденов гэдэг энэ жэл наймадахи классаа

эрхимээр дүүргээд, Бэшүүрэйнгээ совхозой 1-дэхи отделени дээрэ хони хайшалалгада хабаадана.

Дамба үетэн нүхэдэйнгөө дунда хүндэтэй хүбүүн. Багшанарайнгаа үгэһөө гарангүй, хэшээлдээ

оролдосотой һайнаар бэлдэжэ ходо тоб гэмээр харюусадаг тулань, тэрэнэй дүрэ һургуулиин эрхим

һурагшадай дундаһаа һаладаггүй.

Хэшээлэйнгээ һүүлээр гэртээ ерэжэ, номоо үзэжэрхёод, өөрынгөө дүү хүбүүнэйнгээ хубсаһа

хунар угаадаг, шалаяа хамадаг, гар тойронхи ажалаа дууһыень хэдэг байна.

"Дамба ехэл бэрхэ хүбүүн даа. Дүрбэн тэгшэ гэжэ хэлэхэдэ алдуу болохогүй.

Хүдэлмэридэшье бэрхэ, һайнааршье һурадаг", - гэжэ һургуулиин директор хэлэдэг юм.

Мүнөө Дамба түрүү хайшалагшадай зэргэда ябалсана. Үдэр бүри 30-35 хони хайшалжа,

толгойн 3 килограмм 300 граммһаа 3 килограмм 500 грамм хүрэтэр нооһо абадаг юм.

Үдын халуунай наран ольһотойгоор шаража, хорёо соохи хонид хүндөөр уухилалдан, үбэлэй

хүйтэнһөө аршалжа ябаһан нэхы нооһонһоо бушуу һалаһайбди гэһэндэл амиданги. Дүтэхэн сарай

103

доро зайгүй гар машинануудай таршаганахань дуулдана. Дамба шадамар хурдаар машинаяа

гүйлгэнэ. Хэдыхэн минутын үнгархэдэ, хөөбэр нэхы нооһонһоо һалажа амаршаһан хонин

дорюунаар бэеэ һэгсэрсэгээн, һүрэг тээшээ тангаршаан ошоно.

Шэбэртын һургуулиин эрхим һурагша Дамба нэтэрүүгээр ажалладагайнгаа ашаар эндэшье,

хони хайшалалган дээрэ, түрүү зэргэдэ гаранхай.

Ц. Хамаев

Тамхинай хорон

Солбон сагаахан кролик хүхюунээр дэбхэрэн наадажа, шэнэ капустын набшаһануудые мэрэжэ

байба. Тиин тэрэнэй эдеэндэ оройдоо гансахан дуһал - ямар нэгэ үдхэншэг һаруул шэнгэн зүйл

дуһаажа үгэмсөөрнь, кролик тэрэ дороо унаад, амйлхаяа болижо, үхэшөө һэн.

Энэ кролигые алаһан шэнгэн зүйл хадаа тамхинда байдаг никотин гэжэ нэрэтэй хүсэтэ хорон

юм. Энэ хорон тамхинай утаантай хамта хүнэй уушханда ородог. Тиихэдээ тамхиншан утаа

залгиха бүхэндөө бэедээ хоро оруулна гээшэ. Нэгэ папирос соо байһан хорон хүниие алахагуй юм.

Гэбэшье тамхин хүнэй бэедэ хоро хүргэнгүй һаладаггүй. Никотин болбол үлэ мэдэгээршье һаа,

даамайханаар тамхиншын бэеые хорложо байдаг, толгой эрьюулдэг, убдэхөөдэг, нойргүй

болгодог.

Ходо тамхи татадаг хүнэй шэхэн байн байн хатуу болодог, нюдэнэйнь хараа муудадаг. Тамхи

татадаг хун туберкулез үбшэндэ бэлээр диилдэдэг. Тамхинша хүнүүд бултадаа шахуу ханяажа

зободог. Шэхэнүүдынь шарлажа, үе муу боложо бутардаг.

Никотин илангаяа үхибүүдтэ хоротой юм. Харин тиихэдэ папирос татаха гээшые ямар нэгэн

габьяа гаргаһан шэнгеэр тоолодог һурагшад бии ха юм. Энэ габьяань бэедэнь хэр зэргэ хоро

хүргэнэб гэжэ тэдэнэр бодоногүй бшуу.

