Дыялектызмы ў творах І. Пташнікава \Беларус\ Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Беларускі дзяржаўны педагагічны універсітэт імя М. Танка Факультэт беларускай філалогіі і культуры Кафедра беларускага мовазнаўства Дыялектызмы ў творах І. Пташнікава Дыпломная праца студэнткі 505 групы Кунцэвіч Наталлі Мікалаеўны Навуковы кіраўнік – дацэнт Панюціч К.М. Мінск 2001 Змест Уступ. Іван Пташнікаў – майстар слова................................................................3 I раздзел. Дыялектнае слова ў мастацкім творы………………………………..9 II раздзел. Тыпы дыялектызмаў у творах І. Пташнікава……………………...17 1.Лексічныя дыялектызмы….……………………………………..17 2.Семантычныя дыялектызмы….…………………………………46 3.Фанетычныя дыялектызмы.....…………………………………..49 4.Граматычныя дыялектызмы…..………………………………...56 5.Словаўтваральныя дыялектызмы.………………………………69 III раздзел. Спосабы ўключэння дыялектызмаў у кантэкст…………….…….81 Заключэнне……………………………………………………………………....84 Літаратура………………………………………………………………………..87 Паказальнік лексічных дыялектызмаў ………………………………………...92 Уступ. Іван Пташнікаў – майстар слова. Іван Пташнікаў выступіў у друку з вершамі ў 1952 годзе .Першы празаічны твор – аповесць «Чачык», якую ён апублікаваў у часопісе «Полымя». І. Пташнікаў – аўтар зборнікаў аповесцей і апавяданняў «Зерне падае не на камень», «Сцяпан Жыхар са Сцешыц», аповесцей «Лонва», «Тартак»( паводле сцэнарыя аўтара пастаўлены аднайменны тэлефільм), «Найдорф», раманаў «Чакай у далёкіх Грынях», «Мсціжы», «Алімпіяда» (пастаўлены аднайменны тэлеспектакль). У 1980 годзе выйшлі Выбраныя творы ў 2-х тамах, зараз апублікаваны збор твораў у 4-х тамах, які быў надрукаваны ў 1990-1992 гадах. І. Пташнікаў--лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Я. Коласа за аповесць «Найдорф». Сёння, калі гэтым самабытным мастаком слова напісана ўжо нямала, вельмі добра відаць нязменная прывязанасць яго да родных мясцін Лагойшчыны. Там разгортваюцца падзеі ўсіх яго твораў. Пісьменнік найлепш ведае тых людзей, з якімі разам жыў, рос, якія народжаны той самаю, што і ён, зямлёю. І. Пташнікаў шырока, разгорнута і ўсебакова ўзнаўляе падзеі тых гадоў, якія ў яго памяці, у свядомасці – вайна, пасляваенныя гады, сучаснасць. Жыццё чалавека ў яго творах увасабляе ў сабе ўсё жыццё вёскі, а жыццё вёскі – жыццё народа. Творчасць Пташнікава адметная ўзнаўленнем народнага жыцця, увагай да самабытных характараў, шматфарбнасцю мовы. Ужо на першую аповесць І.Пташнікава”Чачык” з’явіліся станоўчыя рэцэнзіі, у якіх адзначалася:”Жывапіснасці і маляўнічасці мовы аповесці цяжка не заўважыць, у ёй, бадай,галоўная заслуга Івана Пташнікава. |Іменна гэтая разнастайнасць і яркасць моўнага матэрыялу, а таксама арыгінальнасць задумы і ўдача цэнтральнага вобраза даюць,як нам здаецца, падставы думаць, што малады пісьменнік на правільным шляху.”1 1 Клімашэўская І. Першая аповесць // Літаратура і мастацтва, 1957, 2 мая Не зусім удалым, як лічаць крытыкі, быў першы раман І.Пташнікава “Чакай у далёкіх Грынях”. Адзначалася, што ў рамане прысутнічала як бы майстэрства дзеля майстэрства, асобныя лірычныя адступленні, замалёўкі падаваліся эфектна, але не заўсёды арганічна ўваходзілі ў мастацкую тканіну твора. Не ўдалося належным чынам паяднаць асабістае і грамадскае жыццё герояў. Цікавымі па задуме і зместу лічацца яго апавяданні “Алені”, “Алёшка” і “Бежанцы”, галоўным героем якіх з’яўляецца падлетак. Пісьменнік не расстаецца з памяццю вайны, з памяццю свайго, апаленага суровымі выпрабаваннямі дзяцінства. Сапраўдную вядомасць аўтару прынеслі яго творы “Лонва”, “Тартак”,”Найдорф”. У “Тартаку” асноўныя падзеі звязаны з тым, што перажываюць сямёра сялян, якія вязуць з Дальвы ў камендатуру збожжа. Расказы пра трагедыю вёскі Дальва, спаленую фашыстамі, пачутыя ў дзяцінстве, і падштурхнулі І.Пташнікава да напісання аповесці. “Тартак” і “Найдорф” - творы пра пакутную і збалелую людскую памяць. Толькі ў “Тартаку” вызначальны быў пафас трагічны, а ў “Найдорфе” ўжо гераічны матыў у пафасе, гераічная нота становіцца вызначальнай.1 Паказана вайна, якой яна была на самай справе. Два наступныя раманы – “Мсціжы” і “Алімпіяда” – паказваюць жыццё беларускай вёскі ў пасляваенны час. Андрэй Вялічка – галоўны герой рамана “Мсціжы” на першы погляд нічым не адметны чалавек, але з такіх, як ён, і складваецца наша грамадства, на такіх зямля трымаецца. Пра раман “Алімпіяда”, які быў апублікаваны ў 1985 годзе, вядомы крытык Генадзь Шупенька сказаў: “Гэтаму раману Івана Пташнікава суджаны зайздросны лёс. У яго будзе доўгае, не збаюся сказаць, такое ж, як у “Людзей на балоце” Івана Мележа, неўміручае жыццё. Жыццё прыкметнае, як кажуць, ва ўсіх навідавоку, на адным з самых яркіх месцаў у нашай літаратуры. Але і не бясхмарнае, на пачатку не такое ўжо і лёгкае.”2 1 Андраюк С. Чалавек на зямлі. Мн., 1988. С. 121 2 Шупенька Г. Голасам народа // Алімпіяда. Пасляслоўе. Мн., 1985. С. 614 У рамане пісьменнік паказаў пасляваеннае жыццё беларускай вёскі, аднаўленне разбуранай вайной калгаснай гаспадаркі. Праз успаміны галоўнай гераіні рамана даяркі Алімпіяды адлюстраваны і ваенныя гады – адступленне нашых войскаў, дапамога параненым лётчыкам, здзекі паліцаяў з аднавяскоўцаў.На вобразах яе дзяцей Тані і Міфодзі і іх сяброў паказана жыццё моладзі. Назва рамана “Алімпіяда” прыкоўвае ўвагу да цэнтральнага вобраза – сялянкі Алімпіяды Падаляк. “Алімпіяда Падаляк, Уліма, як яе завуць у вёсцы, уяўляе сабою гістарычна сфармаваны народны характар, які ўвабраў у сябе усё тое пазітыўнае, што стваралася стагоддзямі народнага жыцця, гэта той праведнік, на якім заўсёды стаяў свет і да якога ва ўсе часы праяўляла цікавасць класічная літаратура. І разам з тым гэта ярка выяўлены сучасны характар з яго светаадчуваннем, яго стаўленнем да жыцця” ,– так піша пра галоўную гераіню Вера Палтаран.1 Як сцвярджае крытык Серафім Андраюк., вобраз Алімпіяды “спісаны” з маці пісьменніка.2 Духоўны свет гэтай жанчыны сфармаваўся ва ўмовах небывалых выпрабаванняў для чалавечага духу – цяжкія даваенныя гады, вайна, пасляваенныя гады.Гэты раман пра складанасць простага чалавечага жыцця. Вялікую мужнасць. Бязмежную стойкасць, спалучаныя з найвялікшым у жыцці чалавечым – з глыбіннай, непаказной дабрынёй. Раман “Алімпіяда” знаходзіцца на магістральным шляху пошукаў сучаснай беларускай літаратуры, якая зараз акцэнтуе ўвагу на маральна-філасофскіх праблемах, імкнецца паказаць героя сацыяльна актыўнага і духоўна багатага.3 Тэма вайны не пакідае пісьменніка. З кожным творам ён па-новаму асэнсоўвае народны боль і трагедыю. Апавяданне “Эфка” – пра пасляваенных беларускіх дзяцей. Апавяданне ж “Львы” – гэта водгук на чарнобыльскую трагедыю. Абодва гэтыя апавяданні – папярэджанне аб тым, да чаго можа прывесці забыццё спрадвечных ісцін дабра, нежаданне людзей жыць па законах маралі. І. Пташнікаў – пісьменнік пераважна вясковай тэмы, пясняр вёскі на розных этапах яе гісторыі, праўда, недалёкай, зафіксаванай у аўтарскай памяці. Прыхільнасць да аднаго жыццёвага матэрыялу ў дадзеным выпадку абумоўлена не толькі дакладным веданнем яго, але і творчым крэда пісьменніка, яго ідэалам, эстэтычнымі задачамі, якія ён ставіць перад сабой. Творчае развіццё І.Пташнікава ішло,,, з аднаго боку, пад знакам панавання лірычнай, эмацыянальнай “вясковай прозы”, з другога - пад уплывам беларускай эпічнай традыцыі, якая знайшла сваё яркае ўвасабленне не толькі ў класічных творах беларускай літаратуры, але і ў сучаснікаў Пташнікава – І.Мележа, А.Чарнышэвіча, М.Лобана, П.Пестрака і інш.1 “У творах І.Пташнікава, асабліва ў “Лонве”, “Тартаку”, “Мсціжах” знайшлі адлюстраванне этычныя ідэалы пісьменніка, яго ўяўленні аб нормах чалавечых паводзін. Раскрываюцца пташнікаўскія ідэалы з твора ў твор у нейкім новым ракурсе, па-рознаму псіхалагічна абгрунтоўваюцца. І ўсё ж кожны з твораў пісьменніка нібы ступенька да іншага твора. Многія ідэі, тэмы, вобразы, атрымаўшы заяўку ў адным творы, знаходзяць сваё далейшае, больш поўнае ўвасабленне ў другім.2 Мова раманаў, аповесцей і апавяданняў І.Пташнікава – багатая і разнастайная. Яе аснова – агульнаўжывальныя словы. На гэтым фоне звяртаюць на сябе ўвагу мясцовыя словы туляг, додніца, шафарня, тофель , грумада, ляжэйка , - тыя словы, якія пісьменнік чуў ад сваёй бабулі, маці, ад суседзяў, ад усіх людзей з родных мясцін. Жывыя гаворкі былі і застаюцца галоўнай крыніцай узбагачэння беларускай літаратурнай мовы. У творах І.Пташнікава актыўна ўзаемадзейнічаюць сродкі гутарковага і кніжнага стыляў. У раманах, аповесцях, апавяданнях пісьменніка жывое 1 Шамякіна Т.І. Некаторыя асаблівасці стылю І.Пташнікава //Весці АН БССР, сер. грамад. навук. Мн., 1974, С.99. 