Заримдаа иимэ ушарые ажаглажа болоно. Амандаа папирос зууһан хүбүүн ябажа ябаха,

тиихэдэ хойноһоонь баһа нэгэ хүбүүн һалангүй дахалдажа: "Үлөөгыш даа... Үлөөгыш!" - гэжэ

гүйжэ ябаха юм.

Үгышье һаа, хэн нэгэнэй газарта хаяһан тамхинай үлөөдэһэ абажа, зарим хүбүүд амандаа

хэдэг. Энэ хоёр ушарта хоёр зэргээр аюултай байна: никотинһаашье, мүн хүнэй аманһаа

шүлһэндэнь халдан гараһан микробуудһаашье, магад, хорлогдожо болоно.

Тамхинһаа гарахань бэрхэ гэжэ хэлсэдэг. Нэгэ ехэ һайн арга бии - тамхи татажа оройдоошье

һураагүй һаа дээрэ!

Бабуу баабай

Зунайшье халуунда нэхы дэгэлтэй ябадаг табин долоон наһатай Бабуу баабай гэжэ үбгэжөөл

һургуулида ойрошог һуудаг байба. Үгытэй эсэгын ганса хүбүүн түрэһэн энэ хүн залуудаа эрдэм

номдо һураагүй байгаа. Анхандаа ехэ модошо дархан байһанаа гар хүлөөр муу болоод, залуу

дархашуул олон ургажа, энэ үбгэниие амаруулаа юм һэн ха. Ажал хэншьегүй байгаа һаа ядахагүй

юм, теэд мунөөгөөр колхозойнгоо хүзүүн дээрэ гаранхаар гэжэ һүниин харуул харадаг байгаа.

Хамаг зоной забда сүлөөгүй ажаллажа байхада, табин долоотойдоо хүл гараа муудаһанаа урдаа

баряад, гар хооһон һуужа яажа болохоб? Өөрынгөө ажалаар олоогуй талхан аманда шэрүүн! Бага

наһанһаа баян ноён айлай газаа жэл саг үнгэргэһэн энэ хүн хүдэлмэриин хүндэһөө мүнөөшье

сухарихагүй. Теэд жэл бүри хүсэнэйнгөө буурахые мэдэхэдээ, заримдаа уйтай барагар болоод,

томо гааһаяа хүхэжэ, үгэ дуугүй, хүдэлэнгүй удаан һуудаг һэн. Жэл ерэхэ бүри хоёр хүнагтэй

уһаниинь улам хүндэ боложо, ульһатай дулаан дэгэлынь хүйтэн шэнги болоно.

Гэбэшье һурагшадай һургуулиингаа газаагуур залуу мододые һуулгахада, Бабуу баабай

туһалалсадаг болобо. Һургуулиинхид заримдаа олоороо ерээд, Бабуу баабайн бүхэли үдэртөө

зөөхэ түлеэ нэгэ доро зөөжэрхидэг, һонин ном ба газетэ уншажа, сэдьхэл сээжыень ханаадаг

104

болоо. Хүнэй һайн хэрэгтэ һайнаар харюусадаг зантай энэ үбгэн, алмазаа барижа ошоод,

һургуулиин сонхонуудта шэл отолжо үгэдэг болобо. Тэрээнһээ хойшо үхибүүдэй ба Бабуу баабайн

дундахи холб харилсаан жэл сагай үнгэрхэ бүри улам бэхижэн байдаг байгаа.

Генерал Занданов

Сэрэгэй алба хаагша Антон Бадмаевич Зандановта медицинын албанай генерал-майорой нэрэ

зэргын олгогдоһон тухай манай газетэдэ мэдээсэгдээ һэн. Энэ нүхэр һаяхан түрэл нютагтаа

айлшалжа ерээ.

Тэрэ Хурамхаанай аймагай Гаарга нютагта түрэһэн юм. Нютагтаа долоон класс дүүргээд,

Улаан-Үдын медицинын техникумдэ һураа. Һүүлээрнь ВЛКСМ-эй Улаан-Үдын горкомдо ажаллаа,

1936 ондо Эрхүүгэй медицинын институдта орожо, һуралсалаа үргэлжэлүүлһэн байна.

1941 оной июнь... Немец булимтарагшадай манай орондо добтолон ороһон саг. Тэрэ үедэ

Антон Эрхүү хотодо гүрэнэй экзамен тушаажа байгаа. Шалгалтын дүүрэмсээр, врачай мэргэжэл

абаһан залуу хүбүүдые сэрэгэй албанда татаба. Тэдэнэй тоодо Антон Занданов сэрэгэй албанда

мордолсоо һэн. Тэрэ гэһээр врач Занданов совет сэрэгщцай элүүр энхые сахиха хэрэгтэ

таһалгаряагүй алба хэжэ ябана.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай хатуу шанга жэлнүүд. Тэрэ үедэ Ленинградта 900

хоногой туршада үргэлжэлһэн блокадада Антон Бадмаевич хабаадалсажа, дайнда шархатаһан олон

тоото сэрэгшэдтэ операци хэжэ, бэеынь элүүрые һэргээлсэһэн байха юм. Тэрэ үедэ Ленинград

хотын Адмиралтейскэ госпитальдо ажаллажа байгаа.

Дайнай һүүлээр сэрэгэй медицинскэ академида һуралсажа, эрдэм мэргэжалээ дээшэлүүлһэн

байна. 1968 ондо Антон Бадмаевич Зандановта медицинын албанай генерал-майорой нэрэ зэргэ

олгогдоо һэн. Тиихэдэ РСФСР-эй габьяата врачай хүндэтэ нэрэ зэргэ нүхэр Зандановта 1970 ондо

олгогдоһон байна.

Дайнай үедэ совет сэрэгшэдэй элүүр энхые сахилгада габьяатай байһанайнь түлөө Советскэ

правительство А.Б. Зандановые Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай нэгэдэхи шатын, Улаан

Одоной орденуудаар, арбан медаляар шагнаһан байха юм.

Уулзалгада хабаадалсагшад генералда олон асуудал табижа, һонирхолтой харюу абаа.

Улаан-Үдэдэ айлшалха үедөө нүхэр Занданов городтой танилсаһан, урданайнгаа нүхэдтэй

уулзаһан байна. Үсэгэлдэр тэрэ өөрынгөө түрэл Хурамхаан нютаг мордобо.

Нютагайнгаа баатар сэрэгшэдэй нэгэн Антон Бадмаевич Зандановта элүүр энхэ ябажа,

албандаа үшөө ехэ амжалта туйлахыень хүсэе.

Б. Ванчиков

Үншэн хүбүүн

Урдын урда сагта нэгэ үншэн хүбүүн ябаа һэн ха. Тэрэ хүбүүн харгы дээрэ үхибүүдээр

шулуугаар байшан барижа наадажа байба. Тиижэ байха үедэнь, нэгэ лама ехэ үндэр тэргэдэ

һуугаад, олон хуварагуудые дахуулаад ерэбэ ха.

"Зай, хүүгэд! Хүнэй ябаха зам дээрэ юундэ наадажа байха юмта? Нааданхайгаа зайлуулагты!

- гэжэ тэрэ лама дүтэлжэ ерээд, бардамаар дуугарба.

Тиихэдэнь үншэн хүбүүн харюу хэлэбэ: "Баригдажа байһан байшан байраһаан зайлажа үгэдэг

гү, али замаар ябаһан хүн зайладаг гү? - гэжэ үншэн хүбүүн урдаһаань асууба. Тиигэжэ

хэлэхэдэнь, тэрэ лама хуварагуудһаан ехэ эшэжэ, улагад гэһэйэйнгээ һүүлдэ: "Шинии нютаг,

гэршни хаанаб?" - гэжэ һураба. Үншэн хүбүүн тэрэ ламада өөрынгөө гэрые заажа үгэбэ ха. Хойто

үдэрынь тэрэ лама үншэн хүбүүнэйдэ ерэбэ. Ерэхэдэнь үншэн хүбүүй сараа анзаһандаа хүллөөд,

105

газар хахалжа ябаба. Лама хаража байтараа: "Хүбүүн энэ газараа хэды дахин тойробош? - гэжэ

асууба.

Үншэн хүбүүн сараа зогсоогоод: "Би хэдышье эрьеһэнээ тоолоогүйб. Харин танай морин

гэрһээн нааша хэды алхажа ерээб?" - гэжэ хэмгүй енгүүтэйгээр асууба. Тэрэ лама тороод,

нэгэшье харюу хэлэнгүй бусаба. Үглөөдэрынь баһа ерээд, мүнөөхи хүбүүнэй абгые дуудуулжа:

"Эрэ сар һаагаад, эльгэн тараг бүреэд байгаарай! Би үглөөгүүр ерэхэб, - гэжэ захяа үгөөд бусаба.