2 Тамсама. С. .103. народнае слова, нярэдка характэрнае для мясцовай гаворкі, арганічна, нязмушана ўлучаецца у сістэму моўна-выяўленчых сродкаў. Сёння І. Пташнікаў – прызнаны майстар слова, творчасць якога заслугоўвае ўвагі і даследавання моваведаў і літаратуразнаўцаў. Даследаванню жыццёвага і творчага шляху пісьменніка, асаблівасцям праблематыкі, стылёвай адметнасці яго твораў прысвечаны шматлікія работы.1 Менш зроблена ў плане вывучэння мовы І. Пташнікава, яго мастацкай манеры. Можна адзначыць кнігу А. Каўруса “Мова народа, мова пісьменніка”, дзе ўдзяляецца ўвага і асаблівасцям мовы І. Пташнікава, а таксама асобныя артыкулы.2 1 Андраюк С. Чалавек на зямлі.Мн.1988, Марціновіч А. З Мсціжаў бачны свет // Роднае слова ,1992, №10-11; Шупенька Г. Голасам народа// Алімпіяда. Пасляслоўе. Мн.,1985; Нуждзіна Т. Дарога ў сталасць.// На высокай хвалі. Літ.-крыт. артыкулы ; Шамякіна Т. Адлюстраванне Вялікай Айчыннай вайны ў сучаснай беларускай прозе // Асаблівасці развіцця літаратурнага працэсу ў Беларусі на сучасным этапе.-Мн.,1979 і інш. 2 Каўрус А. Мова народа, мова пісьменніка. Мн.,1989; Нуждзіна Т. Аб некаторых стылявых асаблівасцях аповесці І. Пташнікава // Бел. літаратура. Вып. 5.Мн.,1977; Міхалевіч А. Пра мову І. Пташнікава.// Роднае слова, Мн.,1990,№5; Каўрус А. І. Пташнікаў І. М // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мн., 1994. ачы дыпломнай працы: – выявіць дыялектызмы ў творах І. Пташнікава; – растлумачыць сэнс выкарыстаных аўтарам мясцовых слоў; прывесці, дзе магчыма, адпаведнікі з літаратурнай мовы і іншых народных гаворак; – паказаць стылістычную ролю дыялектызмаў у творах; – вызначыць тыпы дыялектызмаў і іх лексіка-семантычныя групы; – апісаць спосабы ўключэння дыялектызмаў у кантэкст. Дыпломная праца выканана на матэрыяле твораў І. Пташнікава.1 Мною выпісана , прааналізавана і растлумачана каля 500 дыялектызмаў. 1 І. Пташнікаў. Чакай у далёкіх Грынях. Мн..1962; Сцяпан Жыхар са Сцешыц. Мн.,1966; Мсціжы. Мн., 1972; Тартак. Мн., 1973; Найдорф. Мн., 1976; Лонва. Мн.,1982; Алімпіяда. Мн.,1985. Раздзел І. Дыялектнае слова ў мастацкім творы. На сучасным этапе застаецца актуальным працэс узаемадзеяння літаратурнай мовы з жывой гаворкай народа, якая дае магчымасць пісьменніку абнаўляць і ўдасканальваць свой “матэрыял і інструмент”.1. Ужыванне дыялектнай лексікі ў творах мастацкай літаратуры стала заканамернай з’явай. Уводзячы дыялектную лексіку ў свае творы, пісьменнікі стараюцца больш рэалістычна адлюстраваць эпоху, мясцовы каларыт, побыт, асаблівасці мовы персанажаў. Ва ўсе часы беларускія пісьменнікі, якія пісалі пра вёску і яе жыхароў, не абыходзіліся ў сваіх творах без народна-гутарковай лексікі. Гэта можна бачыць у творах М. Гарэцкага, Ц.Гартнага, Я. Коласа, Я. Купалы, К. Чорнага, І.Мележа, М. Лынькова і многіх іншых. Мянялася тэматыка твораў, мяняліся погляды на тыя ці іншыя падзеі, узнікалі новыя героі, але ва ўсе часы пры адлюстраванні рэчаіснасці беларускія пісьменнікі абапіраліся на родную гаворку. У другой палове 20-га стагоддзя стварылі даволі значныя творы пра жыццё беларускай вёскі ў даваенны час, пра барацьбу з фашыстамі ў час вайны, пра адбудову сельскай гаспадаркі пасля вайны, пра нялёгкі шлях простых людзей такія вядомыя беларускія пісьменнікі як І. Чыгрынаў, Б. Сачанка, В. Адамчык, І. Пташнікаў. Асновай твораў усіх гэтых пісьменнікаў з’яўляецца агульнанародная мова, дыялектызмы ж уводзяцца імі ў кантэкст для перадачы найтанчэйшых адценняў пачуццяў, перажыванняў, для характарыстыкі дзейнасці людзей у розных сферах жыцця. Дыялектызмы адносяцца да моўных сродкаў абмежаванага ўжытку. Сферай іх выкарыстання з’яўляецца ў асноўным мастацкая літаратура. Дыялектызмамі называюцца словы, якія ўжываюцца ў адной гаворцы, групе гаворак ці дыялекце і не ўжываюцца ў літаратурнай мове або адрозніваюцца ад літаратурных значэннем, фанетычнымі ці граматычнымі асаблівасцямі.2 1 Каўрус А. Мова народа, мова пісьменніка. Мн., 1989. С. 246. 2 Гілевіч Н.І. Дыялектызмы ў прозе беларускіх пісьменнікаў сярэдняга пакалення// Беларуская мова і мовазнаўства. Мн., 1975. Вып. 3. С. 12. У «Слоўніку лінгвістычных тэрмінаў» адзначаюцца два значэнні тэрміна дыялектызм: 1.Дыялектныя словы, якія ўжываюцца ў мове мастацкай літаратуры з пэўнай стылістычнай мэтай. 2 Фанетычныя, марфалагічныя, сінтаксічныя і лексічныя асаблівасці, уласцівыя асобным дыялектам , і не ўласцівыя літаратурнай мове.1 У кнізе «Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы» тэрмін дыялектызм ужываецца са значэннем: «асобнае дыялектнае слова, уведзенае ў літаратурны тэкст, але поўнасцю не асвоенае літаратурнай мовай. Побач з тэрмінам дыялектызм ужываюцца словы правінцыялізм, лакалізм, абласное слова, мясцовае слова і інш.»2 Дыялектная лексіка – невычэрпнае багацце народа. Шматлікія дыялектныя словы надзвычай трапна перадаюць найтанчэйшыя адценні думак, пачуццяў, перажыванняў чалавека, дакладна характарызуюць дзейнасць людзей у розных сферах жыцця. Лексіка народных гаворак – каштоўная крыніца не толькі для лінгвістычных, але і для гістарычных, этнаграфічных даследаванняў. «Народныя гаворкі, - як адзначае даследчык Баханькоў А.Я., - да цяперашняга часу застаюцца адной з важнейшых крыніц папаўнення лексічнага складу літаратурнай мовы.»3 Без уліку дыялектных асаблівасцей, як заўважаюць даследчыкі, нельга вырашыць праблему нармалізацыі літаратурнай мовы.4 1 Сцяцко П.У., Гуліцкі М.Ф., Антанюк Л.А. Слоўнік лінгвістычных тэрмінаў. Мн.,1990. С.52. 2 Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Пад рэд. Баханькова А.Я. Мн., 1994. С. 394. 3 Баханькоў А.Я. Развіццё лексікі беларускай літаратурнай мовы ў савецкі перыяд. Мн., 1982. С. 67. 4 Ляксуціна З.А. Да праблемы ўзаемадзеяння беларускай літаратурнай мовы і тэрытарыяльных дыялектаў//Рэгіянальныя асаблівасці беларускай мовы, літаратуры і фальклору. Гомель,1973. С. 49. Літаратурная мова павінна непасрэдна вырастаць з жывой народнай мовы – вось асноўны прынцып, якога заўсёды прытрымліваліся нашы пісьменнікі. «І не трэба нам, - заўважае Алесь Адамовіч, - занадта баяцца слова «дыялектызм», раней неабходна прыслухацца, як слова гучыць, удумацца, наколькі яно трапнае і зразумелае. У любым, самым маленькім «засеку» жывой народнай мовы можна часам знайсці буйныя зярняты народнай мудрасці і дасціпнасці.»1 Беларускія пісьменнікі надаюць вялікую ўвагу моўнаму скарбу свайго народа, старанна працягваюць пошукі самабытнага, трапнага і свежага народнага слова. Гэтыя намаганні ўхваляе Р.Шкраба – вядомы літаратуразнавец: «Ніхто не можа забараніць пісьменніку шукаць выяўленчыя сродкі ў самых розных пластах жывой мовы».2 Янка Скрыган падкрэслівае: «Ведаць мову – значыць ведаць законы яе будавання, ведаць яе народную аснову. Бо толькі ведаючы народную аснову мовы, можна ведаць, як правільна і проста выказаць думку, як натуральна, паводле законаў гэтай мовы, пабудаваць фразу, дзе якое сказаць слова, патрэбнае іменна для гэтага месца.»3 Кожны з пісьменнікаў па-свойму бачыць, чуе, успрымае, адбірае словы, мае свой індывідуальны стыль, па-свойму выкарыстоўвае выяўленча-мастацкія сродкі. Асновай стылю, яго душой з’яўляецца мова. Сказанае не азначае, што кожны пісьменнік павінен пісаць нейкай асобнай, сваёй уласнай мовай. Асновай твора павінна быць агульнанародная мова. Дыялектызмы ўжываюцца ў мастацкім творы з пэўнымі стылістычнымі мэтамі. Пісьменнікі бяруць з народнай мовы ўсё самае лепшае і, творча апрацоўваючы, уводзяць у літаратурны ўжытак. 1 Адамовіч А. Культура творчасці. Мн., 1962. С. 175. 2 Шкраба Р. Літаратура і мова: Кніга пра майстэрства. Мн., 1969. С.3. 3 Скрыган Я. Ранішнія росы. Мн. 1965. С.85. Адны з дыялектызмаў замацаваліся ў мове і атрымалі права на агульнае ўжыванне, другія застаюцца ў творах асобных пісьменнікаў як паказчык іх індывідуальнага стылю. Максім Лужанін лічыць, што «трэба больш увагі аддаваць вывучэнню дыялектаў, бо яны . не могучы існаваць самастойна , уліваюцца ў мову. Па-першае, з дапамогай дыялектаў могуць запоўніцца нашы прабелы , знойдуцца словы, якіх не стае; па-другое, нядрэнна будзе мець і новыя адменнікі ўжо вядомых слоў. Але гэта не значыць, што дыялектызмы трэба ўводзіць у такой колькасці, каб абцяжарыць мову , зрабіць яе незразумелай.»1 Канешне, кожны з пісьменнікаў па-свойму бачыць, успрымае, адбірае словы, па-свойму выкарыстоўвае мастацкія сродкі, але ўсё ж кожны з іх павінен у першую чаргу дбаць пра чысціню літаратурнай мовы, клапаціцца пра тое, каб сказанае ім было зразумела шырокаму колу чытачоў. Літаратарам трэба быць чулымі да слова, трэба любіць, паважаць і вывучаць народную мову, яе багацце рабіць здабыткам літаратурнай практыкі. Празмернае ж насычэнне тэксту вузкамясцовымі дыялектызмамі робіць мову твора малазразумелай і цяжкай для чытання. Майстэрства пісьменніка ў тым і заключаецца, як здолее ён з усяго багацця слоў роднай мовы выбраць самае тыповае для выяўлення пэўнага характару, як здолее ён гэты адбор падпарадкаваць зместу, задуме.2 Я.Колас, К.Чорны, І.Мележ, М.Лынькоў, Я.Брыль, К.Крапіва і іншыя мастакі слова, далі прыклад, як трэба ставіцца да лексічнага багацця роднай мовы. Тонкае адчуванне сэнсу кожнага асобнага слова, яго варыянтнасці зрабілі мову іх твораў гнуткай, выразнай, каларытнай. Наша сучасная беларуская літаратура мае сапраўдных прадаўжальнікаў іх справы – І.