Үбгэн ехэ уйдаба: "Эрэ үхэр һаажа, эльгэн тараг яажа бүрихэ бэлэйб!" - гэжэ уруу яуруу болон,

гэртээ оробо. Ашань хэлэбэ: "Абга, бү уйдагты! Би үглөөдэр тэрээнтэйш хөөрэлдэжэ үзүүжэм".

Үглөөдэрынь лама баһа ерээд: "Абгаяа ерэхэ гэл даа!" - гээд үншэн хүбүүндэ хэлэбэ.

Тиихэдэнь үншэн хүбүун хэлэбэ: "Мүнөө үглөөгүүр абгамни нарайлжархёо! Гараха аргагүй". "Эрэ

хүн нарайлдаг юм гү?” - гэжэ лама гайхан хараад байба. "Эрэ үхэр һаажа, эльгэн тараг бүридэг

юм гү?" - гэжэ үншэн хүбүүн дуугарба. Лама баһа тороод, дуу шуушье гарангүй гэртээ бусаба.

Аргаа барагдахадаа, тэрэ лама үбгэниие гартээ дуудаба, иимэ захяа үгэбэ: "Намда үнэһэн аргамжа

яаха аргагүй хэрэгтэй болобо. Үнэһөөр аргамжа томоод, намда асаржа үгэ!" Үбгэн һанаан боложо,

гэртээ ерээд, аша хүбүүндээ ламын захиралта тухай хөөрэбэ: "Үнэһэн аргамжа томохо гээшэмнай

хайшаа юм?" Ашань һолоомооор арбан алда аргамжа томобо. Тиигээд абгадаа захиба: "Энээниие

абаашаад, ламын үүдэндэ ута уруунь һунаажа хаяжархёод, нэгэ үзүүртэнь хүрэтэр носохолоорнь,

тэрэ ламада орожо хэлээрэй!" Үбгэн тэрэ арбан алда һолоомо аргамжаа баряад, ламында ошобо.

Аша хүбүүнэйнгээ захиһан захяагаар арбан алда һолоомо аргамжаа үүдэндэнь табяад, нэгэ

үзүүртэнь гал аһаажархина ха. Тииһэнэйнгээ һүүлээр ламада ороод: "Лама абгай, үнэһэн аргамжа

тушаажа абагты!" - гэжэ хэлэбэ.

Ламын газаа гарахадань, үнэһэн аргамжа хэбтэбэ. Энээнииень лама хараһаар, үбгэнэй мэхэдэ

оробоб гэжэ мэдэхэдээ, хэлэ амаа хатаһандал, юушье дуугарангүй шад улаан болоод, гэртээ

орошобо.

Һүбэлгэн ухаата үншэн хүбүүнэй абга аша хүбүүгээрээ омогорхон, ехэ хүхюутэй гэртээ бусаа.

А. Шадаев

Талын дуран

Сэлмэг нарата үдэр үргэн харгыгаар залуу хүбүүн бэри хоёр һайхан зээрдэ һайбар

улаануудаараа яаралгүйхэн гэшхэлүүлнэ. Шобогор улаан залаатай малгай, хүжэ энгэртэй зунай

тэрлиг, эрмэгтэй буряад гуталтай хүдэр задарюун бэетэй залуу хүн хажуулдин һагад эмээл дээрээ

һуунхай моринойнгоо жолоо ябад гээд лэ татажа, алхасыень аалидуулна. Энеэбхилһэн нюураарнь

тухайлхада, тэрэ хүн ехэл баяртай аад, бага хэмшүүрхэншье алдаһан гээшэ гү гэхээр. Басаган

даруу номгон зантай. Сэхэ хүбүүнэй нюур руу харахаяашье эшэһэн хэбэртэй. Толгойгоо доошонь

гунхад гүүлээд, хажуудахиингаа хүхюун хөөрөөе анхаралтайгаар шагнана. Инаг дуран тухай гү,

али

юун

тухай

юм

хэлэһэн

үгэ

бүхэниинь

сэдьхэлдээ дүтэхэнөөр хадуун абажа ябана хэбэртэй.

Энэ һайхан хабарай үдэр эдэ хоёрой һанал бодолтой адли гэрэлтэһэн шэнги үзэгдэнэ. Саг

эртэ, наһан залуу. Хэды ехэ баян баясхалан, зол жаргал эдэнэй урдань хүлеэнэб. Һайхан мэдэрэл,

һайхан байгаали. Оршон тойрон сүлөөтэ тала. Талын дуран ямар һайхан бэ!

Хүбүүнэй хүрин зээрдэ тархяа үргэн, хадууран һагад урагшаа тэгүүлнэ. Басаганай бүдэртэй

боро улаан яаралгүйхэн һайбарлан гэшхэлнэ. Хара хилэн уужатай сэнхир хүхэ тэрлигынь залуу

бэриин бэедэ габ гэмээр һууна.

Бүхы зурагай хахадынь үүлэгүй сэнхир хүхэ нарата тэнгэри эзэлнэ. Зүлгэ ногоото хабарай

һайхан сэсэгтэ тала, холын зуһаланай айлнууд. Ямар бэ даа баясхаланта хаһын боложо байһые

гэршэлнэ.

Цыренжаб Сампилов энэ зурагаараа хубисхалай һүүлэй баяр баясхаланта хубилалтын

буряадай тала нютагуудаар болоһыень харуулжа шадаһан байна. Хизааргүй тала шэнги сүлөөтэ

байдал, жаргаланта саг, инаг дуран, залуу наһые үнгэтэ һайхан шэрээр үзэсхэлэн һониноор

106

харуулжа шадаа. Эртын зүлгэ ногоон, хүхэ сэнхир огторгой, үргэн талаар таран бэлшэһэн малнууд

түрэл дайдымнай баялигые гэршэлнэ.

Буряадай суута уран зурагша Цыренжаб Сампилович Сампилов манай Яруунын аймагай

Догно нютагта үгытэй айлай бүлэдэ түрэһэн юм. Бага наһанһаа ажалша малша хүнэй хүбүүн

байһан тула, үргэн талын үбһэ ногооной хангал бэедээ шэнгээһэн, үхэр мал адуулһан, үзэгтэ арай

орохоһоо эхилэн, тэдэнээ зуража ябаһан байна.

Би энэ "Талын дуран" гэжэ зураг харахадаа, ая гангаар хангал-таһан жаргалта һайхан Буряад

ороноороо омогорхон байнаб.

Энэ зураг дээрэхи байдал тон дүтын, юрын, хүн бүхэндэ ойлгосотой. Шагнаад үзыт! Аглаг

тэнгэридэ жэргэмэлэй дуун жэнгирнэ. Ногооной оёороор таршаа шааруулнуудай таршаганаан,

шааяан. Манай буряад нютагуудай гайхамшагта ажабайдал наашаагыш гэжэ даллан байнал!

Тексты для аудирования

Хорёошо үнеэн

Манай колхоздо нэгэ хорёошо үнеэн бии юм һэн. Энэ хадаа айхабтар долонгир, хорёо

хашаагай хаалга эбэрээрээ дэгээдээд нээжэрхидэг үнеэн һэн. Иимэ дээрэһээнь колхознигууд тэрэ

үнеэнэйнгээ эбэрые тайражархиха хэрэгтэй гэлсэдэг байба. Тэрэнэй эбэрынь ута аад, үзүүрынь

шүбгэ шэнги хурса байгаа.

Нэгэтэ хабар колхозой малшан үнеэдээ ойн захаар түрүүшын ногоондо бэлшээбэ. Унажа

ябаһан мориёо ногоондо табижархёод, өөрөө ябагаар үнеэдэйнгээ нэгэ захада ябатарнь, нүгөө

захынь үхэрнүүд бүрхирэлдэн мөөрэлдэбэ. Малшанай харан гэхэдэ, нэгэ шоно үнеэдыень ээрэжэ

байба. Хорёошо үнеэниинь бэшэ үнеэдээ шоноһоо аршалжа, тойрон гүйжэ байба. Шонын хаана

хаанаһаань орохые дугташахада, тэрэ хорёошо үнеэн хүлзэжэ, шоные үнеэдтэ дүтэлүүлнэгүй.

Малшан хашхаран гүйшэбэ. Малшаниие хараһаар шоно үнеэдтэ һүүлшынхиеэ добтолон оробо.