Чыгрынава, Б.Сачанку, В.Адамчыка, І.Пташнікава. 1 Лужанін М. Пісьменнік і мова// Полымя. 1951.N6.С.131. 2 Юрэвіч У. Слова і вобраз.Мн., 1961. С.86. Калі ўмеранае ўвядзенне дыялектызмаў у маналогі і дыялогі жыхароў вёскі з’яўляецца натуральнай неабходнасцю, то выкарыстанне мясцовых слоў у аўтарскай мове не заўсёды можа быць апраўданым, у прыватнасці тады, калі для выражэння пэўнага паняцця ў літаратурнай мове ёсць неабходныя агульнаўжывальныя лексічныя сродкі. Вывучэнню дыялектызмаў у мастацкіх творах беларускіх пісьменнікаў прысвечаны працы Абабуркі М.В., перш за ўсё яго манаграфія «Стылістычна абмежаваныя словы ў мове беларускай мастацкай літаратуры» (Мн., 1981) і слоўнік-даведнік «Дыялектызмы ў творах беларускіх савецкіх пісьменнікаў» (Мн. 1979). Пытанні выкарыстання дыялектнай лексікі ў мастацкім радку майстроў слова не засталіся па-за ўвагай і іншых даследчыкаў мовы мастацкіх твораў (гл. спіс літаратуры ў канцы дыпломнай працы). У тэксце мастацкага твора дыялектызмы выконваюць самыя разнастайныя мастацкія функцыі. Яны могуць быць выкарыстаны як сродак індывідуалізацыі вобраза, стварэння мясцовага каларыту, з іх дапамогай можна па-мастацку пераканаўча і этнаграфічна дакладна адлюстраваць побыт, сацыяльнае асяроддзе, абставіны і г.д. Выкарыстоўваючы дыялектызмы, аўтар малюе пейзаж, пераважна не гарадскі, стварае агульны фон і разгортвае апавяданне. ..Дыялектызмы часта служаць характаралагічным сродкам “прымацоўваючы” персанаж да пэўнага этнаграфічнага і сацыяльнага асяроддзя, яны ж могуць служыць і сродкам рэалізацыі камічнага пачатку твора.1 Як ужо гаварылася, “беларускія пісьменнікі актыўна выкарыстоўваюць у сваіх творах дыялектызмы пераважна для характарыстыкі дзейных асоб, але ў апошні час некаторыя з іх нават у сваёй, аўтарскай мове стараюцца выкарыстаць усе магчымыя сродкі выражэння сучаснай беларускай мовы”2 1 Оссовецкий И.А. Диалектная лексика в произведениях художественной литературы 50-60 годов//Вопросы языка современной русской литературы. М.,1971. С.359 2 Абабурка М.В. Дыялектызмы ў творах беларускіх савецкіх пісьменнікаў: Кароткі слоўнік-даведнік. Мн.,1979. С.5. Пры вызначэнні дыялектызмаў я кіравалася перш за ўсё тым, ці падаецца адпаведнае слова ў “Тлумачальным слоўніку беларускай мовы”(т.1-5), ці мае яно там памету “абласное”. Калі слова адсутнічала ў ТСБМ, то рабілася зверка з дыялектнымі слоўнікамі (спіс гл. у канцы працы). Выкарыстоўваючы дыялектную лексіку у сваіх творах, пісьменнікі павінны ведаць, што злоўжыванне дыялектызмамі псуе твор, зацямняе, абцяжарвае яго змест і мову.1 Пісьменнікі выкарыстоўваюць у сваіх творах значную колькасць стылістычна абмежаваных слоў. Гэтыя лексемы выступаюць ва ўсіх граматычных формах і значэннях. У мове беларускай мастацкай літаратуры, асабліва ў мастацкай прозе, яскрава выдзяляецца бытавая, сельскагаспадарчая і эмацыйна-экспрэсіўная народна-дыялектная лексіка2 Пранікненне ўказаных пластоў лексікі ў мову твораў беларускіх пісьменнікаў – вынік узаемадзеяння літаратурнага маўлення з дыялектным, дзе яны займаюць цэнтральнае становішча сярод іншых лексічных пластоў.3 Напрыклад, у рамане І.Пташнікава “Алімпіяда” сустракаем шмат слоў эмацыйна-экспрэсіўных, характарыстычных: Але ці пайшла б яна тады пасля вайны за такога шмэндрыка , як я?.(Алімпіяда .С.105). Замяце зімой дарогу і ён будзе чыкілдыхаць , як некалі бацька. (Там жа . С.607). І.Пташнікаў уводзіць у мову сваіх твораў шмат бытавых назваў, характэрных для яго роднай гаворкі: галень, варыўня, аглобня і інш. Пісьменнік выкарыстоўвае мясцовыя назвы раслін: рудзік, канаторжнік, тофель і пад.: Усё ў хаце аблазіў Харбін, варыўню перавярнуў уверх дном – не знайшоў.(Алімпіяда.С.125). Зашумеў нагнуты тофель на вуліцы, трапечучы лісцем, заслала неба нізкімі хмарамі, і пайшоў снег. (Там жа). З прыведзеных ілюстрацый відаць, што І.Пташнікаў, спорна чэрпаючы з жывой народнай мовы, не пераносіць яе ў свой твор сырую, неўзбагачаную. 1 Малажай Г.М. Лінгвістычны аналіз тэксту. 2-е выд. Мн..1992. С.12. 2 Абабурка М.В. Стылістычна абмежаваныя словы ў мове беларускай мастацкай літаратуры. Мн.1981.С.27-31. 3 Блінава Э.Д.,Мяцельская Е.С. Беларуская дыялекталогія. 2-е выд. Мн. 1980. С.34. 4 Каўрус А.А. Мова народа, мова пісьменніка.Мн.,1989. С.132. Гісторыя беларускай літаратуры ведае імёны многіх пісьменнікаў, якія вельмі ўдала выкарыстоўвалі дыялектную лексіку ў сваіх творах. Да такіх пісьменнікаў належыць і І. Пташнікаў. Ён уводзіць у кантэкст дыялектныя словы не дзеля натуралістычнай дакладнасці, а ў пошуках найбольш эфектыўных моўных сродкаў пры стварэнні вобразаў. Такое выкарыстанне дыялектнай лексікі характэрна толькі тым пісьменнікам, каму дыялект блізка знаёмы. Дыялектызмы ў такіх пісьменнікаў выкарыстоўваюцца разнастайна і дакладна. Гэтыя пісьменнікі не капіруюць моўныя звароты з дыялектызмамі, а ўзнаўляюць моўныя сітуацыі, у якіх непазбежна ўключаюцца самыя разнастайныя дыялектызмы, якія ўяўляюць сабой не маляўнічую дэталь, а заканамерны структурны элемент мастацкай мовы твора. Пісьменнікі такога тыпу не імітуюць умоўны народны стыль, а ўзнаўляюць сапраўдную народную мову, прытым іншы раз з такой этнаграфічнай дакладнасцю, што можна тэрытарыяльна лакалізаваць мову персанажаў, а іншы раз і мову самога аўтара.1 У творах І.Пташнікава дыялектызмы выступаюць не як іншародныя ўкрапванні, а запаўняюць прабелы літаратурнай мовы, надаючы ёй пластычнасць і каларытнасць, таму што ў лексіцы народных гаворак знайшла яркае адлюстраванне шматвекавая гісторыя народа. Жывая народная мова, як сведчаць усе творы І. Пташнікава і іншых пісьменнікаў, не страціла сваёй ролі як крыніцы ўзбагачэння літаратурнай мовы нават на сучасным этапе яе развіцця. Як адзначаў М.Лынькоў ,”назіральнасці пісьменніка можна пазай здросціць.Творы яго вызначаюцца выключнай эмацыянальнасцю. Трэба сказаць, што, акрамя добрага ведання псіхалогіі сваіх герояў, Пташнікаў тонка адчувае прыгажосць роднай прыроды і, як ніхто з іншых пісьменнікаў, можа перадаць гэту прыгажосць мастацкім словам.” Добра ведаючы беларускую мову наогул, І. Пташнікаў выкарыстоўвае ў сваіх творах у першую чаргу лексіку, агульную для ўсяго беларускага народа, характэрную 1 Оссовецкий И.А. Лексика современных русских народных говоров. М., 1982. С. 196. для усіх ці большасці беларускіх дыялектаў. Ён імкнецца як мага выразней выкарыстаць выяўленчыя магчымасці беларускага слова і ўвесь час арыентуецца на жывую народную гаворку. Таму што, як адзначаў В.У..Вінаградаў, “мова мастацкага твора , з’яўляючыся сродкам перадачы зместу , не толькі суадносіцца, а і звязана з гэтым зместам ; састаў моўных сродкаў залежыць ад зместу і ад характару адносін да яго аўтара.”1 Праведзенае даследаванне паказвае, што І.Пташнікаў, акрамя вышэйназванай лексікі, умела выкарыстоўваў і дыялектызмы, характэрныя менавіта для Лагойшчыны, з гаворак, якія адносяцца да паўночна-заходняй зоны (гэтым і тлумачыцца тое, што семантыка большасці дыялектызмаў звяралася па “Слоўніку беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча.”). Выключнай жыццёвасцю, свежасцю і трапнасцю вызначаецца гэтая лексіка ва ўсіх творах пісьменніка. Як сцвярджаюць некаторыя вучоныя, дыялектнае слова ў літаратурных мовах з даўняй традыцыяй і стабілізаванымі нормамі выконвае пераважна экспрэсіўную функцыю – гэта сродак стылізацыі мовы мастацкай літаратуры. Адзначаецца, што узбагачэнне за кошт дыялектызмаў вядзе не да павелічэння сінаніміі ўнутры літаратурнай мовы, а да функцыянальнага размежавання і да ўскладнення сістэмы моўных адзінак .2 Але ўсё ж “усебакова раскрыць функцыі дыялектнага слова на розных этапах гісторыі літаратурнай мовы магчыма толькі пры ўмове грунтоўнага аналізу літаратурных крыніц разнастайных жанраў і канкрэтна-гістарычнага падыходу да самога паняцця “дыялектызм”.3 1 Виноградов В.В. О языке художественной литературы. М.,1959.С.74. 2 Скворцов Л.И. Норма. Литературный язык. Культура речи// Актуальные проблемы культуры речи. М.,1970.С.63. 3 Шакун Л.М. Некаторыя заўвагі адносна дыялектызмаў у крыніцах гісторыі беларускай літаратурнай мовы .//Лінгвістычныя даследаванні. Мн.,1971.С.251. Раздзел ІІ. Тыпы дыялектызмаў. У раманах І. Пташнікава ўжываюцца дыялектызмы розных тыпаў: лексічныя, словаўтваральныя, граматычныя, семантычныя і фанетычныя. Разгледзім гэтыя групы. Лексічныя дыялектызмы. Лексічныя дыялектызмы – гэта мясцовыя словы, якія абазначаюць агульнавядомыя прадметы і паняцці. У творах І.Пташнікава гэта перш за ўсё словы з Лагойшчыны – з мясцовасці, дзе нарадзіўся пісьменнік. Мною выяўлена больш за 200 лексічных дыялектызмаў. Сярод іх выдзяляюцца найперш бытавыя дыялектызмы (мясцовыя назвы некаторых прадметаў і з’яў), назвы сельскагаспадарчых працэсаў і эмацыйна-экспрэсіўныя дыялектызмы (словы, звязаныя з характарам чалавека, яго паводзінамі і іншымі рысамі). Сярод даследаваных дыялектызмаў яны з’яўляюцца самымі пашыранымі і ў мове герояў, і ў аўтарскай мове. Разгледзім іх па часцінах мовы. Назоўнікі Андрук , м. Божая кароўка.