Тиихэдэнь мүнөөхи үнеэн харбаһан һомон шэнги түргэнөөр гүйжэ, шоные мүргэжэрхибэ. Шоно

хоёр гурба харайгаад, үхэдхэн унашаба.Тэрэ үнеэн шоные улаан һугаарнь сүмэ мүргэжэрхиһэн

байгаа. Ута хурса эбэртэй тэрэ хорёошо үнеэн бэшэ үнеэдээ шоноһоо аршалхаһаа гадна, шоные

мүргэжэ алажархиһан юм.

Тэрээнһээ хойшо манай колхознигууд үнеэнэйнгээ эбэр тайраха гэлсэхээ болижо, "хорёо

хашаагайнгаа үүдэ һайнаар хаадаг болоё" - гэлсэбэ.

Бэлэрын халуун аршаан тухай домог

Үни сагта ангуушан хандагай шархатуулаад алдажархиба. Тэрэнь шуһа хаяһаар, бүтүү хүбшэ

руу орошобо. Хойноһоонь харанхы болотор мүрынь хайгаад, олдохоо болиходонь отоггоо бусаба.

Үглөөгүүр эртэлжэ үнөөхи хандагайнгаа мүр мүрдэхэдэнь, тэрэнь хүнды үгсэн ошоһон байба.

Ябад гээд лэ саһан дээрэ шуһан дуһаһан харагдана. Тэрэ хүндын баруун һугаар баахан һудал

хүрэхэдэнь, тэндэнь уурал бааяжа, дүтэ шадарай ой модон сэн бүүг болошонхой байба. Энэ

ангуушанай гайхаһаар байтар, уурал бааяһан уһан сооһоо үнөөхи шархатуулааша хандагайнь һуга

харайн бодожо, хэды харайгаад модо руу орошобо. Тэрэ бусалан арьялжа байһан булагай уһанда

гараа хэн гэһээнь, "халхай!" гэхээр халуун байба. Тэрэ халуун аршаан арьягар томо хушын

узуурһаа эхитэй ха., Энэ аршаанаа хада уулаар тэмдэглээд, ехэл һонинтой гартээ ангуушан бусаба.

Тэрэ хүмнай отогоо түлихэ түлеэ бэлдэжэ байһаар, харанхыдажа хургаяа адашаһан байгаа. Гэртээ

ошоод харан гэһээнь, үнөөхи аданхайнь бүтэшэһэн байба. Тэрэ гэһээр адаһан хургаараа, үүрэһэн

морин унаагаа абаашажа халуун аршаанда баридаг болоһон гээ. Хожом хойтодоо энэмнай

Бэлэрын халуун аршаан гэжэ алдаршаһан юм.

Домог

107

Генерал Балдынов

Одессэ город Хара далай Куяльницка нуур хоёрой хоорондо байдаг. 1944 оной апрель һарада

Одессэ городые фашистнуудай эзэрхэлгэһээ сүлөөлхэ гэһэн зорилго Илья Васильевич Балдыновай

дивизиин урда табигдаһан байгаа.

Хуурай газар дээгүүр добтолон ороһон полкнуудые фашистнууд дүтэшье табидаггүй байба.

Тиихэдэнь И.В. Балдынов ондоо аргаар сүлөөлхэ гэжэ шиидэбэ.

Манатай һүниин харанхыда полкнуудаа Куяльницка нуураар һэмээхэн гаргажа,

фашистнуудай ара талаһаа гэнтэ добтолон оробо. Фашистнууд тэрэ нуур соогуур совет сэрэгшэд

нэбтэрэн гаража шадахая гүй гэжэ найдаһан байгаа. Һанагдаа хүлеэгдээгүй газарһаа гэнтэ

сохюулһан фашистнууд хүсэд эсэргүүсэжэ шадангүй, Одессэ городые орхижо зугадаһан юм. Илья

Васильевич Балдынов сүлөөлэгдэһэн городой түрүүшын комендант болгогдоо бэлэй.

Иигэжэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ И.В. Балдынов эрэлхэг зориг,

баатаршалгануудые гаргажа, суурхаһан юм. Тэрэ буряад арадай дундаһаа ургажа гараһан

түрүүшын генерал гээшэ. Энээнһээ гадна Япониин эзэрхэгүүдый бута сохилгодо дивизиеэ

шадамараар ударидажа, Советскэ Союзай Геройн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байна.

Борбилоонууд

Заахан үхибүуд борбилоо, хараасгайнуудые дайладаг, уургайень һандаргадаг байба.

Нэгэтэ дальбараануудаа дахуулһан һүрэг борбилоогой хорхой сохо түүжэ ябахада, үхибүүд

тэдэниие намнаһаар, ой соо ябашаба.

Шубуухайнууд ой соо нэгэ газарта обооролдон һуужа, юушьеб тоншосогообод. Үхибүүдэй

тэндэнь хүрэжэ ошоходо, зэдэгэнэ угаа олоор ургашанхай, улайлдажа байба. Үхибүүдшье

борбилоонуудые үлдэхэеэ болёод, заха захаһаань зэдэгэнэ түүжэ, эдижэ оробод. Тиин тэдэнэр

тархяа эрьежэ, наранай оротор, ой соо байшабад. Гэртээ бусаха гэхэдээ, зүг шэгээшье мэдэнэгүй.

Айхын ехээр айбад. Яаха хээхэеэ ойлгожо ядан ябатарынь, мүнөөхи һүрэг борбилоонь тэндэ

үзэгдэбэ. Тэдээн тээшэ үхибүүдэй гүйлдэн ошохолоор, борбилоонуудтээ саашаа ниидээд лэ

һуунад. Тиигэ тиигэһээр шубуухайнууд ойн заха гараад, хотон айлда хүрэжэ ерэбэ. Үхибүүдшье

борбилоонуудые дахаһаар, гэр гэртээ ерэбэ.

- Борбилоонууд тиимэ ухаатай байна ха юм. Тэдэнэй үгы һаа, таанар ой соо төөришэхэ

байгаат. Шубуухайнууд хүнэй нүхэр юм, энээнһээ хойшо шубуухайнуудые бү дайлагты, - гэжэ

эжынэрынь хэлэбэ.

А. Тороев

Аглаг һайхан Ага нютагаар

Удангүй Агын үргэн таланууд зэрэлгээтэн намжааран харагдаба. Хада уулануудай оройгоор

хүнгэрэг саһанай хүбхыжэ хэбтээшье һаань, хүдөө талаар гол горхонуудай һайрамайнгаа уһаар

хааян-шааян урдажа эхилһэн, жэргэмэл шубуунай жэгтэй гоёор жэргэжэ эхилһэн гайхалтай һайхан

хабарай саг болошоод байба. Аргалиин дабаанда олон машина, олон зон угтажа ерэнхэй, жэнхэни

буряад ёһоор угтамжа хэжэ байба ха юм. Һаба һуулганууд сооһоо сагаан эдеэнэй дээжэ -

шэмэтэй тоһолиг һүн аяга аягаар билтаран халин дэбэрбэ. Миллион хонито баян буряад Ага

нютагай үзүүр харагдабал янзатай.

Элдин хонгор Агын үргэн тала нютагууд гансашье табан хушуу малаараа суурхана бэшэ, мүн

эндэмнай соёл болбосорол, эрдэм гэгээрэл хэмжээлшэгүй ехээр хүгжэнхэй. Колхоз бүхэндэ томо

һайхан соёлой ордонууд, гэрэлтэй һаруул һургуулинууд, зарим газарта музейнүүд баригданхай.

108

Һургуули бүхэндэ уран һайханай, дуу хатарай бүлгэмүүд эдэбхитэй һайнаар хүдэлмэрилжэ,

урматай һайханаар дуулажа, наадажа байдаг байна. Агын багшанарай һургуулиин, Агын

нэгэдугаар дунда һургуулиин, Һүдэнтын, Зугаалайн, Табтаанайн, Үзөөнэй дунда һургуулинуудай

уран һайханай бүлгэмэйхидэй хатар наада хаража, хүгжэм шагнажа, холоһоо ерэһэн айлшад -

бага яһатан һонирхохын ехээр һонирхоһон, гайхахын ехээр гайхаһан байна.

Ага һууринда хоёр томохон, экспонат элбэгтэй музейнүүдые хаража, нилээдгүй һайхашаагаа,

һонирхообди. Олон зоной хүсөөр эндэ музей баригдажа, хоёр дабхар шулуун байшанда

һуурижанхай. Тиихэдэ хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ эргэ урда сагай шухаг зүйлнүүдһээ

эхилээд, мүнөө үеынхи хүрэтэр элдэб олон экспонадууд бии. Эндэ элитэ ехэ буряад уран

зохёолшод Жамсо Тумуновай, Жамьян Балданжабонс булангууд байгуулагданхай.