( ЛЛБ, с.173). 1 У гародзе на мяжы у высокай траве бегалі чырвоныя, вёрткія андрукі – божыя кароўкі – і блішчэлі кропелькі расы. (Алімпіяда, с.90). У беларускіх народных гаворках вядома звыш 100 назваў гэтага насякомага. Параўн., андрэйка-братка, андрушок, пендарка, іванька , хадорка, матрунка, кандрацька, прошка-рабошка, зазуля-кавуля і інш.2 Асвер , м. Журавель (у студні). ( СПЗБ, т.1, с.106). Снег наліпаў на стрэхі, на жэрдзе на платах, на паркан, на вочап, на асвер , на зялёнае голле на тофелі і на яблыню ў гародзе. ( Алімпіяда, с.11).Ад яго загарэўся задзёрты ўгару высокі асвер ( Найдорф, с.25). 1 Значэнні дыялектных слоў былі правераны па дыялектных слоўніках (гл. спіс скарачэнняў), а таксама па “Тлумачальным слоўніку беларускай мовы”, т. 1-5. Мн., 1977-1984. 2 Лексічны атлас беларускіх народных гаворак. Т. 1. Раслінны і жывёльны свет, карта 353. Мн., 1993; гл. таксама Міхайлаў П.А. Назвы насякомых // Лексічныя ландшафты Беларусі, Мн. 1995. С. 172-173. Параўн.,асвер .Жэрдка ў калодзежы, на якую прымацоўваецца вядро (Сцяшковіч, с.33). Бальшанка , ж. Шаферка, таварышка нявесты на вяселлі. (Варлыга). Прыйшоў Мікалай па яе - - і пайшла. Без бальшанак – на вуліцы ўжо тыя далучыліся ( Алімпіяда, с.12). Бурвалак , м. Кавалак драўлянай палкі.(Сцяшковіч). Андрэй падсунуў падніз пад адну палавіну бярозавы бурвалак , аскоблены падковамі і ўкачаны ў гной. ( Мсціжы, с.23) Параўн.: бурвалачак , м. - - зялёная паласа травы на прыгуменні (Мат. мін.-мал.,ІІ). Ванжэўнік , м. Мячэўнік (трава) (СПЗБ, т.1). А ў сорак шостым і сорак сёмым – што мы елі летам? – лебяду, ліпу, рудзік,ванжэўнік , мацярдуху, канюшыну, якая была і чырвоная, і белая ( Алімпіяда, с.95). Варыўня , ж. Памяшканне для захавання агародніны. (СПЗБ, т.1). Усё ў хаце аблазіў /Харбін/, варыўню перавярнуў уверх дном - - не знайшоў. (Алімпіяда, с.125).Полымя калыхала яго на сценах старой, скіданай пасля вайны на папялішчы хаты, на кругляках варывенькі , што цвёрда стаяла на сваім новым падрубе тут жа ( Лонва, с.43). Васьмярык , м. Абрус ці пасцілка, вытканыя ў восем нітоў (Сцяшковіч). Клятчастыя ўзоры, шэрыя палосы васьмерыкоў ... Пасцілкі, - здагадваецца яна ( Чакай у далёкіх Грынях, с.8). Вітка , ж. Галінка (СПЗБ, т.1). Назад па крутым абрыве яна /Алімпіяда/ падымалася, як па стозе сена, каб хутчэй ухапіцца за вітку – за галінку чорствай чарэмхі на беразе ( Алімпіяда, с.383). Але па вітку - бярозавы доўгі дубец (Юрка заве яго так, бо імі, бярозавымі дубцамі, у Лонве вітавалі плот) – Юрка не пойдзе. ( Лонва,с.151). Параўн.:вітка – звітае з лазіцы маладой бярозкі замацаванне для жэрдак(Сцяшковіч), вітка – розга. пладовая галінка некаторых культур (СПЗБ, т.1), вітка – нізка чаго-н. (Мат. мін.-мал.,II). Вобаратнік , м. Падарожнік (СПЗБ, т.1). Так высахла ў печы лісце вобаратніку , якое адразу пасля вайны насілі з балота ў кошыках. ( Лонва, с.159). Вохлапкі , мн. Шматкі, кавалачкі чаго-н. (Сцяшковіч). Барвовыя вохлапкі хмар застылі ў мярэжах і не схлынуць да рання, да свежых вятроў, што прачынаюцца з усходам зары ( Чакай у далёкіх Грынях, с.96). Гавыла , ж. Трава, пустазелле(Варлыга, с.29) Пачаў расці дурнап’ян і ўсякая калючая гавыла ( Алімпіяда, с.9). Пахла васількамі і ўсякай гавылай , што расце на гумнішчах. (Чакай у далёкіх Грынях, с.32). Сані, трапляючы ў расцёрты след, пішчалі цененька і мякка, як вецер у гавыле ля хаты пад прызбай ( Агні, с.67). Галец , м.Замёрзлая зямля без снегу(СПЗБ, т.1). Хапянула на галец марозам зямлю ( Чакай у далёкіх Грынях, с.131). Мароз узяўся нагалец і пёк, не адпускаючы: зіма пачалася ранняя ( Алені, с.31). У беларускіх гаворках з гэтым значэннем ужываюцца лексемыгалашчок, галашчока, галута, галутва, сухалёдзіца ( ЛАБНГ, т.2, карта 91). Гальнік , м.Дзяркач (змецены венік)(Абабурка). І вазьміце з сабой гальнікі. Дзеркачы,чым большыя – тым лепш. (Алімпіяда,с. 68.) Маці чыста падмяла гальніком памост, згарнуўшы пацёртую сухую леташнюю сырадэлю. (Тартак, с.152.) Агонь ля асвера расклала Кланя: падмяла гальніком снег з-пад ног, прынясла на бляшанай засланцы галавешкі з печы, і паклала на засланцы на зямлю (Найдорф, с. 80.) У беларускіх дыялектных слоўніках адзначаны варыянты гэтага слова: галень, гальнік (Юрчанка), галень (СПЗБ), галяк (ЗНС). Параўнай іншыя назвы:драпач (НЛ), драпкач (ЖС), карачун (ДСБ). Гатар, м. Лесапілка (СПЗБ,т.1). Да маста на лажок выходзіла дваром калгасная лесапілка – гатар. (Алімпіяда,с.259.) Глыж , м. Камяк (СПЗБ, т.1) Яна падбегла і падхапіла вазок, каб не перакуліўся: выязджалі на дарогу з паднятымі трактарам снежнымі глыжамі (Алімпіяда,с.462.) Параўн. :глыш (СПЗБ,т.1.), глыжка (ДСЛ). Гранка , ж. Баразна,градка (СПЗБ,т.1). Бегала і на ферму і з фермы праз дзядзінец ля плота ці праз свой гарод баразной між гранак … (Алімпіяда,с.6.) Дзядок , м. Апорны слупок у гаспадарчым будынку (СПЗБ,т.2) Калі ён учарэпіўся за дзядок , падумаў, што са страхой знясло і шчыт ад двара, - шчыты з аполкаў былі папрыбіваны да дзядкоў (Мсціжы,с.13.). Додніца , ж. Досвітак, світанне (Абабурка.). Нашы пачалі ісці праз вёску, калі толькі яшчэ зазелянелася халодная додніца – адступалі на ўсход, на Бегамля (Алімпіяда,с.340).Зімой, калі Андрэй у маразы ехаў додніцай да ракі, правады гудзелі ў белых ад інею бярозах на розныя галасы (Мсціжы,с.24.). Людзі ўсталі сёння додніцай і лавілі коней на выганчыку ў тумане, дзе яшчэ ярка гарэў агонь і спалі начлежнікі (Найдорф,с.61.). Параўн.: додніцай прысл., досвіткам (Абабурка), додніка (Сцяшковіч), доднечкам (досвіткам ) (Мат. мін.-мал.,ІІ.). Друзалкі , мн. Кавалачкі чаго-небудзь (СПЗБ,т.2.). Ляцяць на халодны бліскучы лёд, у які ўгрызаецца шырокі Харбінаў тапор, пырскаючы ў вочы друзалкамі лёду (Алімпіяда,с.337.). Ухапіўшы друзалак халоднага збітага снегу – у каня з-пад капыта, - расцёр яго ў далонях і стаў мачыць вочы (Агні,с.65.). Параўн.: друзачка – дробны кусочак (ТСБМ,т.2.). Дыля , ж. Тоўстая дошка (ТСБМ,т.2.). Старыя сукаватыя пачарнелыя дубовыя камлі, якія нехта намерыўся быў распілаваць на дылі , ляжалі на зямлі (Алімпіяда,с.259.). Дэнка , н. Дошчачка, на якой рэжуць што-небудзь (СПЗБ,т.2). Яна (Таццяна) рэзала кілбасу, і нож скакаў па старым драўляным дэнку (Алімпіяда,с.249.). Маці рэзала вузенькі доўгі скрылёк сала на ражку стала, не падкладаючы дэнка (Найдорф,с.147.). Як паказваюць матэрыялы «Лексічнага атласа», у гаворках ужываюцца з гэтым значэннем варыянты: дэнца, донца, дно, днушка, днішка , а таксама іншыя назвы: кружок, стальніца, крышка ( ЛАБНГ, т.5, карта 304). Засмаль , ж. Гарэлае,гар (ТСБМ). Перад новым мастом цераз Двінасу – ад яго яшчэ пахла засмаллю – на выбоінах праціўна забразгалі ззаду аб канькі ланцугі (Алімпіада,с.202.). Засмаржка , ж. Вузел у выглядзе пятлі, завязаны адным канцом (СПЗБ,т.2.). Панок скідае лейцы з шыі і завязвае іх на засмаржку ля белай новай бярозавай ручкі (Тартак,с.189.). Параўнай: засмарга – завязаны бантам вузел (Мат. мін.-мал.-І.) Канаторжнік , м. Чарнобыль(трава) (СПЗБ,т.2). Далей пад плотам сох зайцаў гарошак, не змогшы завязацца на стручкі, гібеў высокі пасівелы, як палын, канаторжнік ( Алімпіяда,с.8.). Канюх , м. Каршун (Бялькевіч). Ныў матор, і яму (Ратнікаву) раптам здалося, што ён стаіць на дарозе, а ўсё ідзе кругам: рабыя каровы на лугу, канюх у белай смузе… (Алімпіяда,с.48.). Каслаўка , ж. Касмыль,жменя, ручайка(лёну); перан. – пасмы валасоў (СПЗБ,т.2). Сіваватыя, як попел, валасы звесіліся праз лоб каслаўкай , і на іх, на канцах, віселі кроплі вады (Алімпіяда,с.198.). Папрывыкалі да мурагу, і то – растрасі кожную каславачку ў жмені (Мсціжы,с.40). Мокрыя сівыя валасы на галаве скруціліся ў каслаўкі і папрыліпалі да вушэй (Тартак,с.166.). Кісля , ж. Закваска (СПЗБ,т.2.). Яны не пяклі свайго хлеба – так, рэдка калі, каб кісля ў дзяжы не звялася, - жылі з магазіна (Мсціжы,с.163.). Параўн.: кісля , ж. разм. Тое, што і кіслата (ТСБМ,т.2). Крушня , ж. Куча камення (СПЗБ,т.2.). Наперад ёй забег Валерка і паказаў рукой пад сухі лазовы куст з крушняй камення воддаль ад ліпы (Алімпіяда,с.150.). Крэса , ж. Паласа, рыса (Мат. мін.-мал-ІІ.). Усміхнулася(Таня),выцершы лоб ад поту – угрэлася ля агню – і пакінуўшы збоку на лобе чорненькую вузенькую крэсачку , як усё роўна падводзіла бровы і сашмыкнулася рука (Алімпіяда.с.528.). Курмель , м. Пячкур(рыба) (СПЗБ,т.2.). Стары, спрадвечны брод быў якраз у старыцы, яго адсекла ад вады прарытая на лагу прамая канава,і ён , поўны некалі белага дробнага камення, курмялёў , верацяніц і сліжыкоў, цяпер паміраў (Алімпіяда,с.81.). Валерка бегае з дзецьмі канавай аж да моста ў канцы грэблі лавіць курмялёў. (Сцяпан Жыхар са Сцешыц , с.194). У гаворках, акрамя назвы курмель , пашыраны лексемы келб, кялбун , пяскар, пескавод, поўх, сопуха, дудорга і інш.1 Курня , ж. Мурканне,курняўканне (СПЗБ,т.2). Аблепіць з галавы да ног і запяе ад радасці курню вакзальны стары кот.. (Алімпіяда,с.278.). Лагожы ,мн. Сані-развалкі для перавозкі грузаў (ТСБМ,т.3.). Лагожы , здаецца, дзяруць снег, цяжкія, з шырокімі новымі палазамі… (Тартак,с.204.). Параўн.: лагожы -– лёгкія сані; лагошы – сані з надбудованай скрыняй перавозіць сыпкія харчы (Мат. мін.-мал., II). Ласонікі , мн. Прысмакі (СПЗБ,т.2). Ты мне ласонікаў не строй. Бліноў пшанічных, яйцы з чатыры і прамачыць… (Чакай у далёкіх Грынях, с.135.). Лата , ж. Пляма іншай афарбоўкі ў жывёліны (СПЗБ,т.2.). 1 Лексічныя ландшафты Беларусі. Мн., 1995. С.114--115 Пярэдні алень быў сівы і ў чорныя латы (Алені,с.26.). Параўн.: лата – лата, паплеціна (Бялькевіч); лата – пустое, голае месца(Мат. мін.-мал., I); лата – кавалак тканіны і пад., якім залатана дзірка на адзенні, абутку (ТСБМ, т.3.). Лягар , м. Бярвенні, якія падкладаюцца пад штабелі дроў, лесу (СПЗБ,т.2). Яшчэ нядаўна тут, у самым нізкім месцы на дарозе, ляжаў насланы драўляны масток на двух круглых легарах (Алімпіяда,с.538.). Ляжэйка , ж. Аглабіна (у калёсах), верхняя частка драбін (у возе) (Абабурка). Калёсы праваліліся ў гразь па самыя ляжэйкі – пахаваліся колы… (Алімпіяда,с.112.). Жэнька не бачыла, як Юрка ўхапіўся за ляжэйкі (Лонва,с.175). Галіна адкінулася да ляжэйкі і ўгледзелася на Млечны Шлях (Чакай у далёкіх Грынях, с.11.). Хвост у яе мяккі, рассыпаецца па нагах, што ручайка лёну, і тады хочацца пацерабіць іх аб ляжэйку (Тартак, с.40). Параўн.: аглабіно, гнушка (Абабурка), ляжэйка – жэрдачка ў калёсах (Каспяровіч). Мілта , ж. Страва, прыгатаваная з аўсянай мукі (СПЗБ,т.3). Мілта змолатая ў мяшку стаяла ў куфры (Найдорф,с.97.). Параўн.: мільта – страва з аўсянай мукі (Мат. мін.-мал., II) Мялянне , н. Кастрыца (СПЗБ,т.3). За акном ядраная зара на ўсходзе і на падаконніку на мяленні скача сінюк (Алімпіяда,с.353.). Наберткі , н абераткі , мн. Раменная частка вупражы (СПЗБ,т.3.). Каням абцягвалі наберткамі, падкладаючы іх пад хвасты, і пасля, трымаючы ў руках дугі, запіхалі коней задам у доўгія бярозавыя аглоблі (Мсціжы,с.24.). Аб’інеў конь, стаў зусім белы, аб’інелі дуга і набераткі (Тартак,с.137.). Параўнай у літаратурнай мове: набедрыкі, набэдрыкі, набадры (ТСБМ,т.3.). У гаворках з гэтым значэннем зафіксаваны лексемы намэдрыкі, шлеі , падгузы, паўторы ( ЛАБНГ, т.2, карта 327). Надзежнік ,м. Кавалак палатна, якім накрывалі дзяжу (СПЗБ,т.3.). Падай, сусед, надзежнік з лаўкі – сказала Алімпіада (Алімпіяда,с.94.). Белыя ад гліны сцены , на стале белы надзежнік , і на яго насыпана вараная бульба (Тартак,с.132). Нажутка , ж. Кароткае верхняе жаночае адзенне, жакет з рукавамі (Абабурка). У чорнай шыбіне ўбачыла (Алімпіяда) свае апушчаныя рукі і нажутку – светлай плямай (Алімпіяда,с.8.). На частаколе ля хлеўчыка вісіць, зачапіўшыся, Верчына старая байкавая нажутка (Мсціжы,с.101.). Яна (Наста) нагнулася да яго – ён схапіў яе за нажутку , за рукавы ля лакцей,і пацалаваў у шчаку (Тартак,с.8.). Слова нажутка сустракаецца амаль у кожным творы Пташнікава. Гэта слова, як лічыць Абабурка М.В., прыйшло ў беларускую мову з польскай: nazutka “адзенне жанчыны” і “накідка”1 У творах Пташнікава яно ўжываецца і ў значэнні “верхняе жаночае адзенне” і ў значэнні “кофта, блузка”. Павалаканец , м. Кароткі кажух, пацягнуты зверху сукном (СПЗБ, т.3). Маці ў расшпіленым павалаканцы прабегла ззаду да варот .( Алімпіяда, с.456). Свісталі на ветры голыя дубцы ў бярэзніку, хвасталі па твары, дзерлі павалаканец ( Чакай у далёкіх Грынях, с.148). Побач з назвай павалаканец у творах І.Пташнікава ўжываецца варыянт павалакан: Мае папіросы недзе ў павалакане ( Мсціжы, с.49). Параўн.: павалочка , ж.Кажух, пакрыты сукном, шуба (Бялькевіч), павалочка ж. Паўшубак, пацягнуты сукном (Сцяшковіч), павалаканы. Абшыты тканінай (Мат. мін-мал.). 1 Абабурка М.В. Стылістычна абмежаваныя словы ў мове беларускай мастацкай літаратуры. Мн., 1981. С.84. Падплятанка , ж. Спіца для падплятання лапцей. (СПЗБ, т.3). І зубы вялікія і шырокія, як касцяныя падплятанкі , якімі ў вайну падпляталі лазовыя лапці ( Лонва, с.62). Падрукаянт , м. Таварыш, сябрук, прыслужнік (Варлыга). А што гэта твой падрукаянт не па-наську блузніць? (Алімпіяда, с.385). Падчачурка , ж. Дзяўчына-падлетак (Варлыга). Гадоў шаснаццаць яна ўжо мела, але на від была яшчэ зусім падчачурка (Алімпіяда, с.398). Паземачнік , м.Сунічнік (СПЗБ, т.4). Пад ногі лучалі адсечаныя асколкамі яловыя лапкі і павыдзіраны з зямлі з мохам зялёны пазёмачнік з паружавелымі ягадамі ( Найдорф, с.23). Пал , м. Высокая тэмпература, гарачка (ТСБМ, т.3). Падумаў, што ў Тані, мусіць, пал – гарачая галава (Тартак, с.128). Параўн.: пал. Тэмпература (Мат. мін-мал., III). Паперадоўка , ж. Вяроўка, прымацаваная спераду воза, якой уціскаюць сена, салому (СПЗБ, т.3). Воз высокі і вузкі, калышацца пад нагамі, калі падыходзіш пад перад, каб зачапіць, падняўшы ўгару на руках, парубень за паперадоўку, - гэта не жыта, што расцягнуў на ўсе снапы воз і стой, як на стозе (Найдорф, с.62). Як варыянт І.Пташнікаў ужывае лексему паперадня: Пачакай, не едзь, зачаплю паперадню. (Чакай у далёкіх Грынях). Парубень , м. Рубель (жэрдка для ўціскання саломы, сена ) (ТСБМ,т.4). Стаіць на каленях, ажаргаўшы парубень (Алімпіяда, с.112). Здаецца, што на загуменні абярнуўся воз са снапамі і прыдавіў Юрку парубнем. ( Лонва, с.106). Збегай за парубнём, я яго ля першай капы да альшэвіны быў прыхінуў (Чакай у далёкіх Грынях , с.54). Параўн.:рубэль, м. Прылада для ўціскання сена ці саломы (ДСБ), парубень, м.Рубель.(Сцяшковіч), рубель, м. Рубель (Бялькевіч,Янкоўскі-І),рубель, м.Тоўстая рухомая жардзіна, на якой стаяць, крыючы страху саломай. (ТС-4). Паспешка , ж. Бульба-скараспелка (СПЗБ, т.3). Верка падкопвала паспешку раней усіх у вёсцы – яшчэ не пачыналі жаць ( Мсціжы, с.254). Параўн.: паспешка , ж. Сорт ранняй бульбы (Сцяшковіч Мат.). Паўцагелак , м. Палавіна цагліны (СПЗБ, т.3). Саскочыўшы, ён поўзаў па гары, мацаючы мокры мох і пясок, пакуль ля самага коміна не лучыў пад калена паўцагелак (Мсціжы, с.15). Параўн.: паўцагелак , м. Палавіна цагліны (Сцяшковіч). Пахарон , м. Пахаванне (СПЗБ,т.3). Я сягоння на пахароне была ( Алімпіяда, с.524). Плечавень , м. Плячысты чалавек. Выставіўшы ўперад руку – высокі, у два метры росту, плечавень, - ён /сяржант/ махаў і махаў ёю, як лапатай на таку ( Алімпіяда, с.21). Пляйстра , ж. Слой мышачнай тканкі; пляма (СПЗБ,т.4.). ◊ Пляйстрамі пайсці – аддзяляцца слаямі (СПЗБ,т.4.). З загарэлымі чорнымі рукамі – на іх ля плеч уставала белымі пляйстрамі скалелая шкура (Алімпіяда,с.22.). У вочы кідалася рунь жоўтымі пляйстрамі: сапрэла жыта ў гразі пад снегам (Мсціжы,с.65.) Было відаць, калі ўгледзішся, як мітусіцца снег, пляйстрамі , бы хто павесіў сушыць на мароз бялізну (Агні,с.92.). Параўнай: пляйстрачка . ж. – Пласт, слой (Мат.мін.-мал.). Полачка ,ж. Пялёнка (СПЗБ,т.4.). Яна (Алімпіяда) спусцілася з горкі і ішла, прыхінуўшы рукі да грудзей, дзе грукала сэрца – як усё роўна нясла перад сабой маленькую Таню, закручаную ў полачкі (Алімпіяда,с.561.). Праварына ,ж. Стойла,перагародка ў хляве (СПЗБ,т.4). Спачатку летам – добра было спаць у мяккім сене пад падстрэшнікам ля канюшні, слухаць, як стогнуць у праварынах коні ( Алімпіяда,с.452.). Андрэй, вярнуўшыся, пабег ім (коням) наперад цераз канюшню – папрасаджваюцца ў праварынах , здурнеўшы (Мсціжы,с.22.). Параўн.:праварына ,ж. Павець,падпаветка (Сцяшковіч, Мат.); адлегласць паміж дрэвамі ў садзе (Сцяшковіч); прыбудова (Мат. мін.-мал.); стайня, вялікі хлеў; засаўка, завала (у стайні, хлеве) (Янкоўскі). Працівенька , ж. Ток (СПЗБ,т.4). Конь стаяў з прыходу, на працівеньцы , ціха гломзаючы з саней сена (Агні,с.108.). Пролабка . ж. Палонка (СПЗБ,т.4.). Харбін, памеціўшы пролабку , махае тапаром з-за вуха, аж іскры пырскаюць разам з лёдам (Алімпіяда,с.337.). Зімой, у вялікія маразы, трэба было прасякаць у бродзе пролабку і наліваць у карыта вады (Мсціжы,с.22.). Параўн. у ТСБМ: проламка ,разм. – палонка. Прушчына , ж. Прасціннае палатно (СПЗБ,т.4.). На стале пад самай лямпай ляжала белая крамная прушчына і блішчала швейная машынка (Тартак,с.216.). Прэнзлі , мн. Махры (СПЗБ,т.4.). Дзяўчаты ў хустках, акручаных канцамі ля шыі і перакінутых прэнзлямі на грудзі (Алімпіяда,с.75.). Пэйчык , м. Бізун (Рус.-ням. сл.). І пілотка на галаве чорная, і конь пад ім чорны, і ладны пэйчык у руцэ (Алімпіяда,с.394). Пяколак , м. Цёплае месца на печы, куды лазяць грэцца (ТСБМ,т.4.). Сядзела (Галіна) на ўслончыку ля печы, там, дзе лазяць на пяколак (Чакай у далёкіх Грынях,с.137). Параўн.:пяколак ,м. Прыпечак.(Янкова);пяколка ,ж. Месца пад печкаю, дзе кладуць запалкі (Бялькевіч); пяколак ,м. Комінак (Сцяшковіч Мат.). Рабінка ,ж. Спірэя (СПЗБ,т.4.). У лучках ля ракі ўжо вялікая трава – сінюха і рабінка – хоць касі (Найдорф,с.14.). Рагалы ,мн. Пацёкі поту (СПЗБ,т.4). Пот разліўся з ямак па шчацэ і пацёк рагаламі на стол (Алімпіяда,с.200). Рагачы , мн. Звязаныя разам тры драўляныя палкі (СПЗБ,т.4). Ногі ў яго, здавалася, былі надта ценкія і высокія – падскокваў ён на іх, як усё роўна на якіх рагачах (Алімпіяда,с.49.). Параўн.:рагач , м. Вілы з двума рагамі (Сцяшковіч Мат.); частка сахі, яе аснова,сама саха (Янкоўскі); дышаль (Янкова); керагаз (Мат.