Юрэдөөл Ага гээшэмнай буряад ёһо заншалаа мартаагүй, жэгтэй һайхан газар нютаг байна

даа! Дарһанай арюун дардам харгыгаар бусажа ябахадамнай, саһан оройто Алхана уула аяар

холоһоо уняар манан соо хөөбэлзэн манаран, һүрөөтэй гоёор түглын харагдаба. Бальжан хатаниие

домоглуулһан сайдам сагаан сөөрэм нуур хүдөө талын зэрэлгээн дундуур миралтажа, шэнэ

хабарай шэмэ болоһон сагаан эдеэгээр эбхэрэн мухарин долгилбо.

- Баяртай! Аглаг һайхан Ага нютаг, дахин уулзатараа баяртай!

Б. Мунгонов

Тексты для перевода на бурятский язык

На берегу реки

Юра и Толя шли неподалеку от берега реки.

- Интересно, - сказал Толя, - как это свершаются подвиги? Очень хотел бы свершить

какой-нибудь подвиг!

- А я об этом даже не думаю... - ответил Юра и вдруг остановился.

С реки донеслись отчаянные крики о помощи.

Оба мальчика помчались на зов. Юра на ходу сбросил туфли, отшвырнув в сторону книги и,

достигнув берега, бросился в воду. А Толя бегал по берегу и кричал:

- Кто звал? Кто кричал? Кто тонет?

Между тем Юра с трудом вытащил на берег плачущего мальчика

- Ах, вот он! Вот кто кричал! - обрадовался Толя. - Живой? Ну и хорошо! А ведь не

подоспей мы вовремя, кто знает, что было бы!

В. Осеева

Чойжинима Генинов

...До восемнадцати лет Ч. Генинов находился в дацане на положении хуварака, монастырского

послушника, подобно некоторым другим деятелям бурятского искусства (режиссер Г.Ц.

Цыденжапов, композитор Д.Д. Аюшеев).

В 1925 году Чойжинима Генинов бежал из дацана, одержимый одной мыслью - включиться

в новую мирную жизнь на равных, догнать своих сверстников, овладеть грамотой. Ему помогли.

Артист впоследствии рассказывал, как его, великовозрастного, устроили в Хоринскую школу

крестьянской молодежи (ШКМ) известный деятель просвещения Д. Донгидон, а учителем

оказался молодой писатель Хоца Намсараев, обративший внимание на способного юношу. Так

стечение некоторых благоприятных обстоятельств, помогло серьезно настроенному пареньку в

сжатые сроки освоить программу неполной средней школы и выйти на путь своего призвания.

Годы обучения в театральной студии (1929-1932 гг.) - это время жадного освоения того

109

важного и специального, что получали бурятские юноши и девушки от своих педагогов, русских

режиссеров и актеров в области театрального искусства, актерского мастерства. Ч. Генинов

чувствовал себя здесь на месте, многое осваивалось как бы само собой: уроки ритмики,

биомеханики, пения, сценической речи, работа над этюдами и учебными спектаклями. Все это

увлекало, было интересно и давалось легко. Сказывалась природная одаренность.

Чойжинима Генинов был среди тех пятнадцати выпускников техникума искусств, которые

вошли в состав труппы первого Бурятского драматического театра, открытие которого состоялось

летом 1932 года спектаклем «Прорыв» Н. Балдано. В нем Ч. Генинов сыграл роль середняка

Гармы Санжиева, который, вступив в колхоз, трудился в нем преданно, уверовав в силу

коллективного хозяйствования.

Молодой артист был занят почти в каждой новой постановке театра. Актерские данные

позволяют ему работать в широком диапазоне от мальчиков-подростков до драматических и

комических стариков. Ниже среднего роста, сухощавый, тонкий, гибкий, он мог свободно,

играючи, выполнить любое техническое задание режиссера.

... В 1936 году Ч. Генинов в составе бурятской делегации выехал в Москву и пережил

незабываемые, волнующие минуты во время приема Советским правительством в Кремле

посланцев нашей республики. В числе немногих представителей национального искусства

Чойжинима Генинов был награжден орденом Трудового Красного Знамени. Тогда же в его

исполнений и М.Б. Шамбуевой были записаны на пластинки бурятские народные песни, можно

сказать, первые пластинки национальной музыки, встреченные в республике с большим

интересом...

110

Учебник бурятского языка (СССР) - часть 2