мін.-мал.). Рудзік , м. Шчаўе лугавое (СПЗБ,т.4.). Пачаў расці рудзік , дурнап’ян і ўсякая калючая гавыла (Алімпіяда,с.9.). На папары парос высокі рудзік – цвіў рыжым цветам (Найдорф,с.82.). Саганок ,м. Чыгунок (СПЗБ,т.4.). Пасярод агню стаяў маленькі чорны саганок , у якім перш варылі мачаку, кіпеў, і было відаць, як бурэла бульба – бралася прыгаркамі (Найдорф,с.144.). У адной руцэ ў яе (Веркі) вядро з малаком - знаць зверху на вядры белыя пырскі, у другой – саганок (Тартак,с.109). У гаворках для назвы гэтай пасудзіны існуюць лексемы саган, казан , цаган, чаган, чавун, чыгун, кацялок (ЛАБНГ, т.4). Святок ,м. Світанне (СПЗБ,т.5). Назаўтра, чуць святок , Андрэй пабег у вёску, каб паехаць па доктара (Алені,с.42.) Ускруціўшыся чуць святок , яна (Кланя) зноў бралася за ўчарашнюю работу (Найдорф,с.188.). Семнастоўка , ж. Семнаццацігадовая дзяўчына (Абабурка.). І ты не семнастовачка , і я... (Алімпіяда,с.253.). Параўн.:семнаццатка (Абабурка); П. Сцяцко падае гэта слова са значэннямі: маладая дзяўчына(17 гадоў); немаладая дзяўчына. якая надта маладзіцца. Сіпак , м. Зямля сівага колеру (СПЗБ,т.4). Сіментал (бык) перабіраў і перабіраў заднімі нагамі, адкідаючы з-пад сябе свежы сіпак і дробнае каменне (Алімпіяда.с.163). Скаба . ж. Рабрына (ТСБМ,т.5,ч.1). Пад бок лучыў парубень, цвёрды, слізкі – чуваць рукой, - і ад яго баляць скабы (Тартак,с.130). Паламаны скабы і крануты лёгкія (Мсціжы,с.100). Параўн.:скаба , ж. Рабро (СПЗБ,т.4.); скабкі , мн. Пасечаныя рэбры парсюка (Мат. мін.-мал.). Смычка , ж. Падвей(трава).(СПЗБ,т.5) Конь, нагінаючыся да зямлі, стаў скубці ў выбоінах сухую смычку : быў галодны. (Тартак, с.76) На ім ля прабоя вісеў жмук сена – леташняя сухая смычка. (Найдорф,с.169) Спіжарня ,ж. Каморка.(СПЗБ,т.4) Заклёпачкі буду ставіць, пакуль не звязуць к чортавай матары маю гэту спіжарэньку... (Мсціжы, с.266) Спрага , ж. Праход у агарожы.(Абабурка). У спрагу ў цемнаце яны не лучылі – пералезлі па гурбе зверху цераз плот і ледзь патрапілі ў вароты (Алімпіяда,с.336). Маці дала ім па ручніку, і яны, пералезшы ў спрагу ля хаты, пайшлі мяжой ля плота да ракі (Найдорф,с.45.). Верка пазносіла жэрдзе ад спрагі на мяжу ў гарод (Тартак,с.191). Струшанка . ж. Трасянка (з сена і саломы) (Абабурка). Бярэш у рукі рагатыя, на два зубы, лясковыя вілкі, трасеш сена з саломай – робіш струшанку – і носіш яе ахапкамі каровам... (Алімпіяда,с.352). Параўн.: струшанка – трасянка, салома, змешаная з сенам (Бялькевіч). Сутонне , н. Змярканне (СПЗБ, т.5). Брэша сабака, крычаць на сутонні пастухі, галёкаюць на ўсё горла, як і сто, як і дзвесце гадоў назад у гэтым лясным краі ( Лонва, с.18). Параўн.: сутонак – змярканне (Сцяшковіч Мат.). Сцябачка , ж. Мянташка (СПЗБ, т.5). Косы віселі на ключы: на адной была яшчэ сцябачка , забыліся зняць, яна стукала па касільне ля пальца, і ад таго глуха звінела ўгары каса. ( Мсціжы, с.16). Параўн.: у літаратурнай мове – сцябаць, біць, хвастаць. Сярнічка , ж. Запалка (СПЗБ,т.5). Сёння, калі яна, вярнуўшыся з фермы, нагнулася над зрубам, у вачах як хто чыркнуў сярнічкай па карабку – спружына выгнулася, засланяючы агнём свет (Алімпіяда, с.7). Ён падумаў, што ўсё будзе такім летам гарэць, як сярнічка: трава, лес, салома на стрэхах ( Тартак, с.75). Параўн.: сярнічка – запалка,сярчыкі – запалкі (Мат. мін-мал.-ІІІ, Бялькевіч), сярнікі мн., сярнічкі – запалкі (Сцяшковіч Мат.). Тарнітка , ж. Жалезная бляшанка для збору смалы (Сцяшковіч). Яна /смала/ і цяпер яшчэ ляжала там у тарнітках – можна знайсці ля пнёў – застыла, цвёрдая, што камень, і бліскучая, як шкло( Тартак, с.184). Перад самай вайной паявіліся тарніткі – варонкі з шыферу, ці што. ( Мсціжы, с.210). Тафялёўка , ж. Гарэлка, настоеная на таполевых пупышках. Яны /пупышкі/ намоклі ў цёплай вадзе, што ў гарэлцы, і ад іх, як ад тафялёўкі, зрывала нос ( Мсціжы, с.158). Тофель , м. Таполя (СПЗБ, т.5). Зашумеў нагнуты тофель ля вуліцы, трапечучы лісцем, заслала неба нізкімі хмарамі, і пайшоў снег ( Алімпіяда, с.10). Стаялі ля варот, пазадзіралі ўверх галовы, недзе туды, за вёску, на Панкоў тофель ( Тартак, с.159). Траска , ж. Дранка (СПЗБ, т.5). Сеначкі былі накрытыя траской – абрэзкамі, што асталіся ад хаты, вузкімі, сукаватымі ( Мсціжы, с.13). Параўн: траска – тоненькія дошчачкі для пакрыцця даху (Мат. мін.-мал.-ІІІ). Трасочнік , м. Дрывотнік (СПЗБ, т.5). Пахне дымам ад сасновай кары – падмялі, мусіць, на двары трасочнік і заняслі ўсё ў печ (Алімпіяда, с.338). Параўн: трасочнік – дробныя трэскі, рознае смецце (СПЗБ, т.5), месца, дзе сохнуць трэскі (Сцяшковіч Мат.). Трухліна , ж. Пацяруха, парахня (ТСБМ, т.5). На скошаны дол пасыпалася жоўтая сухая трухліна, як пераспелая дзераза. ( Чакай у далёкіх Грынях, с.49). Туляг , м. Вялікае воблака, хмара (Варлыга). За канцылярыяй, на Кур’янаўскіх Садах, вісеў вялікі, цяжкі, як сцірта саломы, жоўты туляг (Алімпіяда, с.60). Пасля яна падумала, што гэта туляжок вісіць над ім, цёмны, знізу малінавы, як само сонца. (Калістрыха, с.125). Хабаль , м. Палюбоўнік, хахаль (СПЗБ, т.5). Ты і цягнула, пакуль усё разам са сваім хабалём у магілу не зарыла ( Алімпіяда, с.534). Хвашчанка , ж. Мачалка з хвашчу, сухой травы і інш.(СПЗБ, т.5). Падышла карова блізка, дыхнула ў твар цёплым сырадоем і лізнула шурпатым, як хвашчанка , языком па шчацэ ( Алімпіяда, с.283). Чашчавік, м. Абабак.(СПЗБ, т.5). З-пад яго вылазяць белыя галоўкі чашчавікоў і чырванеюць раннія брусніцы (Лонва, с.67). У гаворках для назвы абабка адзначаны найменні бабка, падабабак, падбярозавік, беразняк, казяк, чашчэвік, савяк (ЛАБНГ, т.1, карта283). Шафарня , ж. Самаробная шафа, скрыня для захоўвання мукі і інш.(Абабурка). Яна /Алімпіяда/ прайшла, адчыніла дзверы і кінула яго /ручнік/ на шафарню ў сенцы ( Алімпіяда, с.44). Мех быў новы, з суравога палатна, дастала сёння з шафарні – трапіў пад рукі, - у ім толькі раз вазілі малоць, і цяпер з яго яшчэ церушылася мука ( Тартак, с.4). Шляк , м. Палоска тканіны іншага колеру або іншага ўзору (СПЗБ, т.5). Дастаўшы, падала яму /Харбіну/ - новенькі, чысценькі, з выбеленага кужалю, доўгі рушнік з вышытымі шлякамі (Алімпіяда, с.430). Шума , ж. Смецце (СПЗБ, т.5) У раскапаную ля дарогі старую шырокую яму цяпер звозілі з вёскі шуму , трасочнік, сцягвалі з поля каменне ( Мсціжы, с.207). У розных рэгіёнах Беларусі смецце называецца словамі смяццё, шума, ляда, сур, сур е, мусар (ЛАБНГ, т.3, карта 126). Шуметнік , м. Сметнік (СПЗБ, т.5). Зарвала ёй /Выліне/ - падавілася, як сарока кавалачкам сала, глынуўшы яго разам з ніткай на шуметніку ( Алімпіяда, с.550). Шчавун , м. Дзікае шчаўе (СПЗБ, т.5). Плота ад поля не відаць: ён схаваўся ў дзядах і шчавуне (Чакай у далёкіх Грынях, с.31). Параўн.: шчавук , абл. (ТСБМ, т.5, ч.2), шчавель, шчавей, шчаўе, шчаўё, шчавух, шчавер (ЛАБНГ, т.1, карта 261). Шыллё , н. Ігліца. (СПЗБ, т.5). Адтуль тырчалі высунутыя кароткія ногі ў гумавых ботах з паналіпанымі да халяў мохам, шыллём , жоўтым бярозавым лісцем (Алімпіяда, с.218). Ад жару высахла зямля і побач бралася агнём – тлела - леташняе чорнае шыллё , кара і белыя пянькі сіўцу ( Мсціжы, с.40). Шыльнік , м.Ігліца (СПЗБ, т.5). За плечы пасыпаўся халодны калючы шыльнік , бы хто ўгары страсянуў елкі ( Чакай у далёкіх Грынях, с.72). Параўн.:шыгільня н. – хваёвыя шпількі ў лесе (Бялькевіч), шыльнік – іголкі хвоі, елкі (Сцяшковіч Мат.). Як паказвае прааналізаваны матэрыял, дыялектызмы-назоўнікі абазначаюць назвы прадметаў хатняга ўжытку, будынкаў, сельскагаспадарчых прылад, вопраткі, птушак, рыб і насякомых, раслін. Сярод лексічных дыялектызмаў-назоўнікаў вылучаецца падгрупа эмацыйна-экспрэсіўных дыялектызмаў. Пры іх дапамозе перадаюцца розныя адценні – іроніі, гумару, ласкальнасці, неадабрэння, асуджэння, фамільярнасці і інш. Выяўленыя эмацыйна-экспрэсіўныя дыялектызмы-назоўнікі характарызуюць асобу чалавека, яго знешні выгляд, характар, паводзіны, дзеянні. Параўн: Дурніло , м. і ж., зневаж.(пра чалавека).(ТСБМ, т.2). Якія свечы,. дурніло ты (Алімпіяда,с.263). Лабідуда ,м. і ж.,экспрэс., зневаж..(пра чалавека) (ТСБМ.т.3.). Паваляка ,м. і ж., экспрэс., зневаж (ТСБМ,т.4.). Віня быў за яе маладзіцай, вясковы шыракаплечы лабідуда і паваляка (Алімпіяда.с.174.). Неўздаляка . м.і ж. Пра слабага, нездаровага чалавека. Можа, які наш вясковы неўздаляка прачнецца... (Алімпіяда,с.268.). Шмэндрык ,м.,зневаж. Пра непрыгляднага чалавека (ТСБМ,т.5.). Але ці пайшла б яна тады пасля вайны за такога шмэндрыка , як я? (Алімпіяда,с.105.). У “Тлумачальным слоўніку беларускай мовы” амаль усе яны падаюцца з паметамі “зневажальнае”, “экспрэсіўнае”. Прыметнікі і дзеепрыметнікі. Аромы ,прым. Які прызначаецца для арання. За імі, адварочваючы галаву ад ветру, аромыя быкі, ішлі рыкаючы (Алімпіяда,с.337). Выцмуглы ,прым. Вялікі (СПЗБ,т.1) Цёмныя валасы ў яго(Ратнікава) рассыпаліся на рад, абляпіўшы доўгі чырвоны ад гарачыні і мокры ад поту твар, і ад гэтага занадта доўгім здаваўся яго і так выцмуглы нос (Алімпіяда,с.20). Здрабежаны, прым.Здратаваны (Варлыга). Заглушыў(Фірага) матор і, калі вываліўся з кабіны на здрабежаны выгаралы падарожнік ля варот на вуліцы, пачуў, што ўсюды надта ціха (Алімпіяда,с.212.). Кунаты ,прым. Галінасты (СПЗБ,т.2). І чырвоныя юргіні, вялікія, кунатыя , уткнутыя ля выцяжной трубы (Алімпіяда,с.177). Намазгляваты ,прым. Настылы (Сцяшковіч). Лучына яшчэ не высахла,упарылася толькі за комінам, куды маці паклала яе раніцай сушыць, нашчапаўшы з сырых намазгляватых брускоў (Тартак,с.206.). Насклелы ,дзеепрым. Настылы (Сцяшковіч). Холадна ў галёнкі, і жывёла ледзьве ступае нагамі, насклелымі і здранцвелымі (Агні,с.67.). Недалугі ,прым. Слабы, хваравіты (СПЗБ,т.3.). Недалугі ён, мусіць, яго ніхто з хлапцоў ніколі не хоча запрагаць, хапаюць лепшых. (Лонва,с.58.). Параўн. у літаратурнай мове: недалужны, недалуга (ТСБМ,т.3). Падцыглясты ,прым. Тонкі, худы (Сцяшковіч). Зіма не любіла іх, гнала, як падцыглястых галодных ваўкоў (Чакай у далёкіх Грынях, с.205). Пакрэплы ,дзеепрым. Здранцвелы ад холаду (СПЗБ,т.3). Яны(Алімпіяда і Ротнікаў), стоячы на каленях на саломе ля самай кабіны, дзяржалі адно аднаго за чырвоныя, пакрэплыя на ветры рукі – грэліся ( Алімпіяда,с.74.). Перапялёсты ,прым. Пярэсты (СПЗБ,т.3). Уперадзе, там, дзе знікла з вачэй перапялёстая стада скаціны, на полі навіс пыл і туман (Алімпіяда,с.500). Праштабнаваны ,дзеепрым. Прашыты (ТСБМ,т.4). Новыя чорныя картовыя штаны, праштабнаваныя на калошынах яркай жоўтай ніткай, задзёрліся на лытках (Алімпіяда,с.151). Разбалабошаны ,дзеепрым. Разбіты, растаптаны. Пасля ўсё сціхла, чуваць было толькі, як сцякае з разбалабошанага капытамі берага вада назад у лагчыну (Алімпіяда.с.224). Разгоены ,прым. Раскіданы (СПЗБ,т.4). На ферме ля Маліны ляжацьна разгоенай саломе двое цялятак – рыжанькія, як і сама Маліна (Алімпіяда,с.335). Прыехаўшы на двор, яна(Наста) загнала Буланчыка ў хлеў, кінула нераспрэжанага і пазаносіла на руках у хату дзяцей – паклала на ложак на разгоеную салому ( Тартак,с.7). Ралаты ,прым. Вілаваты, разгалісты (СПЗБ,т.4.). Можа яны даставалі яе сваім ралатым , як сохі, карэннем глыбока з-пад пяску і гліны? (Мсціжы,с.3). Параўн.: ралаваты, ралісты. Які складаецца з некалькіх разгалінаванняў (ТСБМ,т.4.). Рымзаты ,прым. Брудны, падраны (СПЗБ,т.4.). Грасыльда ўстала, рассунула трэскай галавешкі, узяла са сталюгі чорную рымзатую анучу, падняла гаршчок і паставіла яго на вуголле (Лонва,с.50). Ценкі ,прым. Нязначны ў аб’ёме, невялікі, тонкі (СПЗБ,т.5). Царук дастаў з доўгай чорнай бліскучай пачачкі цыгарэту. уціснуў яе бліскучым канцом у рот і стаў мацаць сябе за грудзі – за плоскія кішэні, ловячы пальцамі ценкія белыя металічныя гузікі (Алімпіяда,с.25). На другім баку вуліцы ля дубоў стаялі на зямлі два ценкія і доўгія чорныя кулямёты, настаўленыя на людзей (Тартак,с.9.). Параўн.: ценкі. Худы, тонкі.(Сцяшковіч);ценькі. Слабы,тонкі.(Мат. мін.-мал.). Хадацкі ,прым. Пешаходны (СПЗБ,т.5). Яны(алені) саплі, бегучы трушком з хадацкай дарогі (Алені,с.15). Параўн.: хадок ,м. Чалавек, які хутка ходзіць (Янкоўскі). Ялкі ,прым. Прагорклы (СПЗБ,т.2.). Ягады яшчэ ялкія : не выспелі (Алені,с.25.). Параўн.: ялкавы. Трохі ёлкі (ТСБМ,т.5.);ёлкій .Прагорклы (Бялькевіч); ёлкі (Сцяшковіч Мат.). Дзеясловы Гэту групу лексічных дыялектызмаў складаюць дзеясловы, што абазначаюць назвы фізічных дзеянняў і працэсаў (сіляць, стрэпаць , перажаргаць, распліхваць і інш .), назвы аднакратнага дзеяння (вышмыкнуць, пліхнуць, хіцнуць ), назвы шматкратнага і працяглага дзеяння (шваргатаць, дапаганяць, вышчалукваць ), назвы пачатку дзеяння (зашваргатаць, застрэпаць), назвы стану (блузніць, маніцца, намэнчыцца, сцюцюрыцца) і інш. Адхаладзіць , зак. перан. Пабіць, адлупцаваць чым-небудзь. Каб чуць – адхаладзіла б качарэжнікам ( Агні, с.110). У гаворках з гэтым значэннем ужываюцца лексемы атсцібаць, атхлістаць, аддубасіць, атвудзіць і інш. 1 Ажаргаць , зак. Сесці на што-небудзь, як на каня (СПЗБ, т.1). Папярэднія ехалі на веласіпедах. сядзелі на іх што на плоце, ажаргаўшы жэрдзе ( Тартак, с.199). Дай ты вады схадзіць у хату напіцца. Адразу ажаргаў.. (Мсціжы, с.198). Параўн.: ажыргаць – асядлаць (Сцяшковіч Мат.). Аскупець , зак. Стаць вельмі скупым. Дык ты ж аскупеў , братка, пад старасць (Алімпіяда, с. 490). Злазь пад века рукой, ашчупаеш. ( Алімпіяда, с.98). Блузніць , незак. Трызніць (СПЗБ, т.1). А што гэта твой падрукаянт не па-наську блузніць? ( Алімпіяда, с.386). Параўн.: блюзніць – гаварыць непрыстойныя словы (Бялькевіч). Выёрзваць , незак. Выціраць. І сядзенне ўкінь у машыну, а то з нагамі на яго ўзаб’ешся, а я тады буду выёрзваць гразь ( Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с.179). У творах зафіксаваны яшчэ дзеяслоў выерзаць са значэннем вытаптаць. Частакол у гародчык быў паабрываны, і дзеці з усёй вёскі выерзалі дзве градкі ( Тамсама, с.161). Вытарабаніць, зак. Выцягнуць. Петражыцкі зрэзаўся: прычэп стаяў цэлы тыдзень пасля, як вытарабанілі яго з ракі ( Агні, с.86). Выцыўкаць , зак. Выжыць з цяжкасцю. Каб сказалі, што той, другі, лётчык жывы, я паверыла б адразу, а той не выцыўкаў (Алімпіяда, с.600). 1 Крыўко М.Н. З экспрэсіўнай дзеяслоўнай лексікі // Народная лексіка, Мн. 1977. С.212. Параўн: вычаўраць , зак.Сохнуць ад хваробы (НС). Вышмыкнуць , зак. Вываліцца, выпасці (Варлыга). Карабок вышмыкнуў з пальцаў, стукнуў аб падлогу і адкаціўся пад услон (Алімпіяда, с.19). Вышчалуквацца , незак. Вылузвацца (СПЗБ, т.1). Касьбой сама лепш вышчалукваліся ліповыя пруткі з кары. ( Тартак, с.134). Ён узяў у пальцы сухі струк і вышчалукнуў ( Найдорф, с.130). Дапаганяць , незак.Дамагацца. Яму /Харбіну/ не адказалі, і ён паздароўкаўся яшчэ раз, мацней і смялей, як дапаганяў свайго (Алімпіяда, с.325). Длубаць , незак. Дзяўбаць. А тут – днём ля кавадла круціся, калодкі длубай, як дзяцел, а ноч усю – “самагонку” гані ( Мсціжы, с.41). Параўн: длубаць незак., абл. – калупаць (ТСБМ, т.2). Драгаць, зак. Стукаць.(СПЗБ, т.2). Запёрлася і не адчыняе. З гадзіну ўжо драгаю. Не адчыняе.( Алімпіяда, с83). Дзверы былі запёршы, і ён доўга драгаў, пакуль не адчынілі ( Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с.166). Загавець , зак. Памерці, загінуць. І сябе ў зямлю загоніш і машыну... З-за рубля загавееш..( Агні, с.79). Параўн.:загавець – захварэць (Мат. мін-мал.-ІІ), загавець – пачаць пасціць (СПЗБ, т.2). Залзаваць , незак. Хварэць на мыт (пра каня) (СПЗБ, т.2). Але і маці, і ён, Міфодзя, знаюць, што Смык – адчэпнае, што ён залзуе, што і да Кур’янаўскіх Садоў не дойдзе па такім снезе( Алімпіяда, с.457). Закладаць , незак. Зачыняць (СПЗБ, т.2). Яны /грыбы/ хутка сохлі ў печы, калі закладала маці юшку, і пахлі на ўсю хату( Лонва, с.163). Зарваць , зак. Перастаць даіцца. (СПЗБ, т.2). Няма ўжо куды ганяць у поле скаціну, зарвалі каровы, вымя матляецца, як у тых, што здыхалі пасля вайны ( Алімпіяда, с.12). Засіліць , зак. Зачэрпнуць (СПЗБ, т.2). Зняўшы з крука чорную паўлітровую кружку, засіліў поўную вады і выпіў да дна (Алімпіяда, с19). Сагнуўшыся, ён засіліў рукой снегу ( Агні, с.94). Параўн.: сіляць –нанізваць(НЛ). Застрэпаць, зак. Застукаць. Застрэпала па спіцах сухая гавыла (Алімпіяда, с.77). Заўрагаваць , зак. Закапрызіць, занаравіцца (СПЗБ, т.2). Не зважай, Язэп, дзяўчо заўрагавала .. Бывае. ( Алені, с.37) Зашваргатаць , зак. Загудзець. Матор, пачуўшы цвёрдую дарогу, як чалавек чуе босымі нагамі пасля балота выбітую сцежку на полі, зашваргатаў ціха і роўна, бы ўзрадаваўшыся ( Алімпіяда, с.46). Заштабнаваць , зак. Зашыць. Жывот заштабнавалі, можа, там што ладнае і ўшылі заадно? (Алімпіяда, с.317). Збяёдаць , зак. Сапсаваць, закінуць абы-куды. Вядро толькі маё не збяёдай са злосці ( Алімпіяда, с.58). Злажыцца , зак. Набыць навыкі, прыстасавацца (СПЗБ. т.2). Я шафёр.. У салдатах злажыўс я і правы маю (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с.158). Значы/ ць, незак. Паказваць на цельнасць (ТСБМ, т.2). Наста думае, што карова будзе цяліцца толькі ў канцы месяца, а можа аж пасля грамніц, нядаўна значыць пачала ( Тартак, с.213). Параўн.: значыць , незак. Выразна відаць, што цельная (Янкоўскі-І). быць цельнай (ЖС). Лыхаць , незак., экспр. Шнырыць (СПЗБ, т.3). А ты, сучка, лыхаеш цэлы дзень, бегаеш, хвастом круціш.. ( Алімпіяда,с.521). Маніцца , незак. Мець намер, хацець (ТСБМ, т.3) Даўно манюся сказаць: аддавай дачку замуж і бяры мяне ў прымы (Алімпіяда, с.95). Даўно манілася , яшчэ вясной, расказаць табе ўсё ( Лонва, с.45). Параўн: маніцца – збірацца, хацець што-небудзь зрабіць (НС), маніцца – спрабаваць (Мат. мін.-мал.-ІІІ). Надыбаць, незак. Надыходзіць. Холадна ўжо ў ночы. Восень надыбае. ( Лонва, с.26). Назызаць , незак. Апухаць, ацякаць (СПЗБ, т.1). Мусіць, назызалі ногі, бо цесны рабіўся абутак. ( Мсціжы, с.72). Параўн.: азызьнівець , зак. – азызнуць (ЗНС). Намэнчыцца , зак. Намучыцца (СПЗБ, т.3). Намэнчылася сёння за дзень, такое перажыўшы, і цяпер спіць (Алімпіяда, с. 521). Наўрэцца , зак. Патрапіць (Сцяшковіч). Хаця ён тады не скора да партызан падышоў: на паліцыю баяўся наўрэцца ( Лонва, с.141). Пагаліцца , зак. Паквапіцца (ТСБМ, т.5). Сабольскі пагнаўся-пагаліўся , на багацці галаву звярнуў ( Чакай у далёкіх Грынях). Параўн.: галіцца незак. – быць ахвочым да чаго-н.(Янкова), зайздросціць, квапіцца (Сцяшковіч Мат., Бялькевіч). Пад’ялдыкваць , незак. Падкалупваць (ЗНС). Я знаю дзве сям’і. – А трэцяя, Корань? – Не пад’ялдыквай.. Другая, я табе скажу, ужо не сям’я. ( Алімпіяда, с.469). Параўн.: пад’юджваць – падбухторваць (НЛ), падвохрыць – падбухторыць (ЖС). Пастыдацца , зак. Пасаромецца (СПЗБ, т.3). Чалавека б чужога пастыдаўся ( Лонва, с.123). Патрафляць , незак. Дагаджаць (СПЗБ, т.3). Стары чалавек быў вопытны і патрафляў каню. ( Мсціжы, с.26). Параўн.: трафіць – трапіць (ЖС). Перажаргаць , незак. Пераступаць праз што-небудзь, каго-небудзь (СПЗБ,т.3.) Ён(Фірага) стаў з вядром у руках у парозе ў качарэжніку, наступіўшы босай нагой на новы бярозавы венік: чакаў, пакуль яна перажаргае ззаду парог (Алімпіяда,с.17.). Пліхнуць , зак. Выліць, пырснуць (СПЗБ,т.4). Падбегшы да гародчыка, дзе ляжалі на траве яго(Фірагі) паўбацінкі, пліхнуў ваду, што асталася на дне ў вядры (Алімпіяда,с.17). Распліхваць , незак. Разліваць (СПЗБ,т.4.). Стукнуўся аб зямлю асвер, над зрубам падскочыла на круку вядро, распліхваючы ваду (Алімпіяда,с.17). Садліжаць . Зрабіцца вільготным; паказваць на адлігу (СПЗБ,т.4.). Памякчэла шэрань, чуваць было пад нагамі: садліжыць (Мсціжы,с.17). Дзеяслоў утвораны ад назоўніка адліга. Параўн.: адліжыць – стаць адліжным ( пра цёплае з раставаннем снегу надвор’е) (ТСБМ,т.1); сатліжыць – пацяплець (НС). Сашмыкнуцца , зак. Зваліцца. Жоўценькая таблетачка но-шпы сашмыкнулася з далоні і доўга кацілася ад стала па падлозе (Алімпіяда,с.32). Сіляць ,незак. Набіраць, зачэрпваць (СПЗБ,т.4). Вот відзіш шкляначкай вадзіцу сіляем. А дзе кружачка? (Алімпіяда, с.415). Нават пясок з кучы сіляў асцярожна (Найдорф,с.53). Параўн.: сіляць – браць, чэрпаць(Бялькевіч); засіліць – зачэрпаць (Сцяшковіч); сіляць – нанізваць (НЛ). Склець , зак. Зябнуць, мерзнуць. (ТСБМ,т.5, ч.1,абл.). Васіль захоча паразважаць, бо сумна вось так склець вясковаму інтэлігенту (Чакай у далёкіх Грынях, с.40). Скрыляць , зак. .Рэзаць скрылікамі (СПЗБ,т.4.). Яма ў яе пад нагамі шырэла: яна скрыляла ў яе ад берагоў чырвоную ліпкую гліну на ўвесь штых старой рыдлёўкі (Найдорф,с.188). Параўн.: скрылі – парэзаная тушаная бульба (ЖНС); скрылькі – суп з бульбы (Мат. мін.-мал.). Спрудзіцца . Напружыцца (СПЗБ,т.4). Падволы зноў паехалі адна на адну, спрудзіліся і пасталі (Тартак,с.52). Стрэпаць ,незак. Біць, хвастаць. За хатай стрэпала шчацэ і плячы здзічэлая вішня сваёй суровай галінаю ( Алімпіяда,с.499). Сувірацца . Сварыцца, лаяцца (СПЗБ,т.5). Акцызнік на некага сувіраўся , аж сціскаў кулакі (Лонва,с.119). Сцюцюрыцца , зак. Скурчыцца, сціснуцца (СПЗБ,т.5). Сама Таня сцюцюрылася ў перадку, уціснуўшыся ў сваё старое, з вялікім чорным авечым каўняром паліто (Алімпіяда,с.78.). Сцяцца ,зак.Пакрыцца лёдам, замёрзнуць; сціснуцца, зацвярдзець. (СПЗБ,т.5). Ён пачуў, як сцяліся , змёрзшыся, у мокрых валёнках халявы і стукалі адна аб адну, калі ён ступаў (Агні,с.93). Тасавацца , незак. Падыходзіць, дапасоўвацца (СПЗБ, т.5). Ніяк ён /чалавек/ не тасаваўся да плата з высокім канаторжнікам, да машын, да хат, да ўсяго ў вёсцы – яго не прымала вока (Алімпіяда, с.32). Уважацца , незак. Адносіцца з павагай (СПЗБ, т.5). Жэнька дык мяне ўважаецца: маўчала, зубы толькі паказвала...( Лонва, с.84). Параўн.: уважацца – старацца не зрабіць чаго-небудзь (НС). Усундычыць , зак. Усунуць, усучыць. Але ж і яна сама /Пракурорыха/ грошы Джвучку ўсундычыла. ( Чакай у далёкіх Грынях, с.28). Учарэпіцца , зак. Учапіцца (СПЗБ,т.5). Учарэпіўся /Фірага/ дзвюма рукамі за вядро, як за збавенне, прысеў і нагнуў да яго сваю галаву ( (Алімпіяда, с.15). Хвіцнуць , зак. Хістануць. Пасля раптам рукі ў Сцяпанаўны хвіцнулі , як вывернутыя ветрам сукі ў дрэве ( Алімпіяда,с.496). Чыкілдыкаць , незак. Хадзіць кульгаючы (СПЗБ, т.5). Замяце зімой дарогу, і ён будзе чыкілдыкаць, як некалі бацька ( Алімпіяда, с.607). Параўн.: кавіняць, таргікаць, талалыхаць – ісці кульгаючы (НЛ). Шашчэць , шасцець незак. Шалясцець, шамацець (СПЗБ, т.5). Шашчэла пад імі сухая баравапя трава сінюха, пахла грыбамі і брусніцамі (Лонва, с.41).Было чуваць, як звінелі ў хаце ў вокнах шыбы і шашчэў , асыпаючыся ў яму на дно, пясок ( Тартак, с.154). Пад калясьмі шасцела старое белае асінавае лісце, ліпла на мокрыя ад зямлі колы. ( Тартак, с.74). Параўн.: шахцець – шастаць (ЖС). Шваргатаць , незак. Бурліць, пералівацца з шумам. Толькі ў старым альшэўніку ля Белага шваргатала на каменні перасохлая – намачыць вераб’ю лапкі – рачулка (Алімпіяда, с.500). Шупіць , незак. Разумець (Сцяшковіч). Яна лепш шупіць , што да чаго ( Лонва, с.74). Параўн.: шупіць – цяміць, разумець (Бялькевіч). Прыслоўі Вобмаль .Мала.(СПЗБ,т.1). І калі каму вобмаль будзе, - Сцяпанаўна паказала на вёдры, - не шкадуйце, не галадаем (Алімпіяда,с.296). Параўн.: вобмаль .Малавата (Янкоўскі). Дагібелі . Многа. І фартухоў на ім дагібелі , вянкі з дзеразы? (Чакай у далёкіх Грынях,с.28). Додніцай . Досвіткам (СПЗБ,т.2). У гаршку на прыпечку стаяла мяса, якое яна паставіла была нанач у печ варыць лінінцам, а тыя додніцай тады сабраліся і пайшлі не еўшы (Тартак,с.16). Долкі . На зямлю, на падлогу (СПЗБ,т.2). Здавалася, што яны на машынах пакладзены ў радок і соўгаюцца ад барта да барта на выбоінах, ніяк не могучы вываліцца долкі. (Найдорф,с.98) Ён апусціўся долкі па драбіне, і яны доўга яшчэ сядзелі пад частаколам ля дошак, маўчалі (Лонва,с.26). Дзярката. Рэзка, надрыўна. Сігнал закрычаў ядрана і дзярката , як хрыпаты чалавек, сагнаўшы з бруку... (Алімпіяда,с.203). Жыўцом. Гвалтоўна (СПЗБ,т.2). Нібыта чалавек хацеў схавацца ў замкнёным сельсавеце, вырваў з вушака жыўцом замок з прабоем і апрогся (Алімпіяда,с.443). Звёсна. Вядома (Бялькевіч). Звёсна, за што. За нашу бабскую долю (Алімпіяда,с.267). Льга , безас.-прэд. сл. Можна, магчыма (СПЗБ,т.2). Думаў – не ўбачыць, але са сцэны льга ўгледзець усё ( Чакай у далёкіх Грынях, с.119). Навотліж. Наводмаш (СПЗБ,т.3). Я ёй гавару-гавару... – яна махнула рукой навотліж , як маці, - а яна на грэблю паказвае (Алімпіяда,с.529). Параўн.: навотліва – наводмаш (Янкова); навотлях (НЛ); навотліў (ЗНС); навотляг (ЖС). Назнайніцу . Навыварат (Сцяшковіч). Яна мне, гэта бежанка, душу назнайніцу вывернула (Бежанка,с.53) Расцягнулася толькі на зямлі накідка, астаўшыся ляжаць назнайніцу (Тартак,с.64). Параўн.: на найніцу – на левы бок адзення (НС); знайніца – адваротны бок (ЖС). Намітуські . Адзін супраць аднаго (СПЗБ,т.3). Вазьмі на калёсы намітуські (Алімпіяда,с.372). Ляжаць у глыбокай калысцы намітуські – сюды галава – туды галава, - у палатняных полачках, спавітыя чырвонымі паясамі з кутасамі (Тартак,с.42). Параўн.: намітусь (Мат.мін.-мал.). Напаяўку. Блізка пад рукамі; напагатове. Гэта яна, Алімпіяда, жыла з краю, як напаяўку (Алімпіяда,с.355). “Мусай” ён зваў не толькі арыфметыку: гэта слова было ў яго заўсёды напаяўку (Бежанка,с.46). Параўн.: напашэўку – пад рукой (ЖС). Несамавіта . безас.-прэд. сл. Нядобра (СПЗБ,т.2). Сцяпан адвярнуўся: яму стала несамавіта (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, ,с.168). Яму стала насамавіта , ён ступіў ад грубкі ў парог (Лонва,с.115). Памінутне. Вельмі часта. Харбін, гладзячы памінутне пальцамі вусы пад носам, падышоў і нагнуўся да Далідчыка (Алімпіяда,с.43). Пекна. Прыгожа (СПЗБ,т.3). Я знала, што няпекна . Але ж усе бралі ( Чакай у далёкіх Грынях.,с.122). Параўн.: пекны, пекната. Прыгожы, прыгажосць (ТСБМ,т.4). Рагача. Дагары нагамі (Сцяшковіч). Высокая, густая сінюха пасля касы стаяла рагача , і, каб адкінуць яе назад, трэба была дужая мужчынская рука (Калістрыха,с.121). Спрадаўна. З даўніх часоў (СПЗБ,т.4). Калі, бразнуўшы дзверцамі і падняўшы з зямлі вераб’ёў на вуліцы, заварочваецца на загуменне і на роўнай дарозе, утаптанай спрадаўна яшчэ босымі нагамі чалавека, конямі, націскае на газ (Алімпіяда,с.272). Спопаразку. Знянацку (Сцяшковіч). Кабыла тады скачыла да дзвярэй, чуць не вырваўшыся з рук, і спопаразку стала ў парозе (Тартак,с.34). Параўн.: спохвату – знянацку (НЛ). Стаймя. Уніз галавой (СПЗБ,т.4). Алёшаў конь падняўся на заднія ногі – задзёрліся высака ўгару, аж стаймя , белыя аглобні (Тартак,с.187). Параўн.: старчака (ЗНС). Улукаткі. Зігзагам (ТСБМ,т.5). На пяску былі знаць адны сляды ад веласіпедаў: прамыя, наўкос цераз дарогу, улукаткі , адзін цераз адзін, нібы тут людзі і не хадзілі ніколі ( Мсціжы,с.194). Параўн.: укрывулькі – зігзагам (НС,НЛ). Усмоль. Смоллю, нахабна. У вочы ўсмоль лезлі камары, жоўтыя, худыя (Тартак,с.108). Параўн.: смоллю – настырна (Сцяшковіч).